نویسنده: علی زندیه وکیلی
در موزۀ آقاخان تورنتو، جایی که گرانیت های سفید برزیلی در آرامش ظریف معماری امروز و دیروز میدرخشد، نمایشگاهی شگفتانگیز در جریان است. «میتابد مانند خورشیدی از فراسو» که از ۱۴ ژوئن ۲۰۲۵ – ۱۵ فوریه ۲۰۲۶ در حال برگزاری است فراتر از یک نمایشگاه هنر اسلامی است. این مجموعه گفتوگویی است زنده میان گذشته و حال، میان سنت و امکان.
این نمایشگاه که به مناسبت بیستمین سالگرد جایزه البرده برگزار میشود تنها مرور گذشته نیست و پرتو و نوایی از همگرایی تاریخ و نوآوری است، جایی که سنتهای تصویری خاورمیانه و اسلامی با جسارت هنرمندان جهانی پیوند میخورد.
نور به مثابه استعاره
نام نمایشگاه الهامگرفته از قرآن است، اما «نور» در اینجا صرفاً نماد معنوی نیست؛ این نوری است از قلب هایی سرشار از خرد، شعر و خیال روزن زده تا کیوریتورهای مجموعه مخاطب را تنها به تماشا آن نخوانند، بلکه به غوطهوری در مجموعه ای از مفاهیم برخاسته از آن دعوت کنند، چیزی که دیگر نوستالژی نیست و بازآفرینیِ بودن در چند تمدن در کنار یکدیگر است؛ جایی که گذشته نه بهعنوان پایان، که بهعنوان سرچشمهای برای نوزایی قلمداد می شود.
از حرف تا رنگدانه: طیف هایی از بیان
در این نمایشگاه بیش از ۶۰ اثر به چشم میخورد. از خوشنویسیهای سنتی تا تجربههای معاصر در خط، روی بوم، پارچه، چوب و صفحههای دیجیتال و در این میان تزئینات هندسی با رنگدانههای معدنی، آثار زرنویس و طلاکوب، کاغذهای دستساز که در دقت و رازآمیزی به رقص درمیآیند. کتابهای آکاردئونی در تاریکی آرام میدرخشند و ورقهاشان همچون نجواهای نور گشوده میشود. در گوشهای دیگر، ابزار هنرمندان، از قلممو و ورق طلا تا شیشههای لاجورد و قرمز دانهای، زیر شیشه ها چیده شدهاند، گویی به کارگاه یک نگارگر قرن چهاردهم هجری پا گذاشتهاید.
شعر نیز در میان آثار نمایشگاه جاری است؛ ابیاتی معاصر در خطی زیبا، همراه با صداهای ضبط شده و در واژگان عربی و انگلیسی چون موسیقی طنینانداز میشوند. جایی که خوشنویسی به آوا بدل میشود، زبان به تجسم.
سه زن، یک چشمانداز
روح این نمایشگاه در چشمانداز گروه کیوریتوری آن نهفته است، شکلگرفته توسط سه کیوریتور اماراتی: فاطمه المحمود، سارا بن صفوان، و شیخه الزعابی، در همکاری با دکتر اولریک الخمیس، مدیرگروه و مدیرعامل موزه آقاخان. آثار، از گزینش تا ریتم فضاسازی، نمایشگاه را آمیخته به صمیمیت کرده است. برای آنان، نور نمادی از هویت معاصر زنان و مردان مسلمان منطقه است: ریشهدار در سنت و درخشان و شکوفا در مدرنیته و کیوریتوری آنان، سنت را نیرویی زنده و در حال تحول بازتعریف میکند.
پلی دیجیتال
نرم افزار Bloomberg Connects نیز تجربۀ بازدید را با تورهای صوتی چندزبانه غنی میسازد؛ جایی که هنرمندان از رنگ، فرم و معنا میگویند. این لایهٔ دیجیتال نه مزاحم، که ژرفابخش بافتهای از روایتهای گوناگون است، همچون پودهایی در تارهای یک قالی.
آیینهای از دو دهه
جایزه البرده که در سال ۲۰۰۴ به ابتکار وزارت فرهنگ امارات راهاندازی شده است هنر اسلامی معاصر را در خوشنویسی، تذهیب و شعر پاس میدارد تا خلاقیت و گفتوگو در جهان امروز منطقه را بپرورد. آثار اینجا، تنها شی نیستند؛ بلکه پرسش هایی هستند درباره هویت، مهاجرت و سنت. شاید دیگر تنها نمیپرسند «چه بوده ایم؟»، بلکه فضایی برای اندیشیدن به گامی پیشترند برای «چه میتوانیم باشیم؟».
موزهای زنده
موزه آقاخان، بهعنوان چراغی برای فرهنگ منطقه خاورمیانه و جهان اسلام در آمریکای شمالی، مجموعهای است دائمی که آثار درخشانی در خود جای داده است. از نسخههای نفیس قرآن و شاهنامه گرفته تا آثاری از فرهنگهای گوناگون، از منسوجات صفوی تا سفالینههای عباسی و دستنوشتههایی از ایران، هند، ترکیه و سایر سرزمین های منطقه. معماری هندسهمند و آکنده از نور این بنا، فضایی است برای تأمل و مکاشفه تا هر بازدید گفتوگویی باشد با زیبایی به روایتی دیگر.
دعوت به مکث
در عصری از تصاویر گذرا، نمایشگاه «میتابد مانند خورشیدی از فراسو» یادآور میشود که معنا آهسته گشوده میشود. این باززندهسازی سنت نیست؛ بازآفرینی جسورانهای است از خلاقیت مردم منطقه ای که می خواهند آیندهای را بازنویسی کنند با الفبایی کهن و فرمهایی نو. اگر پیش از فوریه ۲۰۲۶ در تورنتو بودید، از این نمایشگاه دیدن کنید که چون خورشیدی آرام در پس ابرهای روزگار ما میدرخشد.
گفتوگو با دکتر اولریک الخمیس، مدیر و مدیرعامل موزه آقاخان
جایزه البرده در سال ۲۰۰۴ راهاندازی شد. اهداف نخستین آن چه بود و طی دو دهه گذشته چگونه تحول یافته است؟
اولریک الخمیس: وزارت فرهنگ امارات جایزه البرده را برای حمایت از هنر اسلامی و معرفی آثار برجسته به مخاطبان جهانی آغاز کرد. ابتدا در حوزه شعر اسلامی بود و سپس خوشنویسی، تذهیب و هنر معاصر به شاخههای آن افزوده شد.
چه چیزی جایزه البرده را از دیگر جوایز بینالمللی هنر اسلامی متمایز میکند؟
اولریک الخمیس: این جایزه همزمان با سالروز تولد پیامبر اسلام برگزار میشود و هر سال هنرمندان را به خلق آثار تازه با محوریت موضوعی در شأن ایشان دعوت میکند.
چگونه میان حفظ سنتهای کلاسیک (خوشنویسی، تذهیب، شعر) و تشویق نوآوری معاصر تعادل برقرار میکنید؟
اولریک الخمیس: طی بیست سال، هنرمندان تشویق شدهاند تا مهارتهای سنتی خود را در قالبهای نوین بهکار گیرند، چه با ترکیببندیهای تازه و چه با معرفی سبکها و تکنیکهای نو.
مفهوم «نور» چگونه بر انتخاب آثار و فضای کلی نمایشگاه تأثیر گذاشت و با این تنوع در زبانها، رسانهها و سبکها، روایت منسجم نمایشگاه چگونه شکل گرفت؟
اولریک الخمیس: نور هم الهامبخش معنوی است، هم موضوع اصلی جایزه البرده ۲۰۲۴ و هم مفهومی بنیادین در معماری و برنامههای موزه آقاخان. در نمایشگاه، آثار بازتابی از این نور الهی از مبدأ تا انساناند و حضور آن در اشکال گوناگون هنری متجلی شده است.
آثار چگونه به موضوعاتی چون هویت، مهاجرت و زبان میپردازند و این انتخابها چگونه هدایت شدند؟
اولریک الخمیس: بازدیدکنندگان با طیف گستردهای از هنرمندان و آثار از مصر، سودان، سوریه، ترکیه، عراق، پاکستان و همچنین ایران آشنا میشوند. برخی در وطن خود فعالیت دارند و برخی در صحنههای بینالمللی، که غنای بیشتری به هنر افزودهاند.
این نمایشگاه و جایزه البرده در خاورمیانه امروز چگونه با واقعیتهای اجتماعی و سیاسی درگیر میشوند؟
اولریک الخمیس: نمایشگاه بر فرمهای هنری والای اسلامی تأکید دارد که ورای شرایط تاریخی و معاصر تداوم یافتهاند. آنها نشان میدهند معنویت و مهارتهای هنری نهتنها پایدار ماندهاند، بلکه همواره فضایی برای ارتباط و تأمل بر خود، جامعه و جهان فراهم کردهاند.
چه پیامی برای نسل جوان هنرمندان منطقه دارید که میان سنت و فرهنگ جهانی حرکت میکنند؟
اولریک الخمیس: آنها باید فراتر از تفسیرهای غربمحور به هنر اسلامی بنگرند و آثار خود را از درون سنتهای معنوی و فرهنگی خود، در گفتوگویی پویا با بستر جهانی، بیافرینند.
برای مخاطبانی که آشنایی محدودی با هنر اسلامی دارند، چگونه عمق آن را معرفی میکنید بدون اینکه سادهسازی شود؟
اولریک الخمیس: نمایشگاه فرصتهای بسیاری برای آشنایی با جنبههای کلیدی هنر اسلامی فراهم میکند، بهویژه خوشنویسی و تذهیب، از طریق پانلها، برچسبهای توضیحی و منابع دیجیتال در دسترس با کد QR.
آیا برنامهای برای سفر این نمایشگاه به شهرهای دیگر وجود دارد؟
اولریک الخمیس: خیر.
اگر بازدیدکنندگان تنها یک احساس یا اندیشه ماندگار از این نمایشگاه با خود ببرند، دوست دارید چه باشد؟
اولریک الخمیس: زیبایی هنر اسلامی الهامبخش و جاودان است.
برای این گفتوگو از شما سپاسگزاریم.
ارسال نظرات