نویسنده: خسرو شمیرانی
تقسیم شرارتآمیز وظایف
در ادبیات جنگهای مدرن، پیش از آنکه نخستین موشک به سمت زیرساختهای حیاتی یک کشور شلیک شود، میدان نبرد در ستونهای روزنامههای معتبر و نشریات اقتصادی غرب گشوده میشود. انتشار سلسلهگزارشهایی درباره زیرساختهای آبی و معدنی ایران در روزهای اخیر، بار دیگر همان الگوی آشنا را در برابر افکار عمومی قرار داده است: تبدیل کردن تأسیسات غیرنظامی و معیشتی به «اهداف دارای کارکرد نظامی» و ایجاد ابهام هدفمند برای سلب مصونیت حقوقی از آنها.
تازهترین نمونه این رویکرد، یادداشتی است که شوکا بیداریان در نوزدهم نوامبر ۲۰۲۶ در نشریه فوربس با عنوان «بازگشایی معدن بوکسیت ایران در میان نگرانیهای آبی و پرسشهایی درباره زنجیره تأمین نظامی» منتشر کرده است. این گزارش، تنها چند روز پس از جنجال گزارش پرحاشیه نیویورک تایمز (به قلم صنم ماهوزی و اریکا سولومون) درباره پیوند ادعایی میان پروژههای انتقال آب و پایگاههای موشکی منتشر شد و نشان داد که با یک خط خبری تکرارشونده روبهرو هستیم؛ خطی که دغدغههای واقعی زیستمحیطی مردم را به عنوان سکوی پرتاب برای امنیتیسازی زیرساختهای کشور به کار میگیرد.
کالبدشکافی گزارش فوربس؛ چگونه یک مناقشه محیطزیستی رنگ نظامی میگیرد؟
مقاله شوکا بیداریان در فوربس بر پایه یک موضوع واقعی و مهم داخلی بنا شده است: اعتراض بیش از یک دهه ساکنان شاهرود، بسطام و فعالان محیطزیست به استخراج بوکسیت در معدن «تاش» واقع در دامنههای کوه شاهوار. کوه شاهوار منبع اصلی تأمین آب شرب و کشاورزی دشت شاهرود است و نگرانی درباره تخریب سفرههای آب زیرزمینی در این منطقه واقعی و ملموس است. اما نویسنده فوربس به جای تمرکز بر همین بحران انسانی و زیستمحیطی، بهتدریج مسیر گزارش را به سمت پیوند زدن این معدن با صنایع موشکی ایران منحرف میکند.
اما این انحراف مسیر کار چگونه صورت میگیرد؟
۱. القای پیوند نظامی در تیتر و مقدمه بدون ارائه سند قطعی
نویسنده در همان عنوان مقاله، «نگرانیهای آبی» را در کنار «پرسشهایی درباره زنجیره تأمین نظامی» مینشاند. این شیوه تیترزنی در روزنامهنگاری بحران، یک تکنیک شناختهشده است: طرح یک «پرسش» بدون ارائه پاسخ اثباتشده، تا ذهن مخاطب به صورت ناخودآگاه میان یک معدن سنگ و تسلیحات نظامی ارتباط برقرار کند.
در متن مقاله نیز با وجود طرح این فرضیه سنگین، نویسنده در نهایت مجبور میشود اعتراف کند: «شواهد موجود بهطور مستقیم سنگ معدن استخراجشده از کوه شاهوار را به ساخت موشکها پیوند نمیدهد.»
پرسش اساسی اینجاست: وقتی هیچ مدرک مستقیمی وجود ندارد، طرح چنین ادعایی در تیتر یک نشریه جهانی چه کارکردی جز حساس کردن مراکز نظامی خارجی روی این معدن و صنایع وابسته به آن دارد؟
۲. پل زدن از معدن شاهرود به آلومینیوم جاجرم و گزارش شش سال پیش رویترز
برای توجیه این گمانهزنی، مقاله فوربس به سراغ زنجیره فرآوری ماده معدنی میرود و مینویسد بوکسیت استخراجشده از معدن تاش به مجتمع آلومینیوم جاجرم منتقل میشود. نویسنده بلافاصله به یک گزارش تحقیقی قدیمی از خبرگزاری رویترز (مربوط به شش سال پیش) استناد میکند که مدعی شده بود سپاه پاسداران در مجتمع جاجرم پروژهای برای تولید پودر آلومینیوم ـ مادهای که در سوخت جامد موشکها کاربرد دارد ـ راهاندازی کرده است.
نقد روششناختی این بخش آن است که آلومینیوم یکی از پرکاربردترین فلزات در صنایع غیرنظامی جهان است؛ از ساختمانسازی و خودروسازی گرفته تا بستهبندی مواد غذایی و خطوط انتقال برق. تقلیل دادن کل زنجیره تأمین بوکسیت و آلومینیوم یک کشور به یک کاربرد نظامی ادعایی در سالهای گذشته، عملاً به معنای آن است که هر معدن بوکسیت و هر کارخانه ذوب آلومینیوم در ایران میتواند «بخشی از ماشین جنگی» تلقی شود.
۳. گره زدن جغرافیای شاهرود به حملات نظامی پیشین
در بخش دیگری از گزارش فوربس، نویسنده به وجود یک مرکز تحقیق و توسعه موشکی در جنوبشرق شاهرود اشاره میکند و یادآور میشود که این مرکز پیشتر هدف حملات هوایی اسرائیل قرار گرفته است. او سپس این پرسش را مطرح میکند که آیا نیازهای نظامی در اولویت قرار گرفتن استخراج معدن بر امنیت آبی منطقه نقش داشته است یا خیر.
این بخش از مقاله، خطرناکترین لایه روایتسازی را نشان میدهد. یادآوری حملات نظامی پیشین به یک منطقه جغرافیایی و همزمان مطرح کردن «احتمال نقش نظامی» یک معدن یا کارخانه در همان حوالی، عملاً به معنای علامتگذاری روی نقشه برای عملیاتهای آینده است. در حقوق بینالملل بشردوستانه (کنوانسیونهای ژنو)، حمله به زیرساختهای غیرنظامی ممنوع است، مگر آنکه طرف مهاجم مدعی شود آن تأسیسات به «اهداف نظامی» تبدیل شدهاند. مقالاتی از این دست، دقیقاً همین پوشش توجیهی را فراهم میکنند.
۴. مصادره اعتراضات مردمی و فعالان محیطزیست
نکته تلخ دیگر در گزارش بیداریان، نحوه بهرهبرداری از نام و جایگاه فعالان محیطزیست و مدیران محلی مانند علیاکبر قربانلو (رئیس برکنارشده اداره محیطزیست شاهرود) است. سالهاست فعالان محیطزیست در ایران با دشواریهای فراوان برای حفظ منابع آب و خاک مبارزه میکنند، اما وقتی رسانههای غربی اعتراضات بهحق آنها را در چارچوب «پروژههای موشکی و امنیتی» بازنمایی میکنند، دو آسیب همزمان به جامعه مدنی وارد میشود: نخست آنکه هرگونه مطالبه زیستمحیطی در داخل کشور با برچسب امنیتی و همسویی با روایتهای خارجی مواجه و سرکوب میشود؛ و دوم آنکه جان و معیشت همان مردمی که برای آب میجنگند، در برابر خطر حمله نظامی به زیرساختهای منطقهشان قرار میگیرد.
مستندات تاریخی و رسانهای؛ سه نمونه از پروندهسازی رسانههای غربی
آنچه در مقاله فوربس مشاهده میشود، یک اتفاق منفرد یا اشتباه حرفهای یک نویسنده نیست؛ بلکه حلقهای از یک زنجیره رسانهای است که بارها در نشریات بزرگ آمریکایی آزمایش شده و نتیجه آن در میدان عمل دیده شده است.
سند اول: گزارش جنجالی نیویورک تایمز درباره سدها و پروژههای آبی ایران (نوامبر ۲۰۲۶)
تنها چند روز پیش از یادداشت فوربس، روزنامه نیویورک تایمز گزارشی مفصل به قلم صنم ماحوزی و اریکا سولومون منتشر کرد که با واکنشهای گستردهای روبهرو شد. در این گزارش ادعا شده بود که سدسازیها و پروژههای کلان انتقال آب در ایران، به جای حل بحران آب مردم، برای تأمین آب و برق پایگاههای زیرزمینی موشکی و مراکز نظامی طراحی شدهاند.
شباهت ساختاری میان گزارش نیویورک تایمز و یادداشت فوربس حیرتانگیز است:
- هر دو گزارش بر روی یک بحران واقعی و دردناک در ایران (کمآبی و خشکسالی) دست میگذارند.
- هر دو گزارش در متن خود اذعان میکنند که اطلاعات محرمانه و مستقیمی برای اثبات ادعای خود ندارند و بر تصاویر ماهوارهای، گمانهزنی تحلیلگران غربی و نقلقولهای غیرمستقیم تکیه میکنند.
- هر دو گزارش دقیقاً بر روی حیاتیترین شریانهای بقای یک ملت یعنی آب و مواد اولیه صنعتی متمرکز شدهاند.
سند دوم: گزارش واشنگتنپست و پرونده کارخانه داروسازی الشفا در سودان (۱۹۹۸ و ۱۹۹۹)
در آگوست ۱۹۹۸، ارتش آمریکا در عملیاتی موشکی بزرگترین کارخانه تولید دارو در سودان یعنی «کارخانه داروسازی الشفا» (Al-Shifa) در خارطوم را با خاک یکسان کرد. در روزهای منتهی به حمله و بلافاصله پس از آن، روزنامههای بزرگ آمریکا از جمله واشنگتنپست روایتهای مقامات اطلاعاتی را بازتاب دادند که مدعی بودند این کارخانه غیرنظامی در واقع پوششی برای تولید پیشسازهای سلاحهای شیمیایی و گاز اعصاب VX است.
یک سال بعد، در آگوست ۱۹۹۹، خود روزنامه واشنگتنپست در گزارشی تحلیلی با عنوان «آمریکا مطمئن نبود که کارخانه نقشی در تولید گاز اعصاب داشته است» پرده از واقعیت برداشت. این روزنامه اعتراف کرد که ادعاهای اولیه درباره کارکرد نظامی این کارخانه داروسازی فاقد شواهد متقن بوده و تنها بر پایه یک نمونه خاک مشکوک از بیرون محوطه صورت گرفته است. اما این اعتراف دیرهنگام زمانی منتشر شد که نیمی از ظرفیت تأمین داروی یک کشور فقیر نابود شده و دهها هزار شهروند سودانی بر اثر کمبود داروهای حیاتی جان خود را از دست داده بودند. (الگویی مشابه که واشنگتنپست در سال ۲۰۰۲ و ۲۰۰۳ نیز در پوشش ادعاهای بیسند درباره کاربرد هستهای لولههای آلومینیومی عراق تکرار کرد و در آگوست ۲۰۰۴ مجبور به عذرخواهی رسمی در صفحه اول شد).
سند سوم: پرونده کلاسیک لیبی؛ وقتی نیویورک تایمز لولههای آب را «تونل نظامی» نامید (دسامبر ۱۹۹۷)
در دوم دسامبر ۱۹۹۷، روزنامه نیویورک تایمز گزارشی مفصل به قلم «ریموند بونر» درباره بزرگترین پروژه آبرسانی جهان در لیبی منتشر کرد؛ پروژهای که به «رودخانه بزرگ دستساز» (Great Man-Made River) شهرت داشت و قرار بود آب شیرین را از سفرههای زیرزمینی عمیق صحرای بزرگ آفریقا به شهرهای ساحلی لیبی برساند تا نیاز میلیونها شهروند را تأمین کند.
در آن گزارش تاریخی، نیویورک تایمز دقیقاً از همان فرمول امروز استفاده کرد:
- ادعای طراحی بیش از نیاز: روزنامه به نقل از سه مهندس ناشناس و منابع اطلاعاتی غربی نوشت که لولههای بتنی این پروژه (با قطر چهار متر) بیش از حد نیاز برای انتقال آب ساخته شدهاند و در واقع شبکهای زیرزمینی برای جابهجایی سریع نیروها و تجهیزات نظامی معمر قذافی هستند.
- اتهام انبار تسلیحات شیمیایی: در بخش دیگری از گزارش ادعا شد که مخازن و تونلهای این شبکه آبرسانی میتواند به عنوان پناهگاه و انبار تسلیحات شیمیایی و بیولوژیک مورد استفاده قرار گیرد.
نتیجه این روایتسازی رسانهای، چهارده سال بعد در جریان مداخله نظامی ناتو در لیبی آشکار شد. در جولای ۲۰۱۱، جنگندههای ناتو به بهانه اینکه نیروهای قذافی از تأسیسات این پروژه برای نگهداری تجهیزات نظامی استفاده میکنند، شبکه آبرسانی و کارخانه حیاتی تولید لولههای بتنی آن در منطقه «بریقه» (Brega) را بمباران کردند. این حمله نظامی، سیستم تأمین آب نزدیک به ۷۰ درصد از جمعیت لیبی را فلج کرد و میلیونها غیرنظامی را در گرمای تابستان با بحران بیآبی و فاجعه انسانی روبهرو ساخت؛ فاجعهای که سازمان ملل و نهادهای حقوق بشری بارها درباره پیامدهای ویرانگر آن هشدار دادند.
مسئولیت وجدانی رسانهها و بیاخلاقی رسانههای جریان اصلی
تجربه سودان، لیبی و عراق، و تکرار همان ادبیات در گزارشهای اخیر نیویورک تایمز و فوربس نشان میدهد که چگونه با کنار گذاشتن اولین اصل اخلاقی روزنامهنگاری «گزارش تحقیقی» تبدیل به «زمینهسازی برای جنگ» علیه غیرنظامیان میشود.
وقتی نویسندگان و تحلیلگران در نشریات پرنفوذ غربی، بدون ارائه اسناد متقن و تنها بر پایه حدس و گمان، سدها، خطلولههای آب، کارخانههای داروسازی و معادن یک کشور را به زنجیره تسلیحاتی پیوند میدهند، در واقع در حال صدور مجوز اخلاقی و رسانهای برای هدف قرار گرفتن زیرساختهای غیرنظامی هستند.
مردم ایران، چه در دشت شاهرود و چه در سایر نقاط کشور، بدون تردید درگیر بحرانهای عمیق مدیریتی و زیستمحیطی هستند و نقد عملکرد نهادهای داخلی در تخریب طبیعت یک ضرورت انکارناپذیر است. اما گره زدن این بحرانها به پروندههای نظامی در رسانههای خارجی، نه تنها کمکی به حفظ کوه شاهوار یا احیای منابع آب ایران نمیکند، بلکه امنیت زیستی و زیرساختهای حیاتی همان مردم را در معرض تهدیدی بسیار بزرگتر قرار میدهد. تاریخ معاصر بارها ثابت کرده است که عذرخواهیهای رسانههای غربی ـ همچون اعترافهای دیرهنگام واشنگتنپست و نیویورک تایمز پس از ویرانی سودان و عراق ـ هرگز آب رفته را به جوی بازنمیگرداند.

ارسال نظرات