قالب وردپرس بیتستان پرنده فناوری
Fengye College Center
خانه / عمومی / مقاله ها / دانش و اندیشه / گلدان نقره‌ای و افشای رازِ هزاران ساله؛ ایران زادگاه خط و نوشتار
نوشتار ایلامی
سمت چپ: «نگاشته B» با نوشتار ایلامیِ خطی که بر تکه سنگی کنده‌کاری شده و در شوش در ایران یافت شده است. این نگاشته که به فرمانروا پوزور-شوشیناک (۲۱۵۰-۲۱۰۰ پیش از میلاد) نسبت داده شده است، در موزه لوور نگهداری می‌شود. سمت راست: «نگاشته K» با نوشتار ایلامیِ خطی که بر یک گلدان نقره گوناگی دیده می‌شود و به ۱۹۰۰-۱۸۸۰ پیش از میلاد در ایران بازمی‌گردد.

گلدان نقره‌ای و افشای رازِ هزاران ساله؛ ایران زادگاه خط و نوشتار

نوشته: برنادت آرنو| ترجمه: ملک محسن قادری|

فرانسوا دِسه François Desset، باستان‌شناس فرانسوی یک خط ایرانی ۴۴۰۰ ساله را رمزگشایی کرده و موضوع بین‌النهرین به مثابه آغازگاه خط و نوشتار را به پرسش گرفته است. آقای ملک محسن قادری ساکن پاریس است و در مقطع دکتری در رشته سينمای مستند از دانشگاه سوربن فارغ‌التحصیل شده است. آقای قادری بر اساس علاقه شخصی تاریخ را دنبال می‌کند و مطلب زیر را در راستای علائق خود برای انتشار در «هفته» ترجمه کرده است. متن منبعِ این مقاله در تاریخ ۷ دسامبر ۲۰۲۰ در مجله فرانسوی علوم و آینده Science et Avenir منتشر شده است. / تحریریه هفته

رمزگشایی خط ۴۴۰۰ ساله ایرانی

فرانسوا دسه
فرانسوا دسه، باستان‌شناس آزمایشگاه اَرکئوریان (Archéorient) در شهر لیون و استاد دانشگاه تهران در کنار ستونچه‌های خاکسپاری مردگان که در گورهای هزاره سوم پیش از میلاد در بلوچستان ایران یافت شده‌اند.

فرانسوا دسه، نظام نوشتار «ایلامیِ خطی» (Élamite Linéaire) را که از ۴۴۰۰ سال پیش در ایران کاربرد داشته رمزگشایی کرد. با این کشف باید شکل نخستین و آغازِ ایلامی (Proto- Élamite) این نظام نوشتار که از ۳۳۰۰پیش از میلاد در ایران رواج داشته را به دو نظام نوشتاری دیگر افزود که کهن‌ترین نظام‌های شناخته‌شده خط و نوشتار درجهان به شمار می‌روند: نظام نوشتار آغازمیخیِ بین‌النهرین (Proto-Cunéiforme) وهیروگلیف‌های مصری. این کشف، شناخت کنونی ما درباره خاستگاه خط و نوشتار جهان را فراتر می‌برد.

این خبر که درحوزه باستان‌شناسی بسیار نادر و پراهمیت است روح رمزگشایان نامدار خط و نوشتارهای کهن چون آبه بارتلمی، سیلوستر دوساسی و شامپولیون را شاد خواهد کرد. باستان‌شناس جوان فرانسوی فرانسوا دسه، عضو آزمایشگاه آرکئوریان (Archéorient) درشهر لیون، ۲۷ نوامبر ۲۰۲۰ اعلام کرد که موفق به رمزگشایی نگاشته‌های ۴۴۰۰ ساله شده است. کل این نگاشته‌ها به ایلامی خطی نوشته شده است که خط ایلامیان کهن واقع در ایران امروزی بوده است. پژوهشگرانی که به صورت آنلاین گرد آمده بودند تا در بخش فرهنگی دانشگاه پادوا درایتالیا از این کشف مهم باخبر شوند، بسیار مشتاق و علاقمند به نظر می‌رسیدند. در واقع بیش از یک سده بود که رمزگشایی این نظام نوشتار که در فلات ایران در دوره پادشاهی کهن ایلام (واقع در ایران کنونی) درفاصله پایان هزاره سوم و آغازهزاره دوم پیش ازمیلاد استفاده می‌شده ناممکن مانده بود، درست همان گونه که نظام نوشتار خطیِ A کِرِتی و نوشتار دره هند تاکنون ناگشوده مانده است. باستان‌شناس فرانسوی که سخت مورد تحسین قرارگرفته و با تبریک‌های چندباره همتایانش روبرو شده بود و چندی است به دانشگاه تهران آمده و از سال ۲۰۱۴ به تدریس در این دانشگاه مشغول است، به زبان انگلیسی توضیح داد که «این نگاشته نخستین بار در محوطه باستانی شوش در ایران در سال ۱۹۰۱ کشف شد و ۱۲۰ سال بود که خواندن این متن ۴۴۰۰ ساله ناموفق مانده بود زیرا سرنخ را نیافته بودیم». اما هم اکنون این امر میسر شده است.

«شیوه‌های نوشتار هم‌دوره»

کهن‌ترین نمونه‌های نوشتار که تا به امروز به شناسایی رسیده‌اند در بین‌النهرین (عراق کنونی) یافت شده‌اند و به عصر مفرغ بازمی‌گردند، یعنی حدود ۳۳۰۰ سال پیش از میلاد. این نمونه نوشتارها به صورت الواح آغازِ میخی (Proto-cunéiforme) هستند. از این رو، رمزگشایی نظام نوشتار «ایلامیِ خطی» این برتری را به زیر سوال می‌برد. فرانسوا دسه می‌گوید «درمی‌یابیم که درحقیقت در حوالی ۲۳۰۰ پیش از میلاد یک شیوه نوشتار موازی در ایران وجود داشته است و کهن‌ترین نمونه آن که ایلامی آغازین (Proto-Élamite) خوانده می‌شود (۳۳۰۰-۲۹۰۰ سال پیش ازمیلاد)، قدمتی به اندازه نخستین متون میخی بین‌النهرین داشته است. همچنین امروز می‌توانم با قطعیت بگویم که خط و نوشتار ابتدا در بین‌النهرین و سپس در ایران به ظهور نرسیده است بلکه این دو شیوه نوشتار، یعنی شیوه آغاز میخی بین‌النهرین و آغاز ایلامی ایران درحقیقت معاصر و هم‌روزگار بوده‌اند. یک نوشتار مادر وجود نداشته که نوشتار ایلامیِ آغازین دخترش باشد بلکه دو نوشتار خواهر وجود داشته است. ازسوی دیگر، در ایران نیز چنانچه صاحب نظران تا کنون می‌پنداشتند دو شیوه نوشتار مستقل (یعنی ایلامی آغازین از یک سو و ایلامی خطی از سوی دیگر) وجود نداشته است بلکه یک نوشتار واحد و یکسان وجود داشته که دستخوش تکامل تاریخی شده و طی دو دوره‌ مشخص، نگارش‌های متفاوت یافته است».

این امر، نگرش‌ها درباره پیدایش نطام نوشتار در خاورمیانه را کاملا دگرگون می‌سازد زیرا از این پس دقیق‌تر آن است که بگوییم ایران شیوه نگارش خاص خود را «همزمان» با بین‌النهرین پدید آورد و دیگر نباید فلات ایران را در بازسازی‌های تاریخی خاستگاه‌های خط و نگارش نادیده گرفت.

نگاشته ایلامی خطی
قدمت نگاشته ایلامی خطی در بخش فرازین این گلدان نقره که در مرودشت یافت شده است به هزاره سوم پیش از میلاد می‌رسد.

آنچه که فرانسوا دسه باستان‌شناس فرانسوی موفق به رمزگشایی آن شده است همین شکل اخیرتر نوشتار ایرانی یعنی ایلامی خطی است. هم‌اکنون چهل نگاشته مربوط به این نظام نوشتاری وجود دارد که در جنوب ایران در شهر باستانی شوش و همچنین در فارس (منطقه کامفیروز و مرودشت در نزدیکی محوطه باستانی هخامنشی تخت جمشید) و سپس در جنوب شرق ایران در شهداد و محوطه باستانی معروف کُنارصندل در جیرفت بدست آمده‌اند. برخلاف خط میخی بین‌النهرین که یک نظام نوشتار مختلط متشکل از آوانگاره‌ها (نشانه‌های بیان‌کننده صوت) و نشان‌نگاره‌ها (نشانه‌های بیان‌کننده شی، ایده، کلمه) است، نظام نوشتارِ ایلامیِ خطی ویژگی خاص خود را داراست که در دنیای هزاره سوم پیش از میلاد یگانه و بی‌همتاست، بدین معنا که نوشتاری کاملا آوایی (Phonétique) است (یعنی دارای نشانه‌هایی است که هجاها، حروف صدادار و بی‌صدا را مشخص می‌کنند). نظام نوشتار ایرانی که درحدود ۳۳۰۰ تا ۱۹۰۰ پیش از میلاد کاربرد داشته، به گونه قابل ملاحظه‌ای از دیرین‌ترین متون آن (الواح آغاز ایلامی) تا نوین‌ترین متون آن (ایلامی خطی) مشخصا با فرایند «چکیده‌سازی» تکامل قابل ملاحظه‌ای یافت. از ۳۰۰ علامت و نشانه آغازینی که مشخص‌کننده اسامی خاص در الواح «آغار ایلامی» بوده‌اند (و بخش عمده این الواح هم اکنون در موزه لوور نگهداری می‌شوند) تنها ۸۰ تا ۱۰۰ نشانه در «ایلامی خطی» یعنی نسخه اخیرتر این شیوه نوشتار باقی مانده‌اند. بنابراین، حدود صد نشانه به نحوی مداوم و پیوسته طی تقریبا ۱۴۰۰ سال کاربرد داشته‌ است که عمدتا از راست به چپ و از بالا به پایین به نگارش در می‌آمده‌اند.

هفته را دنبال کنید در: اینستاگرام تلگرام توئیتر

بیشتر بخوانید:

فرانسوا دسه در ادامه می‌گوید که «ما برای انجام کار، حدود چهل متنی را که در اختیار داشتیم برحسب خاستگاه‌ها (محل یافته شدن‌شان) و دوره زمانی‌اشان به ۸ گروه تقسیم‌بندی کردیم زیرا نوشتار ایلامی خطی از ۲۳۰۰ تا ۱۹۰۰ پیش از میلاد در دوره فرمان‌روایان و سلسله‌های گوناگون و در مناطق مختلفی کاربرد داشته است. بیشتر این متون، نگاشته‌های شاهانه نسبتا تکرارشونده هستند که به خدایان باستان پیشکش شده‌اند و چنین چیزی را بیان می‌کنند: «من [نام]، شاه بزرگ [نام]، پسرِ [نام پدر] این شی را برای [نام خدا یا یک فرد] ساختم».

«گلدان‌های گوناگی» و جرقه‌های آغازین

فرانسوا دسه می‌گوید که جرقه آغازین این رمزگشایی در سال ۲۰۱۷ هنگام بررسی و تجزیه‌و‌تحلیل یک مجموعه متون ۸ تایی به ذهنش رسیده که برروی گلدان‌های نقره به نگارش درآمده بودند و به «گلدان‌های گوناگی» معروفند. این گلدان‌ها که قدمتشان به ۲۰۰۰ تا ۱۹۰۰ پیش از میلاد می‌رسد در آرامگاه‌های منطقه کامفیروز یافت شده‌اند و هم ‌اکنون در مجموعه‌ای خصوصی در لندن نگهداری می‌شوند. از آنجا که این گلدان‌ها زنجیره‌ای از علائم و نشانه‌های بسیار تکرارشونده و به عبارتی هنجارمند را نشان می‌دهند وی توانست از میان آنها نشانه‌هایی را متمایز کند که در اشاره به اسامی دو فرمانروا استفاده شده بودند، یعنی شیلهاها و ابارتی دوم که هر دو در حدود ۱۹۵۰ پیش از میلاد فرمانروایی داشته‌اند. همچنین این نشانه‌ها به اسم خدایی برجسته اشاره داشتند که در آن زمان در جنوب غرب ایران پرستش می‌شد، یعنی نپیریشا.

نوشتار ایلامی
بخش‌های سبزرنگ، منطقه گسترش نظام نوشتار ایلامی خطی در هزاره چهارم و سوم پیش از میلاد هستند.

این نخستین مرحله رمزگشایی که فرانسوا دسه در سال ۲۰۱۸ به انتشار رساند، امسال به لطف قرنطینه و خانه‌نشینی او در آپارتمانش در تهران و با مساعدت سه همکار دیگر، کامبیز طبیب زاده، ماتیو کروان و جان پیترو بازلو محقق شد و به رمزگشایی کامل انجامید که در سال ۲۰۲۱ در قالب مقاله‌ای علمی منتشر خواهد شد. به عنوان مثال می‌توان برپایه همین کشف، یک گلدان نقره بی‌نظیر که در دهه ۱۹۶۰ در مرودشت پیدا شده و هم اکنون در موزه ملی تهران نگهداری می‌شود را این گونه رمزگشایی کرد: «برای بانوی ماراپشا [نام مکان]، شومارآسو [نام این بانو]، من این گلدان سیمین را ساختم. در پرستشگاهی که با نام من هومشات، بلندآوازه خواهد شد. من آن را از سر خیرخواهی پیشکش تو کردم». این رمزگشایی دستاورد سال‌ها تلاش و پژوهش بود. این پژوهشگر به نشریه فرانسوی علوم و آینده چنین می‌گوید: «من از سال ۲۰۰۶ پیرامون این نظام نوشتار کار می‌کنم. این گونه نبوده که یک روز صبح از خواب بیدار شوم و بگویم نوشتار ایلامی خطی را رمزگشایی کرده‌ام. این موضوع ۱۰ سال وقت گرفت و هیچگاه مطمئن نبودم که به هدفم خواهم رسید».

بزرگ‌ترین رمزگشایان زبان‌های باستانی

آبه بارتلمی (۱۷۱۶-۱۷۹۵) در سال ۱۷۲۳ الفبای پالمیری و سپس در سال ۱۷۵۴ الفبای فینیقی را رمزگشایی کرد.

ژان فرانسوا شامپولیون (۱۷۹۰-۱۸۳۲) هیروگلیف‌های مصری را رمزگشایی کرد.

هانری کرزویک رالینسون (۱۸۱۰-۱۸۹۵) یکی از چهار رمزگشایان خط و نوشتار میخی که زبان آکدی با آن بیان می‌شد.

مایکل ونتریس (۱۹۲۲-۱۹۵۶) در سال ۱۹۵۲ نوشتار «خطی B» را رمزگشایی کرد که یکی از سه نوشتار کشف شده در کنوسوس (جزیره کِرِت) است و در هزاره دوم پیش از میلاد برای بیان شکل کهن‌تر یونانی کاربرد داشته است.

حاصل پژوهش‌های فرانسوا دسه پیرامون رمزگشایی خط و نوشتار ایلامی خطی درقالب یک مقاله گروهی در سال ۲۰۲۱ با عنوان زیر انتشار خواهد یافت:

«رمزگشایی نوشتار ایلامی خطی و کاربری‌های آن در تاریخ ایران، تکامل نوشتار در زبان شرق نزدیک باستان و زبان هتمیتی (ایلامی)».

نظام نوشتارِ ایلامیِ خطی بیانگر زبانی خاص یعنی ایلامی است که از دیدگاه زبان‌شناختی، بیتا یا تک‌خانواده به شمار می‌رود، یعنی به عنوان مثال تا این لحظه همچون زبان باسکی نمی‌تواند به هیچ‌ یک ازخانواده‌های زبانی شناخته‌شده پیوند داده شود. «تا زمان انجام این رمزگشایی، هرآنچه که به مردمان ساکن فلات ایران مرتبط بوده از نگاشته‌های بین‌النهرین بر‌آمده است. کشفیات جدید سرانجام به ما امکان می‌دهد که به نگرش دقیق و مشخصی از مردان و زنانی دست یابیم که قلمرو خود را هَتَمَتی می‌خواندند. درحالی که اصطلاح ایلام که ما این مردمان را تا به امروز با آن می‌شناسیم در حقیقت اشاره‌ به جغرافیایی بیرونی دارد و بر ساخته همسایگان آنها در بین‌النهرین بوده است».

Aviron

 

زبان نوشتاری ایلامی
مخروط سفال پخته با نگاشته‌هایی به ایلامیِ خطی به قدمت ۲۵۰۰ تا ۲۳۰۰ پیش از میلاد.

فرانسوا دسه می‌گوید که دستاورد این رمزگشایی پیامدهای مهمی در سه زمینه دربرخواهد داشت: «در زمینه تاریخ ایران، در زمینه تکامل نوشتار در ایران به طور اخص و در زمینه تکامل نوشتار در خاورمیانه به طور اعم؛ همچنین ملاحظاتی پیرامون پیوست و تداوم نظام‌های نگارش آغاز ایلامی و ایلامی خطی و نیز پیرامون خود زبان هَتَمیتی (ایلامی) دربرخواهد داشت که از این پس در شکل کهن‌تر خود به خوبی مستندسازی شده و برای نخستین بار از طریق یک شیوه نوشتار دیگر غیر از خط میخی بین‌النهرین قابل درک و شناخت خواهد بود». (بنگرید توضیحات درون قاب)

از دید ماسیمو ویداله، مورخ ایتالیاییِ زبان‌های آغازین و برگزارکننده جلسه پادوا که ماهنامه فرانسوی علوم و آینده پژوهش‌هایش درباره محوطه باستانی «هاترا» (شهر خدای خورشید در عراق) را به تازگی در شماره دسامبر ۲۰۲۰ همین نشریه منتشر کرده است، فرانسوا دسه خلف برحق و شایسته ماجراجویان بزرگی است که سال‌ها پیش در زمینه رمزگشایی دیگر زبان‌های باستانی گام برداشتند. او در همین باره می‌گوید: «فرانسه، با این رمزگشایی جدید جایگاه نخست خود در رمزیابی نظام‌های نوشتار گمشده باستانی را حفظ می‌کند». درباره فرانسوا دسه نیز گفتنی است که او رمزگشایی کهن‌ترین و باستانی‌ترین شکل خط و نوشتار ایرانی یعنی الواح آغاز ایلامی را آغاز نهاده که به گفته خود او از این پس یک «شاهراه» در این زمینه گشوده شده است.

منبع

نویسنده: هفته

هفته

مطلب پیشنهادی:

فرانسوا دسه

کشف بزرگ: ایران زادگاه خط و نوشتار

فرانسوا دسه، باستان‌شناس ۳۸ ساله فرانسوی با رمزگشایی از نوشتار ایلامی افقی متعلق به ایران باستان که بیش از چهار هزار و چهارصد سال قدمت دارد، به کشفی بزرگ دست یافت

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *