قالب وردپرس بیتستان پرنده فناوری
کرونا ویروس
Fengye College Center
خانه / عمومی / آریانا / انقلاب فرهنگی چاپ در افغانستان و وضعیت چاپخانه‌ها
مرکز نشراتی که اخیرأ کتاب «پل سوخته آخر دنیا» را به نشر رساند

انقلاب فرهنگی چاپ در افغانستان و وضعیت چاپخانه‌ها

با وجود نگرانی‌ها در مورد چگونگی وضعیت صنعت نشر و چاپ، فرهنگ کتاب‌خوانی و کمبود کتابخانه‌ها، امروز در میان نویسندگان، ناشران و فعالان فرهنگی در افغانستان فضای مثبتی جاری است. آزادی نسبی مطبوعات دردوران پس از طالبان باعث گردیده بازار مطالعه داغ‌تر از گذشته شود و در نتیجه ده‌ها چاپخانه‌ی جدید شروع به فعالیت کرده‌اند.

اگر به چند سال قبل نظر بیاندازیم البته زمانی که سانسور وجود داشت و حق چاپ تنها به دولت وابسته بود و هر نویسنده کتابی را که می‌نوشت نخست از طرف انجمن نویسندگان مهر تأییدی را می‌گرفت و بعد در مطبعه دولتی کابل به نشر می‌رسید و هیچ‌کس اجازه خواندن کتاب به جز برخی کتاب‌های مشخص و مورد تأیید دولت‌های وقت را نداشت؛ اما اکنون وضعیت نشر بسیار تغییر کرده و امروز افغانستان با یک «انقلاب فرهنگی» مواجه است که صدالبته از نوع «انقلاب فرهنگی» چین و ایران متفاوت است.

Aviron

 

اکثر مراکز نشرات و چاپخانه‌ها در چهارراهی صدارت موقعیت دارند و هرکدامیک با نرخ‌های متفاوت کتاب‌ها را به نشر و چاپ می‌پردازند.

در این میان مرکز نشرات رنا در چهارراهی صدارت که در راس آن آقای محمد شاکر صمیمی قرار دارد و رئیس اتحادیه مطابع افغانستان هم است گفت که اکنون در افغانستان بر علاوه کتابهای شاعران و نویسندگان کتابهای دولتی و مکاتب افغانستان و دوایر دولتی در افغانستان از طریق مطبعه‌های آزاد افغانستان چاپ می‌گردند. او نرخ چاپ یک جلد کتاب را با نوع کاغذ نسبتا عالی بدون فیس دیزاین کتاب؛ ۱۸۰ افغانی که معادل ۳ دالر کانادایی می‌شود نرخ داد. البته این قیمت نازلترین قیمت نظر به دیگر مطبعه‌های آزاد و شخصی بود.

در اکثر مطابع خصوصی تیراژ کمتر از یک‌هزار جلد پذیرفته نمی‌شود و همچنان از چند تن شنیدم که حتی مطبعه‌های وجود دارند که ۵۰۰ جلد کتاب را حق خود می‌دانند و به نویسنده کتاب تحویل نمی‌دهند.

فضل ربی نیز یکی از کارمندان مطبعه شخصی به نام مطبعه عمران است که از چند سال بدین سو در کابل به چاپ کتاب می‌پردازد. او به گزارشگر «هفته» در کابل گفت که بیشتر مشتری آن‌ها نویسندگان و شعرا از خارج از کشوراند که از طریق آن‌ها کتابهایشان‌ به چاپ می‌رسد اما او مشکل امروز مطبعه‌های شخصی را بلند بردن مالیه دولت که قبلأ یک فی صد مالیه اخذ می‌کرد و اکنون اخذ مالیه دولتی دو فی صد بلندتر شده است. آقای فضل ربی در این گفت‌وگو تاکید می‌کند که مالیه دولت باعث شده که قیمت چاپ بلند گردد او همچنان علت دیگر قیمت شدن چاپ کتاب را احتکار کاغذ توسط تجار ملی دانست. او همچنین به «هفته» گفت: قبلا بهترین کاغذ را به آسانی و به نرخ مناسب به دست می‌آوردند اما اکنون تجار ملی کاغذهای با استاندارد بالا را احتکار می‌کنند و همین که به بازار عرضه می‌دارند با قیمت گزاف بالای مطبعه‌ها به فروش می‌رسانند و دولت هم هیچ‌گونه کنترول ندارد و همچنان آقای فضل ربی گفت که در این اواخر وضعیت مالی مطبعه‌های خصوصی خوب نیست چرا که کتاب‌ها و اوراق دولتی خصوصآ چاپ کتابهای تعلیمی را فقط به یک دو مطبعه آن‌هم یکی آنانی که در وزارت تعلیم و تربیه آشنا دارند داده می‌شود و دیگر مطبعه‌ها قسمأ بیکار استند و فقط به دولت مالیه می‌پردازند و کار و فعالیت‌شان بسیار کم شده است.

چیزی که بیشتر توجه‌ام را جلب کرد این بود که در مطابع خصوصی افغانستان پاکستانی‌ها در بخش دیزاین کار می‌کردند در حالی‌که بیشتر جوانان افغانستان از بیکاری رنج می‌برند.

همچنان به مرکز شهر محلی به نام «جوی شیر» وجود، که مرکز کتاب‌فروشان شهر کابل در آن موقعیت دارد. محله «جوی شیر» جایی است که با دیدنش اصلأ تصور نمی‌کردم مرکز ناشران و کتاب‌فروشان پایتخت افغانستان باشد.

در آنحا کتاب‌فروشی و دفاتر نشراتی در غرفه‌های کهنه و فرسوده‌ای که از آهن و حلبی ساخته شده اند، وجود دارند و برای این که وسعت این منطقه برای ناشران و کتاب‌فروشان بیشتر شود، به تازگی در بالای این غرفه‌های کهنه، با تکه پاره‌هایی از آهن و شیشه، طبقه دوم نیز ساخته شده تا انبار و آرشیو کتاب‌های آن‌ها باشد.

 

در این رابطه بیشتر بخوانید:

یکی از ناشران و کتاب‌فروشان شهر کابل در منطقه جوی شیر به «هفته» گفت که قبلأ محلی در مرکز شهر به نام «افغان اعلانات» بود که در آن حدود ۱۲۰دکان کتاب‌فروشی وجود داشت؛ اما این مکان را در اختیار حلبی فروشان، آهنگران و پلاستیک فروشان قرار داده‌اند و ناشران و کتاب‌فروشان کابل بی‌خانه شدند. او با صدایی که توأم با درد است، می‌گفت: «وقتی که پلاستیک‌فروشان و آهنگران جای پیدا می‌کنند، چرا کتاب و فرهنگ این کشور جایی برای حضور و فعالیت پیدا نمی‌کند؟»

این ناشر که به شدت از عملکرد وزارت اطلاعات و فرهنگ افغانستان در قبال فرهنگ این کشور انتقاد داشت، به «هفته» می‌گوید که متأسفانه حکومت افغانستان و وزارت اطلاعات و فرهنگ هیچ توجهی به وضعیت ناشران و کتاب‌فروشان ندارند و شاید اصلآ خبر نداشته باشند که آیا در شهر کابل کتاب‌فروشی وجود دارد یا خیر؟ او ادامه می‌دهد: «وزیر صاحب اطلاعات و فرهنگ در قبرهای کهنه و مناطق باستانی می‌گردد تا آثار باستانی بیابد؛ اما کسی متوجه فرهنگ زنده‌یی که امروز ما داریم، نیست.»

مطبعه «آزادی» یک مطبعه دولتی است که در آن نشرات دولتی و نیمه دولتی به چاپ می‌رسد با وجود جنگ‌های داخلی این مطبعه دوباره به پا ایستاده و در بازار آزاد توان رقابت دارد. در این مطبعه ۳۰۰ کارمند مصروف کاراند که بیشترشان زنان‌اند. بسیاری از روزنامه‌های دولتی مانند روزنامه انیس و هیواد در این مطبعه به چاپ میرسند و برعلاوه آن کتاب‌های درسی مکاتب بطور رنگه و سیاه سفید در مطبعه آزادی نشر می‌شوند. محمد صابر سخا معاون فنی این مطبعه گفت که در این مطبعه ۱۳ پایه ماشین اساسی طبع، ۵۶ پایه ماشین کمکی موجود است و روزانه ۲۰۰ هزار اسناد رنگه و ۳۰۰ هزار اسناد سیاه وسفید به چاپ می‌رسند.

برخی از نویسندگان و فرهنگیان افغانستان نیز به رشد سریع چاپ و نشر کتاب در این کشور در ده سال گذشته اشاره دارند و می‌گویند که این وضعیت به هیچ‌وجه با گذشته قابل مقایسه نیست.

انجنیر شفیق رفیقی شاعر پر احساس کشور در مورد وضعیت چاپ در افغانستان به گزارشگر «هفته» گفت: «وضعیت چاپخانه‌های کابل سهولت‌ها و دشواری‌های فرا راه کسانیکه می‌خواهند کتاب‌های دست داشته‌شان را اقبال چاپ ببخشند مختصرا نظر به تجربه‌ی دو دهه‌ی اخیر به عرض می‌رسانم. خلاف سال‌های هفتاد و ماقبل آن که کتاب‌ها بعد از چک و بررسی دقیق و نوشتن یکی دو تقریظ از جانب مسوولین و خبرگان آن وقت از طرف اتحادیه‌ی نویسندگان چاپ می‌شد و ارزش معنوی بیشتر داشت حالا این پروسه خیلی محدود و حتی رو به زوال است و اما برعکس چاپخانه‌های معیاری و غیر معیاری بیشتر فعال و سهولت‌های لازم را فراهم ساخته‌اند که از یکطرف باعث نشر کتاب‌های مختلف می‌شود و به غنای فرهنگی می‌افزاید و از طرفی هم چاپ خودسرانه‌ی بعضی مجموعه‌های شعری بدون نقد و نظر اهل ادب باعث ایجاد تشویش در بین دوستداران شعر و ادبیات کشور می‌شود. حتی بعضی‌ها چند نثر و چند جمله را قطع قطع کرده بنام مجموعه‌ی شعری‌شان چاپ می‌کنند و گاهی هم کتاب‌ها با کاغذ خراب اخباری با قطع و صحافت نازیبا و اشعاری که حتی وزن و قافیه‌ی درست ندارند به بازار عرضه می‌شود که می‌توان گفت چاپ چنین آثار را که عمر کوتاه دارند جنبه‌ی منفی چاپخانه‌های آزاد نامید.»

او افزود: «من که تاکنون شش کتابم را چاپ کرده‌ام حدود پانزده سال یا اندکی بیشتر نخستین مجموعه شعری‌ام را به نام کتاب عشق در یک چاپخانه‌ی شخصی به چاپ رسانیدم و خواهشم از آن‌ها بهترین کاغذ و بهترین پشتی با دیزاین عالی بود گرچه کتاب را در پشاور به چاپ رسانیدند؛ اما واقعأ مطابق خواستم در هزار جلد چاپ شد و تاکنون سه چاپ مختلف آن را با پشتی متفاوت در بازار دیده‌ام البته بدون اجازه‌ی من هر مطبعه خودسرانه و برای نفع شخصی خود چاپ و برای فروش عرضه کرده‌اند. بعدأ چاپخانه‌های شخصی دو کتاب شعر و دو کتاب طنزم را با مصارف خود نشر کردند اما دقت لازم را در دیزاین پشتی‌ها و کاغذ نداشتند و کتاب اخیرم که چارسال قبل نشر شد به همکاری نشرات سعید که همه کارهایش در کابل انجام شد و مطابق نورم‌های پزیرفته شده به چاپ رسید. هدف از یاد آوری این بود که وقتی شاعری مشهور شود و شعرهایش مورد قبول خوانندگان قرار گیرد کتاب‌های بعدی‌اش داوطلبانه از طرف کتابفروشی‌ها و مطبعه‌ها نشر می‌شود اما ازینکه چاپ در کشور همسایه پاکستان ارزان‌تر است بیشتر آنجا برای چاپ برده می‌شود در حالی‌که چاپخانه‌های کابل و بعضی ولایات کتاب‌ها را معیاری‌تر و زیباتر چاپ می‌نمایند. در فرجام خواهش من از شاعران و نویسندگان جوان اینست که اثرهای‌شان را بدون اصلاح و گرفتن نظر از استادان بخش‌های مربوطه چاپ نکنند که پشیمانی بار می‌آورد.»

آقای افسر رهبین، شاعر و نویسنده والای افغانستان در باره وضعیت چاپ در کشور به می‌گوید: «با آنکه در دو دهه‌ی پسین، بنیان‌گذاری چاپخانه‌ها در کشور افزایش چشمگیر یافته‌اند، مگر هنوزهم به دلایلی، شمار زیادی از این چاپخانه‌ها کار تولید خود را در چاپخانه‌های بیرون از کشور انجام می‌دهند. به این معنا که از لحاظ صنعت چاپ، این کشور هنوز هم خودکفا نگردیده است.»

روح الامین امینی، شاعر و نویسنده می‌گوید که در طول سال‌های اخیر چون نیازی به صدور مجوز برای چاپ کتاب در افغانستان وجود نداشته، انبوهی از کتاب در این سال‌ها به چاپ رسیده؛ اما به باور او، این تنها یک سوی مسأله است و «نباید از یاد برد که این تغییرات از نگاه برخورد با محتوای کتاب‌هایی که چاپ شده، بیشتر یک تغییر کمی است». امینی در ادامه می‌افزاید: «هرچند دراین سال‌ها کتابهای خوبی نیز به بازار کتاب خوانی عرضه شده، اما حجم کتابهای بی‌مایه و سخیف نیز کم نیست؛ کتابهایی که بر روی ذوق وسلیقه مخاطب تأثیر سوء می‌گذارند و باعث می‌شوند سطح کتاب را تا چرندنامه‌ای محض پایین بیاورد که به اصطلاح، نویسنده آن حتی سواد خواندن و نوشتن درست هم نداشته است. این وضعیت سبب شده است مخاطبین جدی کتاب به آن چه در افغانستان منتشر می‌شود تا اندازه‌ای بی‌اعتماد شوند.

با وجودی که حامد کرزی رئیس جمهور پیشین افغانستان در سال ۱۳۸۷در یک فرمان تقنینی قانون حق مؤلف را زیر عنوان «قانون حمایت حقوق مؤلف، مصنف، هنرمند و محقق» صادر کرد، اما نویسندگان و ناشران در افغانستان می‌گویند که این قانون در مد نظر گرفته نمی‌شود و کتاب‌فروشان شماری زیاد کتاب‌ها را در خارج از افغانستان مجددأ با کیفیت پائین چاپ کرده و به فروش می‌رسانند.

اجمل عازم، معاون انتشارات عازم و معاون انجمن چاپ گزارش‌های را رد کرد که گویا صنعت نشروچاپ و فرهنگی خواندن و نوشتن کتاب در افغانستان سیر نزولی دارد.

آقای عازم افزود که مردم افغانستان امروز در تناسب به هر وقت دیگر به کتاب نیاز دارند او افزود که پس از امضای قراردادِ چاپِ کتاب‌های معارف با چاپخانه‌های داخلی، پنج چاپخانه افغانستان توانستند در مدت ۲۰ روز دو میلیون ۵۰۰ هزار جلد کتاب را چاپ کنند. او گفت که چاپخانه‌ها و مطبعه‌های افغانستان حالا می‌توانند در چاپ کتاب با ایران همسری کنند.

قابل گفتن است که اشرف غنی رئیس جمهور افغانستان گفته است که پس از این یک جلد کتاب داخلی نباید در خارج از افغانستان چاپ شود.

هفته را دنبال کنید در: اینستاگرام تلگرام توئیتر

نویسنده: نرگس هاشمی

مطلب پیشنهادی:

ادبیات کودک افغانستان

اهمیت نهادینه‌سازی ادبیات کودک در افغانستان

برخی از کارشناسان حوزه‌ی کودک بر این باوراند که ادبیات کودک و نقد آن همانند ادبیات بزرگان باید باشد و هیچ تفاوتی در این میان نمی‌آرند...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *