Fengye College Center
خانه / عمومی / آریانا / ولایت هرات، شهری باسابقه تاریخی و فرهنگی درخشان و پربار

ولایت هرات، شهری باسابقه تاریخی و فرهنگی درخشان و پربار

بخش 1 از دو بخش

در شماره های قبلی مجله «هفته» صفحه آریانا یادآور شدیم که:

 حبیب عثمان/به گذشته‌ها، تاریخ، فرهنگ، طبیعت زیبا، پیداوار، میراث‌های فرهنگی، آبادهای تاریخی، مشاهیر و همچو برازنده‌گی‌های افغانستان نظری انداخته شود … که در گذر تاریخ حرص و طمع کشورکشایان همه را از آن‌ها گرفت و هنوز هم ادامه دارد. هر گوشه و کنار این کشور از خود قصه‌ها، دردها، افتخارات و گفتنی‌هایی دارد که باید بیان شود. بعضی از ولایات کنونی افغانستان زمانی مرکز فرمان روایان و پادشاهان بود که می‌توان از بلخ، هرات، قندهار، غزنی، کابل و ننگرهار نام برد. شهر بلخ یا بخُدی و غزنی معرفی شد. این‌بار به شهر باستانی هرات می‌رویم، زادگاه جامی، خواجه عبدالله انصاری، طاهر پوشنگی و صدها شخصیت نام‌آور دیگر.

معرفی ولایت هرات:

ولایت باستانی هرات از جمله ولایات بزرگ و مهم افغانستان است. هرات از طرف شمال به ولایت بادغیس و جمهوری ترکمنستان، از طرف جنوب به ولایت فراه، از شرق به غور و از غرب با ایران هم مرز است.

هرات دارای ۱۵ ولسوالی است که شامل انجیل، گذره، پشتون زرغون، کرخ، کُشک، رباط سنگی، گلران، کهسان غوریان، زنده جان، ادرسکن، شیندند، فارسی، اوبه، چشت شریف و کُشک کهنه می‌شود.

شهر هرات مرکز این ولایت است. این شهر دارای ۱۵ ناحیه است که طبق برآورد منابع داخلی یک میلیون از جمعیت سه میلیونی ولایت هرات در این شهر زنده‌گی می‌کنند.

هرات از لحاظ تاریخی و فرهنگی سابقه درخشان و پرباری دارد. برپایه تحقیقات باستان‌شناسان آلمانی که در سال ۱۳۸۸ خورشیدی صورت گرفته، قدامت شهر هرات به حدود سه هزار سال می‌رسد.

تابناک دوره‌ای مدنیت هرات به دوران بعد از اسلام و به عهد و زمام‌داری تیموریان برمی‌گردد، که شاهرخ و سلطان حسین میرزا با توجه امیرعلی شیرنوایی، گوهر شاد بیگم و مولانا جامی عصر رسانس شرق را رقم زدند.

شماری از مشهورترین عارفان، ادیبان و هنرمندان مسلمان از این ولایت سر بلند کرده‌اند چون؛ خواجه عبدالله انصاری، امام فخر رازی، احمدبن رجا، مولانا جامی، سلطان مودود چشتی، ملا حسین واعظ کاشفی، سلطان حسین بایقرا، گوهرشادبیگم، امیرعلی شیرنوایی، خواجه علی موفق، هلالی چغتایی، استاد کمال الدین بهزاد، استاد شمس الدین حکاک، استاد زین الدین معمار، استاد میرک نقاش و شمار دیگر از ستاره‌گان کهکشان علم و هنر در این ولایت زاده شده و یا در این سرزمین زنده‌گی کرده‌اند.

مردم این ولایت اکثریت (دری/ فارسی) زبان استند و اقلیت آن‌ها را پشتون‌ها و هزاره‌ها تشکیل می‌دهند. هرات یکی از قدیم‌ترین ولایات افغانستان است که ریشه‌های آن به آریانای باستان می‌رسد. برخی منابع غربی هرات باستان را آریانا یاد کرده‌اند که همان گونه‌ی یونانی شده‌ی هریوا است. چنان‌چه در نتیجه تحقیق اکادمسین داکتر عبدالاحمد جاوید هرات باستان به گونه‌های ذیل آمده است:

به اوستایی: هَرویوه – به پارسی باستان هَرَیوه در سنگ نبشته‌های هخامنشی و به پهلوی هَری.

تاریخچه ولایت هرات:

هرات قبل از کشف اقیانوس هند در گذرگاه جاده ابریشم قرار داشت و نقش بزرگی را در تجارت میان شبه قاره هند، شرق میانه، آسیایی مرکزی و اروپا بازی می‌کرد. این ولایت از لحاظ موقعیت جغرافیایی در طول تاریخ بستر مناسب تلاقی مدنیت‌های شرق و غرب نیز به شمار می‌رفت. از این رو هرات یکی از گهواره‌های تمدنی تاریخ پربار خراسان شناخته می‌شود. تاریخ سیاسی این ولایت پر از نشیب و فراز است. چنان‌چه هرات همواره میدان لشکرکشی‌ها، جنگ‌های اشغال‌گرانه، ویران‌گرانه و گذرگاه جهان‌گشایان نیز بوده است. روی تصادفی نیست که تاریخ هرات مشمول از مبارزات آزادی خواهانه و استعمار شکن بوده است. به قول مؤرخ یونانی هرودت، اسکندر مقدونی در سال ۳۳۰ ق. م، آرتاکوانا مرکز ساترایی هریوه را گشود. سپاهیان اسکندر شهر را ویران و باشنده‌گان آن را به قتل رسانیدند.

اسکندر سپس شهری به نام اسکندریه آره ایا در کنار هریرود بنا کرد.

در دوره خلافت اسلامی یعنی قرون وسطی، هرات همراه با نیشاپور، مرو و بلخ یکی از چهار قسمت (چهار ربع) خراسان بزرگ بود.

هرات مثل اکثریت مناطق دیگر افغانستان با هجوم مغل از بنیاد ویران شد و بیش از نیمی از اهالی بومی آن قتل‌عام یا آواره شدند.

هرات بین سال‌های ۶۴۳ تا ۷۸۴ هجری قمری پایتخت سلسله آل‌کرت بود. تیمورلنگ در سال ۷۸۴ هرات را گشود و آل کرت را نابود کرد. در جریان این حمله هرات بار دیگر ویران و هزاران نفر کشته شدند.

شاهرخ فرزند تیمور و همسرش گوهرشاد پایتخت تیموریان را از سمرقند به هرات منتقل کردند.

در سال ۱۵۰۶ میلادی شیبانیان آسیایی مرکزی بر شمال افغانستان و هرات مسلط شدند اندکی بعد هرات در تحت کنترول صفویان ایران قرار گرفت. در دوران صفوی هرات مهم‌ترین شهر و مرکز خراسان محسوب می‌شد و همواره مورد طمع ازبک‌ها بود حتیٰ چندین‌بار دست آن‌ها افتاد اما کوتاه بود.

پس از سقوط صفویان بدست نادر افشار افتاد و پس از مرگ نادر، هرات به تصرف احمدخان درانی در آمد. در دوران معروف به بازی بزرگ ماموران بریتانیایی در هرات فعال بودند و از پیوستن هرات به حکومت افغانستان پشتیبانی می‌کرد.

محمدشاه قاجار نیز کوششی برای فتح هرات کرد که ناکام ماند. در زمان ناصرالدین شاه قاجار دوست محمدخان، حاکم کابل و قندهار هرات را گرفت.

مبارزات آزادی‌خواهانه و استعمارشکن مردم هرات در گذرگاه تاریخ:

طوری که یادآوری شد، تاریخ سیاسی هرات پر از نشیب و فراز است. هرات همواره میدان لشکرکشی‌ها، جنگ‌های اشغال‌گرانه و گذرگاه جهان‌گشایان نیز بوده و تاریخ آن مملو از  مبارزات آزادی خواهانه، قیام‌ها، نبردها بوده، که شمه‌یی آن را مختصرا بیان می‌کنیم.

اقدام ملی بر ضد لشکر نیرومند اسکندر مقدونی:

اسکندر در افغانستان خلاف میل و انتظارش با مقاومت مسلح مردم کشور مواجه شد. مدت چهار سال در تسخیر افغانستان و سغدیانا با قبول زحمات و جنگ‌های بسیاری مشغول ماند. بالاخره توانست از توس و هرات به قندهار و کابل باز به بلخ و ماورای جیحون برسد.

وقتی اسکندر جهان‌کشا وارد هرات شد، مانند سایر جاها هرات را نیز تصرف کرد. سرداران بزرگ حس کرده بودند که کوچک‌ترین غفلت، دشمن خارجی را به مملکت‌شان مسلط خواهد کرد. لذا همه با هم متفق شدند. بسوس در باختریانه اعلان پادشاهی کرد، ساتی بارزانس به آریا (هرات) و بارسائنتس به درنگیانا (سیستان) برگشتند.

اسکندر زودتر آماده‌گی حرکت به طرف باختریانه کرد و خود را به ولایت آری رسانید. چون در شهر سوزیا (توس) که در آن وقت داخل ولایت هرات بود رسید. ساتی بارزانس حکمروای هرات به استقبال آمد، زیرا او به تنهایی نمی‌توانست با قوای زیاد اسکندر مقاومت کند لذا مصلحت در آن دید که فعلا با او مقاومت نکرده بگذارد که در میان کوهستان‌های بلند افغانستان داخل شود و آن وقت با دیگر متفقین جنگ‌آور کار او را بسازند. اسکندر ساتی بارزانس را دوباره به حکومتش ابقا کرد. اناکسیپ یونانی را با چهل کماندر مامور کرد که این  ولایت را از آزار قشون مقدونی حفظ کند. خودش از هرات به طرف به طرف باکتریانه غرب عزیمت کرد. بعد از سه چهار روز کشف کرد ساتی با بسوس با پادشاه باختر در یک اتحاد است و علاوه بر آن در این چند روز غیبت او و مردم آریانا به هیجان آمده و اقدامات بر علیه بیگانگان شروع کرده اناکسیب یونانی را کشته‌اند. چون اسکندر را از هرات دور دید در صدد تیاری جنگ شد…. شنیدن این مسئله زیادتر اسکندر را به دهشت دست و گریبان کرد. بنابر آن با سرعت فوق‌العاده زیاد از راه رفته برگشت و به شدت و قوت به طرف شهر آرتاکوانا که شهر مهم آریه بود آمد. ساتی چون از سرعت حرکت اسکندر خبر یافت متوحش شد و با چندی از فداییان خود هرات را ترک تا در کدام منطقه دیگر برای اهالی مملکت خود آن‌چه در دل دارد به ساحه عمل بیارد؛ با قسمتی از قشون ملی در حوالی شهر داخل جنگل کوهی شد، آن را سنگر گرفتند. اسکندر امر کرد جنگل را آتش زنند. عده‌ای زیادی از سربازان دلیر قربانی شدند، قسمتی را از تیغ کشید و قسمتی را در زنجیر نگهداشت.

اسکندر برای این که خودش را از دست عکس‌العمل‌های اهالی این سرزمین نجات دهد، آریان الکساندریه را بنا نهاد. شهر آرتاکوانا در جای ارگ هرات واقع بوده که بعدها در زمان سلسله آل کرت (قرن ۱۳ و ۱۴ میلادی) به اسم اختیار الدین معروف شد.

دفاع و مبارزات مردم هرات در مقابل سپاه عرب:

در سال ۳۱ هجری قمری سوقیات عرب‌ها در افغانستان شروع شد. وقتی خراسانی‌ها دیدند تورکان در ماوراءالنهر عقب نشسته و چینی‌ها تخارستان را ترک و ساسانی‌ها به واسطه کشته شدن یزدگرد از بین رفته‌اند، در تمام ولایات به غرض مقابله با عرب مشغول ترتیبات شدند. حکام محلی و بقایای امراء یفتلی در شمال و غرب خراسان جنبشی به خود داده و از همه اول‌تر مردی از هرات موسوم به قارن در سال ۳۲ به جمع عسکر مشغول و از علاقه‌های بادغیس و هرات اردوی قوی ترتیب و بلافاصله به مرکز عرب در نیشاپور حمله کرد. هجوم این شخص آن قدر قوی بود که قیس بن هیثم تاب نیارده به استقامت بصره حرکت کرد. قارن ولایت هرات و قسمتی از نیشاپور را مسترد و اسراء زیادی از ساخلوی  عرب گرفت مگر هنوز عبدالله ابن خازم قوماندان مشهور عرب در نیشاپور موجود و در صدد مقابله با قارن برآمد و اجرای یک شباخون هولناکی که کرد در دل شب در اطراف اردوی نیمه غافل قارن تاخت ولی قارن از جا نرفته بلادرنگ سوار وارد میدان جنگ گردید. آن قدر مقاومت نشان داد که بالاخره در رزم‌گاه کشته و عسکر بی‌سردارش مغلوب و متفرق شد./ ادامه دارد.

نویسنده: هفته.

مطلب پیشنهادی:

عملکرد سالانه و افتتاح دفتر جدید مرکز زنان افغان مونترال

جلسه ضمن خوشدآمدگویی به حاضران و انتقال پیام رئیس مرکز زنان توسط بانو مکی عارف، آغاز شد. سپس گزارش عملکرد یک‌ساله 2018 – 2019 توسط بانو ویکتوریا به زبان فارسی و توسط یکی از اعضای داوطلب مرکز (بانو لنزی) به زبان انگلیسی ارائه گردید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *