Fengye College Center
خانه / عمومی / مقاله ها / دانش و اندیشه / پایان نیم قرن سلطه مردان بر دانش
دکتر دونا استریکلند، برنده جایزه نوبل فیزیک 2018 که به زنان، به خصوص دختران دانشجو و زنانِ دانشمند، نیرویی دوباره بخشید

پایان نیم قرن سلطه مردان بر دانش

به مناسب کسب جایزه نوبل فیزیک توسط دونا استریکلند کانادایی|

 

مریم ایرانی/ در تاریخ علم و فناوری جوامع بشری، نام مردان به دلایل زیادی همواره برجسته‌تر از زنان بوده‌است. در برهه‌های گوناگون تاریخ، سنت‌ها، مذاهب و فرهنگ‌ها، بسیاری از زنان را در راه کسب علم و دانش، ضعیف یا عقب‌مانده نگاه داشتند. روزگاران زیادی که چندان هم دور از دنیای امروز ما نیست، زنان حق تحصیل و سواد یادگرفتن نداشتند و حتی نمی‌توانستند یک برگ کاغذ را هم با نام خودشان امضا کنند. بعدها که بالاخره زنان توانستند اجازه تحصیل و درس خواندن در مراکز علمی و دانشگاه‌ها را پیدا کنند، باز هم تا مدتی اجازه نداشتند که با نام خود مطالب علمی و یا تحقیقی را به چاپ برسانند و حتما باید نام یک مرد روی مقالات آن‌ها دیده می‌شد. با این حال، زنان کم‌کم جای پای خود را در عرصه دانش گشودند و  با تلاش و کوشش فراوان، توانستند نام خود را به ساحت بی‌پایان علم وارد کنند. از زمانی که ماری کوری دانشمند لهستانی‌الاصل فرانسوی، توانست جایزه نوبل فیزیک را  در سال 1903 به دلیل کشف پرتوهای رادیواکتیو به نام خود کند، تنها یک زن دیگر بعد او در سال 1963 از آمریکا به نام ماریا گوپرت مایر که اتفاقا او هم لهستانی بود، توانسته بود افتخار کسب جایزه نوبل فیزیک را نصیب خود کند. اما از آن سال به بعد طلسم سنگینی بر سر جایزه فیزیکی نوبل به نام بانوان افتاد که باعث شد تا برای مدت 55 سال هیچ زنی شایستگی احراز آن را نداشته باشد. اما بالاخره صبح روز 3 اکتبر 2018 این قفل سکوت برداشته شد. دونا استریکلند 59 ساله توانست جایزه نوبل فیزیک را که تقریبا به قدمت عمر خودش از زنان دریغ شده بود برای زحمات بی‌پایانش در زمینه فیزیک لیزر به طور مشترک با دو نفر دیگر برای کانادایی‌ها به ارمغان بیاورد. آن هم در ماهی که ماه زنان کانادایی نامیده‌ می‌شود. کسب این جایزه بعد از تقریبا نیم قرن بار دیگر ثابت می‌کند، با وجود تمام تلاش‌هایی که شده‌است، هنوز سایه سنگین مردان مانع از درخشیدن نام زنان در عرصه دانش است.

روز دوم اکتبر امسال برای تمام دانشجویان دانشکده فیزیک دانشگاه واترلو، یکی از به یادماندنی‌ترین روزهای‌ زندگی‌شان بود. خانم دکتر دونا استریکلند استاد دانشکده فیزیک، به همراه استاد خودش در دوره دکترا به نام پرفسور جرارد مورو، و نیز پرفسور دیگری به نام آرتور آشکین از دانشگاهی در آمریکا مشترکا موفق به کسب جایزه نوبل فیزیک شدند. به پاس تحقیقات پرارزشی که در زمینه لیزر انجام داده‌بودند. لیزری که برای پیشرفت جراحی‌های پیشرفته چشم‌پزشکی و اصلاح عیوب چشم کاربرد زیادی داشته و خواهد داشت.

پرتوهای لیزر فوق‌العاده تیز، برش یا سوراخ کردن متریال‌های مختلف با دقتی بسیار بالا را امکان‌پذیر می‌کنند. سالانه میلیون‌ها عمل جراحی با استفاده از تیزترین پرتوهای لیزر در حال انجام است.

تا پیش از دستاورد بی سابقه دکتر استریکلند و دکتر مورو، نیروی پالس‌های لیزری حتی در اوج آن محدود بود، چون با افزودن بر شدت و قدرت لیزر، وسایل تولیدکننده آن نابود می‌شد.

محققان برای دور زدن این مشکل ابتدا پالس‌های لیزری را در زمان کش دادند تا از قدرت آن در اوج بکاهند، بعد آنها را تقویت و در نهایت فشرده کردند.

وقتی یک پالس لیزری در زمان فشرده و کوتاه تر می‌شود، نور بیشتری در یک فضایی کوچک می‌گنجد. این به طور چشمگیری بر شدت پالس می‌افزاید.

تکنیک دکتر استریکلند و دکتر مورو موسوم به «سی.پی.ای» تبدیل به استانداردی برای تولید لیزرهای فشرده و قوی شد. آرتور اشکین هم یکی از آرزوهای قدیمی داستان‌های علمی-تخیلی را جامه عمل پوشاند: استفاده از فشار پرتوهای نور برای جابجایی اجسام فیزیکی. او با این دستاورد در واقع موچینی نوری اختراع کرد که امروز برای گرفتن ذرات، اتم‌ها، ویروس‌ها و سلول‌های زنده استفاده می‌شود.

او ابتدا تلاش کرد با استفاده از نور لیزر ذرات کوچک را به سوی مرکز اشعه هدایت کند و آنها را آنجا نگه دارد. او در سال ۱۹۸۷ از این موچین نوری برای به به دام انداختن باکتری‌ها بدون آسیب رساندن به آنها استفاده کرد. این شیوه اکنون کاربرد گسترده‌ای در مطالعه سازوکار حیات دارد.

 

تاثیر جایزه دونا استریکلند بر جامعه زنان دانشمند و کانادا

 عده زیادی از دانشمندان زن دنیا و به خصوص کانادا با شنیدن این خبر بسیار هیجان‌زده و خوشحال شدند. دقیقا 55 سال بود که آکادمی نوبل هیچ حرکتی برای به رسمیت شناختن تلاش‌های بی‌دریغ فیزیکدانان زن نشان نداده بود. کریستین ویدمن، رئیس سابق انجمن علوم و تکنولوژی زنان در کانادا در این باره می‌گوید: «من روزهای بد زیادی را در این ناامیدی گذارندم که چرا 55 سال است آکادمی نوبل هیچ زنی را برای فیزیک شایسته جایزه نمی‌داند.» او به شدت اعتقاد دارد که همین مساله، اشکالات و ضعف‌های آکادمی نوبل را آشکار می‌کند.

مساله جنسیت گرایی در علم، بارها و بارها مورد انتقاد بسیاری از چهره‌های برجسته دانش در دنیا بوده‌است. همین چند وقت قبل بود که یک استاد «فیزیک انرژی» دانشگاه پیزا در ایتالیا به نام الکساندرو استرومیا به دلیل سخنرانی که با عنوان «نظریه انرژی و جنسیت» ارائه کرده‌بود از طرف سازمان انرژی اتمی اروپا مورد بازخواست و انتقاد شدید قرار گرفت. در این سخنرانی او مدعی شده ‌بود که علم فیزیک یک علم مردانه ‌است و زنان در آن نقشی نداشته‌اند. او همچنین مدعی شده است که زنان صلاحیت لازم برای ورود به برخی کرسی‌های دانش را ندارند و حتی بیش از سهم‌شان به آن‌ها توجه می‌شود. این سخنان با اعتراض شدید بسیاری از افراد صاحب نام مواجه شد ولی به نوعی می‌تواند نمایانگر دیدگاه مردانه رایج در علم باشد. نکته جالب درباره دونا استریکند، برنده جایزه نوبل فیزیک امسال هم در این است که تا قبل از برنده شدن او هیچ نوع اطلاعاتی درباره او حتی در صفحات ویکی‌پدیا هم موجود نبود. اعتراض دیگری که به سیستم دانشگاه واترلو درباره دونا استریکلند شده‌است این بود که چرا او به جای استاد تمام هنوز در سمت استادیار باقی مانده است. فریدون حمدالله‌پور، رئیس دانشگاه واترلو در این باره در سخنرانی تقدیر از خانم استریکلند به شوخی گفت که او هر زمان بخواهد می‌تواند برای این که استاد تمام شود درخواست بدهد. برای ارسال روزمه هم یک خط کفایت می‌کند!

شاید برای همین وقتی دونا استریکلند، بعد از اعلام نامش در تماسی تلفنی از برنده شدنش گفت، کاملا هیجان زده و احساساتی بود: «من خیلی خوشحالم و نمی‌توانم بگویم که چقدر افتخار می‌کنم که من سومین زنی هستم که این جایزه را می‌گیرم. ما باید موضوع برنده شدن فیزیک‌دانان زن را جشن بگیریم چرا که در این زمینه عقب هستیم. من نمی‌دانم چه باید بگویم ولی امیدورام به‌عنوان زن راه خود را سریع‌تر از قبل در فیزیک و علم پیدا کنیم.» با این حال او تاکید کرد که هرگز در عالم حرفه‌ای شاهد «رفتار نابرابر» با خود نبوده است. او همچنین از دستاورد دو برنده دیگر امسال که مرد هستند تمجید کرد و آنها را مستحق این جایزه دانست. استاد راهنمای دوره دکترای دونا که مشترکا با او این جایزه را برنده شده است هم به شاگرد خود افتخار می‌کند: «من خیلی خوشحال هستم که این جایزه را با دونای عزیز که زمانی دانشجوی خود من بود تقسیم می‌کنم. این خیلی غرورآفرین است.»

اما با این وجود، ارزش کار دونا استریکلند فقط در این مساله نیست. او با این جایزه امیدی دوباره را در دل دختران و زنان جوان نسل‌های جدید دانش در کانادا روشن کرده‌است. کارلا کوپر که خودش یکی از معلمین نمونه درس علوم در کانادا است درباره تاثیر کار دونا استریکلند بر جامعه دانش کانادا چنین می‌گوید: «مدت زیادی از روزهایی که دختران باید برای به دست آوردن سهم کارهای علمی‌شان با پسران می‌جنگیدند نمی‌گذرد. دونا استریکلند با این جایزه با ارزش روح امید و تلاش را در نسل جدید دختران دانشمند زنده کرده‌است.»

به اعتقاد این معلم علوم و بسیاری از فعالان زن عرصه‌های دانش در کانادا، با وجود پیشرفت‌های زیاد، هنوز هم زنان در برابر مردان اعتماد به نفس لازم را ندارند. هنوز هم در تصور خیلی از زنان، دانشمند در هیبتی مردانه نقش می‌بندد و بسیاری از افراد به توانایی‌های دانشمندان زن اعتمادی ندارند. بنابراین با وجود اثر درخشان خانم دونا استریکلند، هنوز هم راه طولانی برای اصلاح سیستم مردسالارانه سنگینی که در بخش‌های علوم و فیزیک وجود دارد، باقی مانده‌است.

نویسنده: هفته.

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *