واندانا شیوا Vandana Shiva از شناختهشدهترین چهرههای جنبش محیطزیست و کشاورزی بومی در جهان است. او که در هند متولد شده، تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته فیزیک گذرانده، اما از دهه ۱۹۸۰ فعالیتش را بر مسائل مرتبط با کشاورزی، تنوع زیستی و تأثیر جهانیسازی بر کشاورزان متمرکز کرده است.
او بنیانگذار سازمان Navdanya است؛ نهادی که از حفظ بذرهای بومی، کشاورزی سنتی و استقلال کشاورزان حمایت میکند. این سازمان در هند شبکهای از بانکهای بذر محلی ایجاد کرده و با آنچه «وابستگی کشاورزان به شرکتهای بزرگ بذر» مینامد، مقابله میکند.
شهرت جهانی شیوا تا حد زیادی به دلیل انتقادهای تندش از شرکتهای چندملیتی فعال در صنایع غذایی و زیستفناوری است. او سالهاست هشدار میدهد که تمرکز مالکیت بذر و فناوری کشاورزی در دست تعداد محدودی شرکت میتواند امنیت غذایی جهان را تهدید کند.
در سالهای اخیر، بخشی از سخنرانیها و مصاحبههای او متوجه بیل گیتس و بنیاد گیتس بوده است. شیوا میگوید پروژههایی که از سوی این بنیاد در آفریقا و آسیا حمایت میشوند، اگرچه با عنوان کمکهای بشردوستانه معرفی میشوند، اما در عمل الگوی کشاورزی صنعتی و وابسته به فناوری را گسترش میدهند.
او بهویژه از حمایت بنیاد گیتس از بذرهای اصلاح ژنتیکیشده و پروژههای کشاورزی بزرگمقیاس انتقاد کرده است. از نگاه شیوا، این روند باعث میشود کشاورزان به خرید بذرهای ثبتشده، کودهای شیمیایی و فناوریهای تحت مالکیت شرکتهای بزرگ وابسته شوند.
شیوا بارها تاکید کرده است: «کنترل بذر، کنترل غذاست و کنترل غذا، کنترل مردم.» او معتقد است بذر نباید به کالایی تحت انحصار شرکتها تبدیل شود و کشاورزان باید حق ذخیره و مبادله بذرهای سنتی خود را حفظ کنند.
این فعال هندی همچنین از اصطلاح «استعمار زیستی» استفاده میکند؛ مفهومی که به گفته او به روند ثبت مالکیت ژنتیکی گیاهان و دانش سنتی توسط شرکتهای بزرگ اشاره دارد. او استدلال میکند که کشورهای فقیر و کشاورزان کوچک در چنین ساختاری قدرت رقابت و استقلال خود را از دست میدهند.
بر اساس گزارشهای رسانههای آمریکایی، شرکتها و صندوقهای سرمایهگذاری مرتبط با گیتس طی سالهای گذشته دهها هزار هکتار زمین کشاورزی در ایالتهایی مانند لوئیزیانا، آرکانزاس، نبراسکا و آریزونا خریداری کردهاند. برخی برآوردها مجموع این زمینها را بیش از ۲۵۰ هزار جریب (acre) اعلام کردهاند.
در مقابل، بنیاد گیتس و حامیان آن این انتقادها را رد میکنند. آنها میگویند این بنیاد میلیاردها دلار در زمینه سلامت عمومی، واکسن، مبارزه با مالاریا، توسعه کشاورزی و کاهش فقر سرمایهگذاری کرده است. از نگاه آنها، استفاده از فناوریهای نوین کشاورزی میتواند بهرهوری را افزایش دهد و به مقابله با بحران غذا در جهان کمک کند.
برخی پژوهشگران حوزه کشاورزی نیز میگویند محصولات اصلاح ژنتیکیشده در بسیاری از کشورها تحت نظارت علمی و مقررات سختگیرانه تولید میشوند و تاکنون شواهد قطعی درباره زیان گسترده آنها برای سلامت انسان ارائه نشده است.
با این حال، منتقدان کشاورزی صنعتی معتقدند مسئله فقط ایمنی علمی محصولات نیست، بلکه تمرکز قدرت اقتصادی و وابستگی کشاورزان نیز اهمیت دارد. آنها میگویند هنگامی که چند شرکت بزرگ بخش عمده بازار بذر و مواد غذایی را کنترل کنند، توازن قدرت در نظام غذایی جهان تغییر میکند.
دیدگاههای واندانا شیوا بهویژه در میان فعالان محیطزیست، جنبشهای ضد جهانیسازی و مدافعان کشاورزی ارگانیک طرفداران زیادی دارد. سخنرانیهای او میلیونها بار در شبکههای اجتماعی بازنشر شده و در بسیاری از دانشگاهها و نشستهای بینالمللی مورد توجه قرار گرفته است.
در عین حال، برخی دانشمندان و رسانههای علمی او را متهم میکنند که گاهی درباره فناوریهای زیستی تصویری بیش از حد منفی ارائه میدهد و میان نقد شرکتهای تجاری و رد کلی فناوری تفاوت کافی قائل نمیشود.
با وجود این اختلافنظرها، بحثهایی که واندانا شیوا مطرح میکند، بخشی از مناظره گستردهتر درباره آینده کشاورزی جهان است؛ اینکه آیا امنیت غذایی باید بر پایه کشاورزی صنعتی و فناوریهای متمرکز باشد یا بر مدلهای محلی، بومی و غیرمتمرکز تکیه کند.
منابع:
ارسال نظرات