نویسنده: بابک فرزامی
در سالهای اخیر، جمهوریخواهان ایرانی مخالف حکومت جمهوری اسلامی با چالشهای اساسی در عرصههایی چون چشمانداز سیاسی، مدلسازی حکمرانی، استراتژی گذار و سازماندهی مواجه بودهاند. این نوشته با استناد به برخی تحلیلهای موجود، برخی ضعفهای این جریان را بررسی و نقد کرده و راهحلهایی پیشنهادی ارائه میکند.
اول | فقدان چشمانداز منسجم برای حکمرانی
یکی از مشکلات اساسی جمهوریخواهان مخالف جمهوری اسلامی، عدم تدوین مدلهای جامع برای آینده ایران است. تمرکز بر نقد و نفی بدون ارائه راهحلهای سازنده، تأثیرگذاری اپوزیسیون را کاهش میدهد. ضروری است که به جای برخوردهای سلبی، پیشنهادهای ایجابی و عملی ارائه شود.
برای شروع فرآیند گذار، ترسیم چشمانداز برای آینده ایران بهگونهای که اکثر مردم بتوانند آن را تصور کنند و با آن ارتباط برقرار کنند، ضروری است. این فرآیند شامل همفکری و توافق در خصوص ارزشهای مشترک، ایده کلان درباره حقوق و مسؤولیتهای متقابل حکومت و شهروندان، حدود آزادیهای فردی، حقوق بشر و حوزه قدرت دولت است. این گام به شکلدهی روح و محتوای نوع حکومت آینده میانجامد. در حال حاضر ارزشهایی مانند آزادی، دموکراسی، حقوق بشر و یکپارچگی ایران مورد توافق عمومی هستند.
فارغ از تعصب، باید پذیرفت که جریان پادشاهی خواهی در ایجاد چشم انداز برای عموم، هر چند تنها با ارائه تصاویر مثبت از دوره زمامداری محمدرضا شاه پهلوی، به عنوان جایگزین جمهوری اسلامی موفق تر عمل کرده است.
در گام بعدی باید درباره شکل حکومت تبادلنظر صورت گیرد. ساختار حکومت باید طوری طراحی شود که بیشترین همخوانی با ارزشهای مورد توافق داشته باشد. ساختاری که منجر به دولت بسیار قوی در برابر شهروندان شود، میتواند آزادیهای فردی و دموکراسی را محدود کند. صرف «جمهوری» بودن در نام یا نوع حکومت نمیتواند مانع بروز دیکتاتوری شود؛ همانطور که در تاریخ معاصر نمونههای متعدد جمهوریهای دیکتاتوری وجود دارد. در مقابل، دولت بسیار ضعیف هم در اداره کشور، ارائه خدمات و دفاع از ملت ناکارآمد خواهد بود. بنابراین، تعیین چارچوبی که ضامن دولت کارآمد، غیرنظامی و با تفکیک قوا باشد—بههمراه انتخابی بودن و محدودیت زمانی همه پستهای حکومتی، تضمین انتخابات آزاد، و آزادی مطبوعات—هدف اصلی این گام است.
تحلیل تطبیقی نظامهای حکومتی مختلف از جمله جمهوری ریاستی در مقابل نظام پارلمانی و ارائه پیشنهادهای کاربردی، میتواند مسیر آینده را روشنتر کند؛ این مقایسهها باید با در نظر گرفتن شرایط خاص ایران انجام شود¹.
دوم | عدم توافق در خصوص استراتژی گذار
نبود استراتژی مشخص و هماهنگ برای گذار، منجر به پراکندگی اقدامات و کاهش اثربخشی فعالیتها شده است. بدون برنامهریزی دقیق و هدفمند، تلاشها به نتیجه مطلوب نمیرسند.
با توجه به اینکه جمهوری اسلامی، گرچه ناکارآمد، همچنان حکومت مستقر است و بسیاری از مردم بهطور مستقیم یا غیرمستقیم به نظام وابستهاند، و کنترل اطلاعات و رسانهها نیز در اختیار حکومت است، براندازی یک فرآیند بسیار پیچیده است. عدم موفقیت اعتراضهای گسترده در سالهای ۱۳۸۸، ۹۶، ۹۸ و ۱۴۰۱ نشان از نبود استراتژی هماهنگ و شبکه داخلی دارد².
بنابراین، پروسه تغییر حکومت در ایران نیازمند طراحی و اجرای دقیق و هوشمندانه است؛ کاری که هیچیک از جبهههای فعلی—جمهوریخواه، پادشاهیخواه، سوسیالیست و...—بهتنهایی از عهده آن برنمیآیند. عدم تمایل به همکاری و گفتوگو با دیگر گروههای اپوزیسیون، فرصت اتحاد و همافزایی را از بین برده است³.
ایجاد ائتلاف میان گروههای متفاوت خارج از حکومت، همراه با فعالان داخل کشور، برای پیشبرد این پروژه ضروری است. این «ائتلاف» نهتنها زمینه گذار را فراهم میکند بلکه خود نوعی تمرین دموکراسی دیده میشود؛ اما چنین ساختاری نیازمند رواداری حداکثری است که در حال حاضر دیده نمی شود⁴.
سوم | ضعف در سازماندهی
ضعف در سازماندهی و ساختاردهی فعالیتها یکی دیگر از چالشهای مهم جمهوریخواهان اپوزیسیون است. بدون سازماندهی مؤثر، تلاشها پراکنده و بینتیجه خواهند ماند⁵. سازماندهی فعالیتها در سه سطح قابل اجراست:
- اتاقهای فکر: تشکیل اتاقهای فکر متشکل از متخصصان داخلی و خارجی با دیدگاههای متنوع، برای تحلیل مسائل و تدوین استراتژی ضروری است.
- گردهماییهای منظم و تبادل آراء: برگزاری نشستهای دورهای میان گروهها باعث انسجام، همافزایی و کاهش اختلافات میشود. ارتباط با گروههای مدنی داخل کشور از جمله اتحادیه ها و نمایندگان اصناف به خصوص اهمیت ویژه ای دارد.
- تشکیل تیمهای تخصصی و ساختار حزبگون: ایجاد تیمهای کاری در حوزههای اقتصاد، حقوق، امنیت و رسانه، و در پایان ساختاردهی آنها به حزبهای شفاف و دموکراتیک، میتواند اثربخشی اپوزیسیون را افزایش دهد. این تیمها ضمن ایده پردازی میتوانند در آینده هماهنگی فعالیتهای اجرایی، از جمله فعالیتهای اعتراضی، تظاهرات خشونت پرهیز و احیانا اعتصاب در داخل ایران وهمچنین مذاکره با مسؤولان بدنه نظام در خصوص تغییر رویکرد یا انتقال قدرت را نیز بر عهده گیرند.
سخن پایانی
برای افزایش اثربخشی در حال و آینده فصای سیاسی ایران، جمهوریخواهان ایرانی میبایست:
- چشمانداز روشن و مدل حکمرانی جامع و مطلوب را با مشارکت مردم طراحی کنند؛
- استراتژی گذار هماهنگ و عملیاتی با مشارکت حداکثری همفکران و سایر جریانهای سیاسی تدوین کنند؛
- ساختار فکری و سازمانی منسجم ایجاد کنند؛
- تعامل و ائتلاف واقعی را با پذیرش تفاوتها و تساهل فراهم آورند.
بدون این ساختارها، اپوزیسیون گرفتار نقد تکراری و نبود برنامه و امید خواهد ماند. با این رویکرد، جلب اعتماد عمومی و پیشبرد تغییر مثبت در ایران امکانپذیر میگردد.
7 آگوست 2025
منابع و مآخذ (پانویسها)
- Potkin Azarmehr , Why Iran’s Opposition Keeps Failing
Middle East Forum Observer, 15 July 2025
https://www.meforum.org/mef-observer/why-irans-opposition-keeps-failing - Sam Zickar, Iran’s Opposition Is Growing, But Divided
No Labels, 17 April 2025
https://nolabels.org/the-latest/irans-opposition-is-growing-but-divided/?utm_source=chatgpt.com
- Potkin Azarmehr , Why Iran’s Opposition Keeps Failing
همانجا مطرح شده بهعنوان نکته اصلی شکست
https://www.meforum.org
- Arash Azizi, After a failed coalition effort, where is the Iranian opposition headed?
Atlantic Council, May 2023
https://www.atlanticcouncil.org/blogs/iransource/after-a-failed-coalition-effort-where-is-the-iranian-opposition-headed - Ata Hoodashtian, The Fractured Opposition to the Islamic Regime
Washington Institute, February 2023
https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/fractured-opposition-islamic-regime
ارسال نظرات