قالب وردپرس بیتستان پرنده فناوری
Fengye College Center
خانه / جامعه / روز زمین، آینده‌ی انسان و زیست‌بوم
روز زمین

روز زمین، آینده‌ی انسان و زیست‌بوم

فرید صفری|

تاریخچه‌ی روز زمین‌

پیشنهاد نام‌گذاری روزی به نام «روز زمین» اولین‌بار در سال ۱۹۶۹ توسط فعال صلح‌طلبی به نام «جان مک کانل» در کنفرانس یونسکو در سان فرانسیسکو مطرح شد. پس از او، «گیلرد نلسون»، سناتور آمریکایی روز ۲۲ آوریل را به جای ۲۱ مارس (که در ابتدا برای این روز برگزیده شده بود) برای گرامیداشت روز زمین پیشنهاد کرد. این پیشنهاد به دنبال آلودگی بزرگی بود که در سواحل کالیفرنیا به‌خاطر نشت نفت اتفاق افتاد. از آن زمان، هر ساله روز زمین بهانه‌ای است برای اندیشیدن به سرنوشت زیست‌بوم انسان و رابطه‌ای که ما با سایر موجودات و خانه‌ی مشترک‌مان برقرار کرده‌ایم. اهمیت روز زمین را با نگاهی گذرا به تاریخچه‌ی ارتباط انسان و پیرامون‌اش بیشتر می‌توان متوجه شد.

درباره فرید صفری

فرید صفری

فرید صفری، فعال محیط‌زیست، پژوهشگر در آزمایشگاه تحقیقاتی انرژی‌های پاک در دانشگاه تکنولوژی انتاریو (Ontario Tech) و رییس دوره‌ای انجمن مهندسان مکانیک آمریکا در انتاریوی کاناداست. حیطه‌ی فعالیت این انجمن، طیف گسترده‌ای از فعالیت‌ها شامل فعالیت‌های محیط‌زیستی را شامل می‌شود.

انقلاب صنعتی و آلایندگی‌هایش

بشر پس از انقلاب صنعتی در قرن هجدهم شروع به استخراج منابع طبیعی برای تولید انرژی کرد و این دسترسی به انرژی موجب شد تا به تولید بیشتر محصولات بپردازد. این امر همزمان با پیشرفت‌های پزشکی موجب افزایش جمعیت کره‌ی زمین شد که در یک چرخه‌ی هم‌افزا به نوبه‌ی خود افزایش مصرف انرژی و تولید را درپی داشت. این روند از آن زمان تاکنون ادامه دارد و استخراج و صنعتی‌سازی نفت‌وگاز در دهه‌ی هفتاد میلادی به آن افزود؛ به‌طوری‌که از سال ۱۹۷۷ به این سو (در ربع قرن اخیر) میزان انتشار آلاینده‌ی دی‌اکسیدکربن در جهان دو برابر شده است.

راحتی انسان در خانه اش به لطف استخراج منابع، مصرف انرژی و تولید فرآورده‌ها دلپذیر بود تا جایی که متوجه شد که این روند، خودِ چهارچوب خانه را به خطر انداخته و تهدیدی بسیار جدی متوجه اوست. این روند با افزایش دمای کره‌ی زمین (پدیده‌ی گرمایش زمین) و افزایش بلایای طبیعی خود را به مرور نشان داد و به مرز هشداردهنده‌ای در قرن بیست‌ویکم رسید، و اما راهکارهای بشر برای کنترل تغییرات اقلیمی و پایدار کردن ارتباطش با زیست‌بوم چیست؟

مبارزه‌ای همه‌جانبه

مبارزه با تغییرات اقلیمی یک رویکرد همه‌جانیه است که مشارکت تمامی نهادها از آموزشی و فرهنگی، تا تولیدی و اقتصادی و از بخش خانگی تا بخش حمل‌ونقل و کشاورزی را می‌طلبد. در این مبارزه، هماهنگی میان بخش‌های مختلف و هارمونی سیستم از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. ازاین‌رو، بدون برنامه‌ریزی و سیاستگذاری هدفمند در ارکان اجرایی و نهادهای سیاست‌گذاری، نیل به این مقصود تقریبا غیرممکن است. در این مسیر، نقش سیاست و نهادهای مدنی اجتماعی بیش از پیش برجسته می‌شود.

می‌توان نتیجه گرفت که شاه‌کلید حل بحران‌های زیست‌محیطی، سیستم‌های اجرایی شفاف و در تعامل با نهادهای مدنی و اجتماع است که متاسفانه در بسیاری از مناطق جهان به‌واسطه‌ی وجود ناهمبستگی میان دولت و مردم و عدم شفافیت و یا نبود نهادهای مدنی پاسخ‌گو، این ارتباط را نمی‌توان برقرار کرد. به همین دلیل، گشایش سیاسی علاوه بر بسیاری از فواید شناخته شده، به طور غیرمستقیم نقشی اساسی در نیل به سوی توسعه‌ی پایدار ایفا می‌کند.

Aviron

 

نظریه‌های مختلفی برای بازنگری رابطه‌ی انسان و محیط‌زیست با توجه به بُعد اجتماعی این موضوع، در دهه‌های اخیر مطرح شده‌اند که نظریه‌ی اکولوژی (بوم‌شناسی) اجتماعی یکی از مهم‌ترین آنهاست که تخریب طبیعت و افزایش آلایندگی کربنی را در راستای رشد نظام های طبقاتی مبتنی بر ساختار سلسله مراتبی و سلطه جویانه میداند. نکته‌ی جالب توجه این است که این نظریه تا حد زیادی همسویی با آمار ارائه شده مربوط به سرانه‌ی جمعیتی الایندگی کشورها دارد که در آن کشورهای خاورمیانه، چین و ایالات متحده آمریکا در صدر قرار دارند. البته ضعف ساختار فقط یکی از این مشکلات است و عوامل دیگری همچون افزایش جمعیت (که افزایش تولید و فرآوری و به نوبه‌ی خود افزایش مصرف انرژی را  در پی دارند)، نیز از مسائل شایان توجه هستند.

مفهوم توسعه‌ی پایدار

انسان به عنوان جزیی از طبیعت و نه حاکم آن، ناچار است که خود را در ارتباطی پایدار و دوستانه با سایر اجزای زیست‌بوم تعریف کند. استخراج منابع، تولید غذاهای حیوانی خارج از چرخه‌ی طبیعت و کارهایی از این دست، به‌واسطه‌ی برتری بشر نسبت به سایر موجودات در به‌کارگیری و ساخت ماشین‌آلات محقق شد. با این وجود، بشر ناچار است برای بقای خود با حفظ زیست‌بوم، در عین حال برای ماندگاری منابع برای نسل‌های دیگر بکوشد. این موجب شد تا مفهومی به نام «توسعه‌ی پایدار» در سازمان ملل مطرح گردد و کشورها را موظف سازد تا در جهت حرکت به سمت توسعه‌ی پایدار گام بردارند. در این رویکرد، راهکارهایی دنبال می‌شود که استفاده از منابع و تولید و فرآوری به‌نحوی باشد که بقا و دسترسی به منابع را برای نسل بعدی به خطر نیاندازد.    

نگرش‌هایی برای مصرف بهینه در چند دهه‌ی اخیر توسعه بافته است. یکی از آنها «اقتصاد چرخشی» است که مبتنی بر بازیافت و بهینه‌سازی تولید است. در این رویکرد، پیوند بخش‌های مختلف در مسیر تولید و مرگ یک محصول از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ به‌نحوی‌که عمر مفید یک ماده پس از مرگ یک محصول در یک بخش خاتمه نمی‌یابد و در بخش دیگری ادامه می‌یابد. همچنین فرآیندهای بازیافتی و تبدیلی در اقتصاد چرخه‌ای نقش ویژه‌ای ایفا می‌کنند.

یکی دیگر از راهکارهای جدی که بشر دنیال می‌کند، ایجاد زیربنای سوخت‌های عاری از کربن برای جایگزینی نفت‌وگاز و سوخت‌های فسیلی است. سوخت هیدروژن به عنوان یک سوخت عاری از کربن و دارای چگالی بالای انرژی، در فرآیند سوختن و نولید برق آلودگی کربنی تولید نمی‌کند و به عنوان سوخت کلیدیِ آینده به طور جدی مطرح است.

به عنوان نمونه، در هدف‌گذاری کشور ژاپن تا سال ۲۰۵۰ به کلی زیربنای سوختی حمل‌ونقل هیدروژنی خواهد بود که این امر به معنای حذف کلی آلاینده‌های کربنی در بخش حمل‌ونقل خواهد بود. توسعه‌ی زیرساخت هیدروژنی در دو دهه‌ی اخیر موفقیت‌های چشمگیری داشته است. با این وجود، با توجه به عدم وجود هیدروژن خالص در جو زمین، فرآیندهای تولید هیدروژن پاک با بهره‌گیری از منابع تجدیدپذیر انرژی مانند باد، خورشید و زیست‌توده در حال توسعه و تثبیت در مقیاص صنعتی است؛ به‌طوری‌که در بازار با سوخت‌های فسیلی قابل رقابت باشد. اما در کنار این راهکارهای اجتماعی، صنعتی و علمی در مقیاس کلان، چه نکاتی را به عنوان مسئولیت شخصی در زندگی روزمره برای حرکت در مسیر پایداری بیشتر با محیط‌زیست باید درنظر داشت؟

معمای ردپای کربن

ردپای کربنی یا آلودگی کربنی مسقیم و یا غیرمستقیمی که از یک فرآیند (مانند یک تماس تصویری) ناشی می‌شود یکی از مهم‌ترین مسائلی است که می‌توان در زندگی روزمره در نظر داشت. اهمیت دانستن ردپای کربنی فرآیندها از آن جهت است که در بسیاری از فعالیت‌های روزمره مانند کار با وسایل الکترونیکی، پخت‌وپز، نظافت و… می‌توان با تغییر نوع فعالیت از ردپای کربنی کاست.به عنوان مثال با توجه به شکل زیر، آلودگی کربنی غیرمستقیم (ردپای کربنی) ناشی از استفاده از نرم‌افزارهای مختلف می‌توانند تفاوت چشمگیری داشته باشند.

Source: Resources, Conservation and Recycling, V.167, 105389, 2021

ردپای کربنی رژیم غذایی

در پژوهش جامع دیگری که در سال ۲۰۲۰ توسط دکتر دیانا اوانز در دانشگاه لیدز انگلستان انجام شد، برخی از راهکارهای مختلف برای کاهش ردپای کربنی با رجوع به مقادیر معادل شده‌ی مصرف انرژی، مواد، آب، زمین و … بررسی شده که نتایج جالبی داشت که در شکل زیر آمده است (اعداد نمایانگر تُن دی اکسیدکربن به ازای هر نفر در سال است). همان‌طور که مشاهده می‌شود، تغییر در الگوهای حمل‌ونقل تاثیر چشمگیری را در کاهش ردپای کربنی داراست. در این میان اما نمی‌توان از مواردی مثل رژیم غذایی بدون گوشت و فرآورده‌های حیوانی (وگن) و بهینه‌سازی مصرف در بخش گرمایش و سرمایش خانگی چشم پوشید. جالب است بدانید ردپای کربنی ناشی از تولید هر کیلوگرم گوشت قرمز حدود ۱۲ برابر ماهی پرورشی است. سازمان ملل متحد همچنین جزوه‌ای به نام «راهنمای حفظ جهان برای یک فرد تنبل» منتشر کرده که در آن اقداماتی ذکر شده است که شهروندان کره‌ی زمین برای دستیابی به اهداف توسعه‌ی پایدار سازمان ملل می‌توانند انجام دهند.

هفته را دنبال کنید در: اینستاگرام تلگرام توئیتر

Source: Diana Ivanova et al 2020 Environ. Res. Lett. 15 093001

پاندمی و محیط‌زیست

با توجه به این‌که بشر در حال حاضر با پاندمی بیماری کووید۱۹ روبه‌روست، خوب است تا بیشتر به این واقعیت بیاندیشیم که ما حاکم و سلطان طبیعت نیستیم و نمی‌توانیم با اطمینان و قاطعیت رفتار محیط را پیش‌بینی کنیم. بنابراین، با وجود این که این پاندمی به افت موقتی گازهای گلخانه‌ای منجر می‌شود، اما نباید مانع توجه ما به نیاز فوری برای ایجاد تغییرات سریع بنیادی در ساختارها، نحوه‌ی بهره‌وری از زمین‌های کشاورزی و سیستم‌های صنعتی برای قرار گرفتن در مسیر به صفر رساندن تصاعد کربن، حداکثر تا سال ۲۰۵۰ در جهان شود.

به گزارش سازمان بهداشت جهانی، تبعات گرمایش زمین همچون انقراض گونه‌ها و بلایای زیست‌محیطی، خطر بروز اپیدمی‌های جهانی تازه را بیشتر می‌کنند؛ چون انسان را در تماس با عوامل خطرناک تازه‌ای مانند ویروس کرونا قرار می‌دهند. از دست رفتن هرگونه‌ی طبیعی و جانوری، رویدادی غیرقابل‌جبران است که مقاومت سیستم‌های طبیعی و انسانی را برای همیشه کم می‌کند.

منابع

  • لینک۱
  • لینک۲
  • لینک۳
  • Renee Obringer et al 2021 Resources, Conservation and Recycling, V.167, 105389, 2021
  • Diana Ivanova et al 2020 Environ. Res. Lett. 15, 093001

نویسنده: هفته

هفته

مطلب پیشنهادی:

دی اکسید کربن

نتایج یک تحقیق: افزایش انتشار دی‌اکسیدکربن رودخانه‌ها در شب

آب‌های جاری هنگام شب دی‌اکسید کربن بیشتری منتشر می‌کنند

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *