قالب وردپرس بیتستان پرنده فناوری
Fengye College Center
خانه / عمومی / مقاله ها / سیاست و اقتصاد / خاورمیانۀ جدید؟ نشانه‌های نرمش در سیاست خارجی ایران پررنگ‌تر می‌شود
سیاست خارجی ایران

خاورمیانۀ جدید؟ نشانه‌های نرمش در سیاست خارجی ایران پررنگ‌تر می‌شود

احمد زیدآبادی|

خاورمیانه در حالِ بازآرایی سیاسی است. هدفِ نهاییِ این بازآرایی ایجاد ثبات و نوعی امنیت دسته‌جمعی در منطقه‌ای است که از زمان فروپاشی امپراتوری عثمانی در جریان جنگ جهانی اول تاکنون به‌ندرت با بی‌نظمی و جنگ و اغتشاش فاصله داشته است.

عواملی که سبب این بی‌ثباتی پایدار شده است، همچنان پابرجاست؛ اما سطح تعارض بین بازیگران اصلی به درجه‌ای رسیده که کاهش تشنج و کنترل بی‌نظمی به ضرورتی عینی تبدیل شده است؛ به عبارت دیگر، ادامۀ تنش فزایندۀ جاری در خاورمیانه خواهی‌نخواهی در آینده‌ای نه‌چندان دور به جنگ منجر می‌شود، جنگی که اگر رخ دهد، برندۀ قاطعی نخواهد داشت و همۀ طرف‌های مستقیم و غیرمستقیم آن، آسیب‌های غیرقابل جبرانی خواهند دید.

این نکته را به‌خصوص قدرت‌های بزرگ جهانی یعنی اعضای دائم شورای امنیت سازمان ملل درک کرده‌اند و در اجماع نظری اعلام نشده، برای هدایت خاورمیانه به سمت امنیت دسته‌جمعی برنامه‌هایی در دستور کار خود دارند.

Aviron

 

این در حالی است که دو طرف اصلی منازعه یعنی جمهوری اسلامی و اسرائیل، همچنان در سودای استقرار نظم مورد دلخواه خود در خاورمیانه به سر می‌برند البته با این تفاوت که جمهوری اسلامی به دلیل سیاست فشار حداکثری دولت دونالد ترامپ رئیس‌جمهور سابق آمریکا و نگرانی از پیامدهای سیاسی و امنیتی فروپاشی اقتصاد کشور، در حال بروز نرمش‌هایی در سیاست منطقه‌ای خود است، حال آنکه دولتمردان اسرائیلی همچنان تحقق رؤیای یک‌جانبه و نامتوازنی را دنبال می‌کنند که دولت ترامپ با استفاده از «دیپلماسی زور» عهده‌دار پیشبرد آن در خاورمیانه شده بود.

نشانه‌های نرمش جمهوری اسلامی به دلیل تشدید سیاست‌های سخت‌گیرانۀ داخلی تا اندازۀ بسیاری از چشم نیروهای سیاسی دور مانده است، اما اگر بدون توجه به سیاست داخلی، به رفتار جمهوری اسلامی نگریسته شود، نشانه‌های نرمش در سیاست خارجی روزبه‌روز پررنگ‌تر دیده می‌شود.

مهم‌ترین نشانه از تغییر آرام و تدریجی رویکرد نظام جمهوری اسلامی همان حضور در مذاکرات وین و گفت‌وگو با طرف‌های توافقنامۀ برجام است. تا چند ماه پیش، سیاست قطعی جمهوری اسلامی عدم هرگونه مذاکره دربارۀ برجام و علی‌الخصوص نفی هر نوع تماس مستقیم و غیرمستقیم با ایالات‌متحدۀ آمریکا بود. امروزه اما اثری از این دو شرط به‌جا نمانده است. مذاکره دربارۀ ابعاد برجام و نحوۀ احیای آن ماه‌هاست که در پایتخت اتریش ادامه دارد و طرف اصلی این مذاکرات نیز هیئت آمریکایی است که در نزدیکی هتلِ محل گفت‌وگوها مستقر شده و از کانال‌های گوناگون و میانجی‌های چندگانه در جریانِ ریز بحث‌ها و جزئیات پیشنهادات قرار می‌گیرد.

نشانۀ دیگر از تحول در رویکرد جمهوری اسلامی، آغاز مذاکره با مقام‌های عربستان سعودی در بغداد است. این مذاکرات تاکنون چند دور صورت گرفته و قرار است ادامه یابد. گرچه برای دولت ایران، مذاکره با سعودی‌ها ازنقطه‌نظر تئوریک هیچ‌گاه خط قرمز نبوده است، اما روشن است که هرگونه توافق با خاندان سلطنتی عربستان از طرف جمهوری اسلامی، به معنای رها کردن سیاستی است که هدف از آن تسلطِ «محور مقاومت» بر خاورمیانه و خروج تمام نیروهای آمریکا از منطقه و تضعیف متحدان آن معرفی شده است.

با آنکه نشانه‌های تغییر در رفتار جمهوری اسلامی عیان است، اما هنوز مشخص نیست که این نشانه‌ها بر اساس برنامۀ روشن و محاسبه شده و دوراندیشانه‌ای صورت می‌گیرد یا اینکه قدم زدن در تاریکی و یا صرفاً گام‌هایی تاکتیکی برای پشت سر گذاشتن موقعیت بحران‌زای کنونی به‌قصد یافتن فرصتی برای بازگشت دوباره به مواضع گذشته است.

این در حالی است که درصحنۀ رسمی اسرائیل، هنوز هیچ علامت رسمی برای گسست با سیاست ترامپی و همراه شدن با دولت بایدن و شرکای جهانی‌اش در جهت ایجاد ثبات در خاورمیانه دیده نمی‌شود.

سیاست خاورمیانه‌ای اسرائیل، چندین دهه است که عملاً گروگان زیاده‌خواهی و طمع‌ورزی برای سلطۀ دائمی بر بخش بزرگی از کرانۀ باختری رود اردن درآمده است. این طمع‌ورزی اشغالگرانه که در قالب «ملی‌گرایی» بین ساکنان اسرائیل ترویج و تحسین می‌شود، بیش از نیمی از جامعۀ اسرائیل را به نفع خود بسیج کرده است.

بر همین اساس، چندین انتخابات پارلمانی پی‌درپی، سبب تغییری جدی در ترکیب کنسپت نشده و مجموعۀ احزاب راست و راست افراطی در سیاست رسمی اسرائیل نسبت به احزاب میانه و چپ همچنان دست بالا را دارند. این احزاب که برخی از افراطی‌ترین آنان حتی «معاملۀ قرن» ترامپ را هم به‌عنوان طرحی علیه اسرائیل و به نفع فلسطینی‌ها تفسیر می‌کنند و درنتیجه مردود و مذموم می‌دانند، خیالی برای دل بریدن از سلطه بر سرزمین و مردم فلسطین ندارند و برای تحقق رؤیای «اسرائیل بزرگ» با همۀ طرح‌های متوازن صلح به جنگ برمی‌خیزند.

خاورمیانه اما بدون حل متوازن مسئلۀ فلسطین هیچ‌گاه روی صلح و ثبات و آرامش را نخواهد دید. راست‌گرایان اسرائیلی به کمک برخی حامیان جمهوری‌خواه خود در کنگرۀ آمریکا کوشیده‌اند تا مسئلۀ فلسطین را نه به‌عنوان نقطۀ مرکزی نزاع در خاورمیانه بلکه به‌عنوان موضوعی حاشیه‌ای و کم‌اهمیت مطرح کنند و در دوران زمامداری دونالد ترامپ تااندازه‌ای هم به این هدف نزدیک شدند. واقعیت اما همیشه از پشتِ گفتمان‌سازی‌های مبتنی بر زور و فشار، ظهوری دوباره می‌یابد و هستی خود را به رخ می‌کشد.

اینک دولت بایدن به همراه متحدان اروپایی و در کنار روسیه و چین، یافتن راه‌حلی منصفانه و متوازن برای مسئلۀ فلسطین را در دستور کار خود قرار داده است. این سیاست همان راه‌حل دو کشوریِ مسبوق به سابقه است که تمام اعضای جامعۀ بین‌المللی به‌خصوص کشورهای عرب و مسلمان خواهان عملی شدن آن هستند این راه‌حل تنها دو مخالف در بین کشورهای جهان دارد. یکی جمهوری اسلامی که از اساس موجودیت اسرائیل را نفی می‌کند و دیگری اسرائیل که به استقلال فلسطین و حقوق مردم آن تن نمی‌دهد.

با توجه به تغییر در توازن قدرت و بروز نشانه‌های تحول در سیاست منطقه‌ای جمهوری اسلامی، مخالفت آن با راه‌حل دو کشوری، نقش تعیین‌کننده‌ای در ماجرا نخواهد داشت؛ اما مخالفت اسرائیل با این موضوع همچنان بزرگ‌ترین مانع در جهت ایجاد نظم و ثبات پایدار در خاورمیانه خواهد بود.

حال آیا شکست بنیامین نتانیاهو در تشکیل دولت و مأمور شدن یائیر لپید برای این منظور، تغییری در سیاست اسرائیل و همراهی آن با بازآرایی نظم در خاورمیانه پدید خواهد آورد؟ یا اینکه عزم قدرت‌های بزرگ برای پیشبرد این برنامه در خاورمیانه به‌اندازۀ کافی جزم است که اسرائیل را برای همسو شدن با روند صلح تحت‌فشار قرار دهد و با خود همساز گرداند؟

در صورت چرخش سیاست خارجی ایران، برای اسرائیل بی‌نهایت سخت است که در مقابل امواج جدید ایستادگی کند مگر آنکه بخواهد دوره‌ای از سیاست اسحاق شامیر و انزوا و فشار ناشی از آن را تکرار کند.

احمد زیدآبادی
احمد زیدآبادی

هفته را دنبال کنید در: اینستاگرام تلگرام توئیتر

نویسنده: هفته

هفته

مطلب پیشنهادی:

علل واقعی شکست آمریکا در افغانستان

علل واقعی شکست آمریکا

به گفته نویسنده‌ی این متن، می‌توان پنج دلیل اساسی برای توضیح این وضعیت ارائه داد

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *