Fengye College Center
خانه / عمومی / مقاله ها / ادبیات / پروفسور رضا کیمیای معرفت | به مناسبت جشن زندگی (۱)
ادیب

پروفسور رضا کیمیای معرفت | به مناسبت جشن زندگی (۱)

دکتر علی مشائی

بخش اول از دو بخش

 

چکیده:

با کمال تأسف پروفسور رضا پرچم‌دار تئوری انفرماتیک، دانشمند ریاضی، ادیب، شاعر، معلم بزرگ، فرزند خلف خیام و غیاث‌الدین جمشید کاشانی، عاشق و پیرو شاعر و فیلسوف بزرگ ایرانی، حافظ و وابسته و خدمتگزار بی‌دریغ به ادب و فرهنگ ایران، به عالم بالا صعود نموده دنیای دانش و ادب را از فیض خود محروم نمود. به این مناسبت، در این مقاله مؤلف به‌طور اختصار نکاتی ژرف و پرمایه‌ای از نوشته‌ها و سخنرانی‌های علمی و ادبی وی را در معرض دید و بررسی قرار می‌دهد. توجه خاص مبذول شده است که زندگی بسیار مفید و مؤثر پروفسور رضا را آن چنانکه محافل علمی و ادبی می‌شناسند معرفی کند که سرمشق دیگران و به‌خصوص جوانان قرار گیرد.

مقدمه:

پروفسور رضا در طول زندگی پربار خویش دارای آثار فراوان و کشفیات و تألیفات علمی جهانی و گسترده است. تحقیقات و دستاوردهای علمی وی بسیار زیاداست به قسمی که به نظر می‌رسد کمتر کسی در طول زندگی خویش قادر است چنین سهم بزرگی در گسترش علم و ادب داشته باشد.

Elite College
Aviron
Aviron

 

درزمینهٔ ادبی نیز وی گوی سبقت را از بسیاری از نویسندگان و ادبای دیگر ربوده است. به نظر مؤلف آثار ادبی وی بسیار سازنده، اختصاصی، پرمایه و خردگرا است. وی کوشش نموده است تا رگه‌های دانش عقلی، بخصوص دانش ریاضی و انفرماتیک، را در هنر ادبی القا کند. اصطلاحات علمی در نوشته‌های ادبی وی فراوان یافت می‌شود. او ریاضیات مدرن و تئوری انفرماتیک را پایگاه گفته‌های ادبی خویش قرار داده است. لذا تألیفات ادبی وی پلی بین علم مدرن و هنر ادب پارسی است. در این باب بخصوص مقاله‌ای در مقایسه علم و هنر با کاربرد اصطلاحات ریاضی ارائه کرده است که به علت طولانی بودن از درج آن در این مقوله خودداری می‌شود. او هرگز، حتی در بستر بیماری، از تولید علمی و ادبی بازنایستاده است و پیوسته ابعاد جدیدی در علم و هنر و ادب کشف و به علاقه‌مندان فرهیخته و توانای خویش هدیه نموده است. وی در زمان کهولت نیز نوشته‌های نغز و برجسته‌ای به رشته تحریر درآورده و به چاپ رسانیده است. نامبرده علاوه بر تألیفات علمی و ادبی در طول زندگی خویش سخنرانی‌های فراوان در بزرگداشت فلاسفه، شعرا، دانشمندان، ادبا و….. ایراد نموده است. آثار وی بسیار گسترده و پر محتوی است به قسمی که اگر از هر کدام از کتاب‌ها و مقالات و سخنرانی‌های وی فقط یک جمله دست‌چین گردد جهت رسیدگی به همه آن‌ها ساعت‌ها وقت نیاز است.

او همیشه مورداحترام همگان بوده است و جلسات متعددی در نقاط مختلف دنیا جهت بزرگداشت وی برگزارشده و متخصصین در مورد خصوصیات علمی و فرهنگی وی یادآور نکات قابل‌توجهی شده‌اند. اما به نظر این‌جانب با توجه به نوآوری‌هایی که در دانش انفرماتیک و همچنین در ادبیات فارسی ارائه نموده است شایستگی والایی دارد و علیرغم آنکه وی را سمبل علم و ادب می‌نامند ولی از دانش پر ژرفای وی استفاده قابل‌توجهی نشده است.

در نوشته‌ها و گفته‌های مربوط به خصایص و دانش پروفسور رضا مطالب همه کلی است و نه‌ فقط آثار وی مورد تجزیه‌وتحلیل قرار گرفته نشده بلکه کمتر روند زندگی پربار او سرلوحه زندگی دیگران قرار داده شده است. از زندگی مختصر، ازنظر فیزیکی و مادی، ولی بی‌آلایش وی که توأم با ارزش علمی و انسانی است سخنی رانده نشده است. من به‌عنوان دانشجو و معلم مشتاق که سال‌ها در ارتباط نزدیک با نامبرده بوده‌ام و قدری با نوشته‌های وی آشنایی دارم توصیه می‌کنم تا جامعه متخصصین گفته‌ها و نوشته‌های وی را سرلوحه کارهای علمی و ادبی خویش قرار دهند. نویسنده به ارائه قسمت‌هایی از زندگی شفّاف، سازنده و پربار وی می‌پردازم.

استاد رضا مانند اسلاف خود ازجمله حکیم عمر خیام یک عاشق است. مرغ اندیشه خیام در وادی عقل در حیران است. او کهکشان‌ها را سیر می‌کند و در فضای بی‌نهایت خرد سرگردان می‌شود و در این مرحله راه به آستان عشق پیدا می‌کند. پروفسور رضا خود می‌گوید «سرگشتگی نشانه زبان عشق است و پابرجایی از علائم عقل و علم مکتبی». با تتبع در نوشته‌های وی می‌توان گفت که پروفسور رضا همیشه عاشق بوده است.

فاش میگویم و از گفته خود دل‌شادم/ بنده عشقم و از هر دوجهان آزادم (حافظ)

در ضمیر آگاه پروفسور رضا عشق لایه‌های مختلفی دارد:

  1. او عاشق علم و دانش است؛ 2. او عاشق ادب و فرهنگ ایران است؛ 3. او عاشق ایران و ایرانی است؛ 4. او عاشق محروم‌ترین طبقه جامعه ایران، دختران روستاهای دورافتاده ایران است؛ 5. او انسانی آزاده و عرفان دوست است.

چگونه پروفسور رضا عاشق علم و دانش است؟

او در جستجوی علم و دانش ماه‌ها رنج و خستگی و خطرات سفر زمینی و دریایی را به جان خریده است تا در یکی از دانشگاه‌های معتبر دنیا ادامه تحصیل دهد. وی درجه دکتری در مهندسی برق را از پلی‌تکنیک نیویورک در سال 1950 دریافت می‌کند، «برگ بی‌برگی». وی خاطرات شیرینی را از آن دوران تعریف می‌کند، سپس شروع به تدریس در دانشگاه‌های مختلف آمریکا ازجمله MIT می‌کند.

در سال 1961 اولین کتاب در تئوری انفرماتیک در جهان را در آمریکا به چاپ می‌رساند. وی هرگز در این زمینه علمی اقدام به تحصیلات آکادمی ننموده و محتویات این کتاب از طریق خودآموزی و با استفاده از قدرت خردگرای فوق‌العاده ذاتی وی کسب و جمع‌آوری ‌شده است و نامبرده کتاب مزبور را خود به تنهایی تألیف و به متخصصین علاقه‌مند در جهان اهدا کرده است. این کتاب مجموعه ده‌ها مقالات نو و روش‌های تازه در ارتباطات (Communications) است.

پس از انتشار این کتاب تمامی یا قسمت‌هایی از این کتاب به چند زبان زنده دیگر ازجمله فرانسه، روسی، ژاپنی، رومانی، چکسلواکی، مجاری، دانمارکی، اسپانیولی ترجمه و به‌عنوان کتاب درسی در این کشورها مورداستفاده قرار گرفته است.

پس از انتشار کتاب تئوری انفرماتیک پروفسور رضا شهرت جهانی یافته به قسمی که وی مطلوب و موردتوجه دولت‌های مختلف در اروپا، کانادا و غیره واقع شد. او دعوت به همکاری در دانشگاه‌های مختلف جهان می‌شود و کشورهای سویس، سوئد، دانمارک و کانادا به او پیشنهاد اعطای شهروندی افتخاری می‌نمایند. ولی ازآنجایی‌که رشته فکرش به خاک ایران و مردم محروم آن بسته است در آن زمان شهروندی هیچ‌کدام از این کشورها را نمی‌پذیرد ولی در اکثر دانشگاه‌های بزرگ دنیا ازجمله MIT در آمریکا، پاریس، زوریخ و دانمارک تدریس کرده است و دانشجویان و متخصصین بااستعدادی را پرورش داده است، از آن جمله می‌توان به گسترش تئوری Kalman Filter توسط Kalman اشاره کرد

من این کتاب ارزشمند و یگانه را به‌طور کامل نخوانده‌ام و در حیطه کار علمی این‌جانب هم نبوده است. اما با مطالعه دفتر اول و مقدمه آن نکته مهمی را که در روابط روزمره انسان‌ها نقش بزرگی دارد استنتاج کردم. این برداشت را می‌توان چنین بازگو کرد:

«هر سیگنال وقتی از نقطه‌ای به نقطه دیگر فرستاده می‌شود مقداری از کیفیت آن کاسته شده و بجای آن سیگنال‌های نامناسب (پارازیت) جایگزین شده و آن‌ها را آلوده می‌سازد»(رابطه ریاضی آن تابع لگاریتمی است) می‌توان نتیجه گرفت که بشر تا چه اندازه در معرض سوءتفاهم است که خود بر آن واقف نیست حتی در مرحله انتقال زمینه‌های فکری انسان برشته تحریر مقداری از اصالت آن فکر کاسته می‌شود چه رسد به ترجمه و ارتباطات اجتماعی. درحالی‌که اطلاعات جمع‌آوری‌شده مرجعی برای قضاوت فردی و قانونی قرار گیرد می‌توان استنباط کرد که این قضاوت می‌تواند قدری غیرواقعی باشد.

تصویر پشت جلد این کتاب نمایانگر این ادعا است که چه گونه انتقال مفاهیم از محلی به محل دیگر از کیفیت آن می‌کاهد. تفسیر این شکل هندسی نیاز به اطلاعات ریاضی موردنیاز دارد.

در ارتباط با این موضوع مقاله زیبایی توسط استاد رضا به‌عنوان «سخنی چند در پیرامون گفتار در ترجمه پذیری» تألیف شده است که تصور می‌کنم ریشه در همین مطلب دارد.

کتاب ارزنده و ذی‌قیمت دیگری بنام «فضاهای خطی برای مهندسان» (Linear Spaces for Engineers) توسط پروفسور رضا تألیف شد که راهگشای کاربردهای کامپیوتری است. این کتاب پر محتوی در سال 1971 در نیویورک به چاپ رسید. گردآوری مطالب این کتاب نیز مستقلاً توسط پروفسور رضا انجام

پذیرفته است و این در حالی است که وی در رشته ریاضی تحصیلات کلاسیک نداشته و مباحث این کتاب نیز از نبوغ جوشان وی سرچشمه گرفته است. من خود رساله دکتری خویش را در مهندسی مکانیک روی این کتاب بنا نهادم. در اینجا وارد جزئیات این کتاب نمی‌شوم ولی به‌اختصار می‌گویم که کتاب مزبور ذهن مرا روشن کرد. مطالعه این کتاب را به دانشجویان و عموم متخصصین که در میدان اندیشه‌های علمی و ریاضی هستند توصیه می‌کنم.

این کتاب فضاهای بین‌هایت و محدود را در مطالعات تئوری و محاسبات تقریبی معرفی می‌کند. همچنین ارتباط فضاهای محدود را با فضاهای بین‌هایت تشریح می‌کند. در میان فضاهای تعریف‌شده، پروفسور رضا علاقه فراوانی به فضاهای هیلبرت (Hilbert) دارد (البته این هم دلیل علمی دارد). من نیز از این فضاهای هیلبرت در رشته مهندسی مکانیک استفاده شایانی کرده‌ام.

در اینجا هدف شرح و تفسیر ریاضی نیست بلکه قابل‌ذکر است که وی بسیار ماهرانه فضاهای هیلبرت و اصطلاحات تئوری انفرماتیک مانند دیجیتال (گسسته Finite) و پیوسته (Continuous) را در ادبیات فارسی بکار گرفته است. به نظر مؤلف کمتر کسی قادر است با چنین مهارت ادبیات فارسی را با دانش و خردگرایی درآمیزد که خواننده را مجذوب نوشته خویش می‌سازد. وسعت فکری وی چنان گسترده است که گویی فضای بین‌هایت را لمس می‌کند.

دو کتاب دیگر به زبان انگلیسی و شاید صدها مقاله برجسته دیگر فضای علمی پروفسور رضا را احاطه کرده است. کتاب‌های دیگر درزمینهٔ هندسه، مخابرات و غیره به زبان فارسی هم از این استاد بزرگ به یادگار مانده است.

آیا این‌همه نوآوری درزمینهٔ علمی و بلندپروازی در گسترش مرزهای دانش مدرن که راهگشای متخصصین جهان است کافی نیست که او را عاشق علم که ناشی از خرد پهناور اوست بنامیم. کمتر کسی را می‌شناسیم که تا این اندازه در دنیای علم جسورانه حرکت و پیشرفت کرده باشد. او خود می‌گوید: «من به عشق و علم خو کردم ز کالای جهان اینت پرمعنی رفیقی، آنت پردل آدمی»

به‌نظر نگارنده پروفسور رضا یک عالم بود. دانش وی به ژرفا رفته، جلوه‌هایی از حقیقت را در معرض بینش علاقه‌مندان قرار داد. آواز مولانا نقل می‌کند:

زین قدح‌های صور کم باش مست/ تا نگردی بت‌تراش و بت‌پرست

از قدح‌های صور بگذر مایست/ باده در جام است لیک از جام نیست

پروفسور رضا عاشق فرهنگ و ادب ایران

استاد رضا در فصل اول کتاب «فضاهای خطی در مهندسی» می‌نویسد: «تقدیم به مردم ایران، سرزمین اجدادی من که دستاوردهای فرهنگی آن زندگی مرا پربار کرد و در انجام این کار مرا تشویق نمود». این‌چنین او زندگی خویش را درگرو ادب و فرهنگ ایران می‌داند. وی در سال 1386 شمسی طی یک سخنرانی در ایران اظهار داشت: «من از خمخانه ادب پارسی و فرهنگ ایران و اسلام بر کاخ رفیع علم و معرفت راه یافتم». همچنین او می‌گوید: «از کلک بیتاب و زبان ناشکیبا و جیب پیراهنم پیدا است که در بازار معرفت کمتر متاعی گران‌قدرتر از گوهر ادب و فرهنگ پارسی شناخته‌ام».

او کلید گنج‌خانه معارف و فرهنگ ایران را زبان پارسی می‌داند و آن‌ها به‌عنوان عامل مهم پیوند ملی ایرانیان پراکنده در سراسر جهان و مفاد استقلال کشور معرفی می‌کند. / ادامه دارد…

 

بخش دوم

پانوشت‌ها:

۱. مؤلف از آقای مهران راد، پژوهشگر ادبی که ویرایش این مقاله را به عهده گرفته است قدردانی می‌کند. همچنین از مجله «هفته» که عهده‌دار چاپ این مقاله شده است سپاسگزاری می‌شود.

۲. دکتر علی مشائی استاد علوم ریاضی دانشگاه کارلتون اتاوا Email: amashaie@hotmail.com

۳. فهرست و جزئیات مآخذ همراه با نشر قسمت دوم و پایانی در سایت هفته درج می‌شود.

نویسنده: هفته

مطلب پیشنهادی:

میلانی و اسکندریان

با مریم میلانی و الهام اسکندریان درباره رادیو VIP: چگونه از دلسرد کردن هم دست برداریم و با هم همدل باشیم؟

برپایی رادیوی آنالوگ وی‌آی‌پی در مونترال که برنامه‌هایی را به زبان فارسی پخش می‌کند، اتفاقی بود که در روزهای پایانی سال ۲۰۱۹ روی داد

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *