قالب وردپرس بیتستان پرنده فناوری
Fengye College Center
خانه / جامعه / آیا کریسمس برگرفته از شب یلداست؟ | بررسی یک ادعا
یلدا و کریسمس
هرچند ضیافت این‌روزهای شب یلدا شباهت کمی با کریسمس دارد، اما بسیاری ریشه کریسمس را در آیین یلدا می‌دانند

آیا کریسمس برگرفته از شب یلداست؟ | بررسی یک ادعا

عده‌ای بر این باورند که کریسمس و جشن‌های آن برگرفته از آیین سنتی و قدیمی شب یلداست، آیینی که ایرانیان هزاران سال است آن‌را جشن می‌گیرند و سنت‌های ویژه‌ای برای آن دارند. نکته‌ای که وجود دارد این است که در میان افرادی که چنین ادعایی دارند، کارشناسانی هم هستند.

پیش از آن‌که پیشداوری خاصی در مورد این نوشته داشته باشید، حتی پیش از آن‌که بیش از همین چند سطر بدانید باید دو نکته را توضیح دهم. نکته اول آن است که نگارنده این مطلب، به هیچ‌وجه از آن دسته از ایرانیانی نیست که همواره به تاریخ دو هزار و پانصد ساله می‌نازند. تاریخ و فرهنگ ایران قطعا جای مباهات دارد، اما برخی چنان واقعیت و افسانه را به هم آمیخته‌اند که افکارشان چیزی غلو شده و ناممکن به نظر می‌رسد.

Aviron

 

نکته دیگر این‌که نگارنده این سطرها، تنها به بیان برخی از نکاتی می‌پردازد که برخی به آن معتقدند و این به معنای قبول آن‌ها نیست. برخی از این نوشته‌ها چنان به کرات در فضای مجازی تکرار شده که حتی نمی‌توان به سرمنشاء آن رسید. به این ترتیب این نکته نه مورد قبول ماست و نه آن‌را رد می‌کنم.

بابا نوئل
بابا نوئل مهربان ما را به یاد عمو پیروز یا حاجی فیروز می‌اندازد. حتی او ما را یاد پدربزرگ‌هایی می‌اندازد که در کنار سفره هفت‌سین برای ما حافظ می‌خوانند و قصه‌گویی می‌کنند

اما داستانی پشت انتخاب سوژه این هفته وجود دارد که بیان آن خالی از لطف نیست. داستان از این قرار است که قرار بود در این شماره به مناسبت انتخاب گرتا تونبرگ به عنوان شخصیت سال نشریه تایم، در این باره بنویسم. اما مردد بودم، چون در شماره‌های اخیر کمی بیش از حد به او پرداخته بودم.

وقتی با خسرو شمیرانی حرف می‌زدم اشاره‌ای کرد که در مورد رابطه شب یلدا و کریسمس بنویسم. وقتی این پیشنهاد را داد، تقریبا مطمئن بودم که در این‌باره نخواهم نوشت چون گمان می‌کردم چیز دندان‌گیری نمی‌شود. اما درست چند ساعت بعد تقریبا مطمئن شدم که در این شماره، درباره چیز دیگری نخواهم نوشت.

در رسم‌های ایرانی همیشه پیرمردی مهربان نقشی بسیار مهم دارد، از عمو پیروز که بعدها حاجی فیروز شد تا پیرمردی (مثلا پدر بزرگی) که در کنار سفره‌ هفت‌سین، برای همگان قصه و حافظ می‌خواند. پدری که همه در خانه او جمع شوند و به اصطلاح ریش سفیدی که مرجع خوبی و مهربانی است، ریشه در سنت ایرانی دارد.

ماجرا از این قرار بود که بعد از رسیدن به خانه یادم آمد یکی از دوستان ما امشب به خانه ما می‌آید. کمی بعد از آمدن او و مطابق بیشتر مهمانی‌های ایرانی خارج از ایران (و چه بسا خود ایران) شروع کردیم درباره «ایرانی‌ها» حرف زدن. دوستان ما معتقد بودند که ایرانی‌ها نباید درخت کریسمس بخرند.

دلیل آن‌ها ابدا مسائل دینی نبود که مثلا درخت کریسمس به مسیحیان تعلق دارد. انتقاد آن‌ها دلیل محیط زیستی هم نداشت که مثلا بریدن درختان زنده و آوردنشان به خانه، دشمنی آشکار با طبیعت است. آن‌ها معتقد بودند که کریسمس برگرفته از آیین شب یلداست و وقتی ما اصل چیزی را داریم، چرا باید گرفتار فرع‌اش بشویم.

بیشتر بخوانید:

جاده ابریشم فرهنگی

بعد از صحبت‌های دوستمان، محتوای صحبت‌هایش را گوگل کردم. راستش را بخواهید تا همین هفته گذشته اصلا به ذهنم خطور نمی‌کرد که چنین ادعایی مطرح باشد.

تقریبا در همان مورد اول یا دومی که گوگل ارایه می‌دهد، گفت‌وگویی است که توسط خبرگزاری ایسنا با سید محمد بهشتی در سال ۱۳۹۴ انجام شده بود، در روزهایی که او هنوز رئیس پژوهشگاه میراث‌فرهنگی بود. او گفته بود: «شب یلدا در حقیقت همان شبی است که بعدها وقتی مسیحیت در اروپا رسمیت پیدا می‌کند به عنوان تولد حضرت مسیح آن را جشن می‌گیرد و خیلی رسوم ما از آیین مهر اخذ شده است.»

شاید بسیاری از ما ندانیم یا به آن توجه نداشته باشیم که جشن یلدا یکی از مهم‌ترین آیین‌های مذهبی میتراییسم یا مهرپرستی است که برای تولد مهر، در اولین شب زمستان برپا شده‌است. یعنی شاید به مذهبی بودن آن توجه نکرده‌ایم.

کریسمس
می‌گویند که روزگار گذشته، ایرانیان هم سرو را تزیین می‌کردند و بچه‌ها آرزوهایشان را در پارچه ابریشمی می‌گذاشتند و به درخت می‌آویختند

مدیری که سال‌ها در بخش‌های گوناگون میراث فرهنگی بوده اعتقاد دارد که «شب یلدا در حقیقت همان شب تولد حضرت مسیح بوده است و اگر در حال حاضر چند شب بین شب یلدای ما و شب کریسمس اروپاییان اختلاف است به دلیل اتفاقاتی که در تقویم افتاده و اختلالاتی که در آن صورت گرفته، بوده است. او بر این باور است که کریسمس همان شب یلداست و به عبارت بهتر کریسمس از شب یلدا اخذ شده است.»

حال به این ماجرا بپردازیم که چرا کریسمس را برگرفته از شب یلدا می‌دانند. اول این‌که باید بدانیم بسیاری از آیین‌ها و رسم‌های مسیحیت برگرفته از یونان و روم باستان است. این آیین‌ها، گاه کمی تغییر شکل یافته و گاه به همان صورت وارد مسیحیت شده‌اند. این نکته‌ای نیست که ایرانی‌ها هیچ ادعایی در موردش داشته باشند.

از سوی دیگر باید بدانیم که میترایسم یا مهرپرستی، تاثیر فراوانی در فرهنگ روم باستان و در نتیجه مسیحیت داشته است. در اواخر قرن نوزدهم میلادی فرانتس کومون (باستان‌شناس و واژه‌شناس بلژیکی) طی اکتشافات و تحقیقات بسیار در سوریه و ترکیه، موفق به کشف نقش و نگارها و کتیبه‌هایی در بناهای تاریخی این مناطق شد که نشان می‌داد میترایسم و آیین مزدیسنا در ایران باستان شباهت‌های بسیاری با هم دارند. او به واسطه این پژوهش‌ها، پدر میترایسم مدرن نامیده شد.

فرانتس کومون در سال ۱۹۵۴ به اکتشافات جالبی دست یافت. او در حفاری‌هایی که در اطراف شهر رم داشت به شواهدی رسید که نشان از پیوند عمیق میترایسم و مسیحیت داشت و به همین دلیل رم را پایتخت میترایسم نامید.

میترایسم و مسیحیت همانندی‌های بسیاری داشته‌اند. تاویل و تفسیر کومون و محققان هم عقیده او از این شباهت‌ها این است که هر دو آیین میترایی و مسیحیت با خاستگاهی شرقی با هدف استیلای فرهنگی و حکومت بر جهانی پهناور، با هم به رقابت برخواستند و در نهایت مسیحیت بعد از چهار قرن نبرد توانست میترایسم را از پا دربیاورد، با این توضیح که بخش‌های بزرگی از میترایسم توانست در بدنه مسیحیت به حیات خود ادامه دهد.

البته این عقاید به طور کامل توسط غربی‌ها پذیرفته نشده است. عقاید متضادی در این عرصه مطرح شده‌اند که اغلب آن‌ها به سال‌های بعد از دهه ۱۹۷۰ برمی‌گردند، باورهایی که مسیحیت را متاثر از میتراییسم و اندیشه‌های ایرانی نمی‌داند. با این همه بحث‌های بسیاری از این دست در زمینه پژوهش ادیان وجود دارد و هنوز به توافق ویژه‌ای در موردشان نرسیده‌اند.

در اواخر قرن نوزدهم میلادی فرانتس کومون – باستان‌شناس و واژه‌شناس بلژیکی  طی اکتشافات و تحقیقات بسیار در سوریه و ترکیه، موفق به کشف نقش و نگارها و کتیبه‌هایی در بناهای تاریخی این مناطق شد که نشان می‌داد میترایسم و آیین مزدیسنا در ایران باستان شباهت‌های بسیاری با هم دارند.

با این توضیح و مقدمه کوتاه به سراغ شب یلدای خودمان برویم. شاید بسیاری از ما ندانیم یا به آن توجه نداشته باشیم که جشن یلدا یکی از مهم‌ترین آیین‌های مذهبی میتراییسم یا مهرپرستی است که برای تولد مهر، در اولین شب زمستان برپا شده‌است. یعنی شاید به مذهبی بودن آن توجه نکرده‌ایم.

با توجه به نکاتی که قبلا توضیح دادم و پاراگراف اخیر می‌توان به سادگی دریافت که آیین میترایی شب یلدا، وارد مسیحیت شده است و تغییر شکل یافته است. البته گروهی از طرفداران نظریه‌ای که کریسمس را برگرفته از شب یلدا می‌داند معتقدند که آئین میتراییسم به مرور توسط سربازان و اسیران جنگی‌ای که مدتی در ایران بوده‌اند به روم و سپس مسیحیت ورود کرده است.

طرفداران این نظربه بر این باورند که به همین دلیل، اروپایی‌ها در ابتدا روز ۲۱ دسامبر را جشن می‌گرفتند و تغییر آن به ۲۴ دسامبر در سال‌های بعد روی داد. آن‌ها بر این باروند که با شکل‌گیری مسیحیت در قرن سوم و چهارم میلادی و به ویژه پس از گرایش کنستانتین کبیر امپراطور روم به آیین مسیحیت، برای آن که مسیحیت تاریخ و مناسبت‌های خود را داشته باشد، در آیین یلدا تغییراتی دادند، به این ترتیب که روز آن تغییر یافت و مناسبت آن هم تولد عیسی مسیح شد.

سرو و پیرمرد مهربان
بابا نوئل
در سال ۱۹۳۱ کارخانه کوکاکولا، بابانوئل را به عنوان نماد تبلیغاتی خود انتخاب کرد تا حتی داستانی که ریشه‌ای مذهبی دارد، به یک مساله اقتصادی بدل شود

دو نکته بسیار مهم دیگر وجود دارد که آن‌ها ‌را هم دلیلی برای برگفته شدن کریسمس از شب یلدا می‌دانند. نخست این‌که گفته می‌شود ایرانیان باستان در روز جشن یلدا، سروی بلند قامت را تزئین می‌کردند، چرا که درخت همیشه سبز سرو، همواره نشانه ایستادگی و مقاومت بوده است.

آن‌ها معتقد بوده‌اند که درخت سرو در مقابل سرمای زمستانی ایستادگی کرده است و در شبی که پیروزی دوباره نور را جشن می‌گیرند، نماد مقاومت در برابر زمستان را باید تزیین کنند. از سوی دیگر، در این شب بچه‌ها و جوان‌ترها آرزوهایشان را به شکلی نمادین در یک پارچه ابریشمین رنگارنگ می‌پیچیدند و با این امید که میترا آن‌ها را برآورده می‌کند، بر درخت آویزان‌شان می‌کردند. اگر این داستان‌ها درست باشد می‌توان به شباهتی عمیق بین کریسمس و شب یلدا پی برد.

گروهی از طرفداران نظریه‌ای که کریسمس را برگرفته از شب یلدا می‌داند معتقدند اروپایی‌ها در ابتدا روز ۲۱ دسامبر را جشن می‌گرفتند و تغییر آن به ۲۴ دسامبر در سال‌های بعد روی داد. آن‌ها بر این باروند که با شکل‌گیری مسیحیت در قرن سوم و چهارم میلادی، برای آن که مسیحیت تاریخ و مناسبت‌های خود را داشته باشد، در آیین یلدا تغییراتی دادند، به این ترتیب که روز آن تغییر یافت و مناسبت آن هم تولد مسیح شد.

از سوی دیگر، در رسم‌های ایرانی همیشه پیرمردی مهربان نفشی بسیار مهم دارد، از عمو پیروز که بعدها حاجی فیروز شد تا پیرمردی (مثلا پدر بزرگی) که در کنار سفره‌ هفت‌سین، برای همگان قصه و حافظ می‌خواند. پدری که همه در خانه او جمع شوند و به اصطلاح ریش سفیدی که مرجع خوبی و مهربانی است، ریشه در سنت ایرانی دارد.

بابا نوئل علاوه بر آن‌که با لباس قرمزش ما را به یاد عمو پیروز می‌اندازد، از سوی دیگر به یاد آورنده همان پدر بزرگ مهربان، ریش سفید و خردمند خانواده‌های ایرانی است، گرچه که دلیل حضور بابا نوئل را به داستانی دیگر ارجاع می‌دهند.

گفته می‌شود بابا نوئل بر اساس شخصیت اسقفی با نام نیکلاس قدیس شکل گرفته که در قرن سوم میلادی در ترکیه زندگی می‌کرده است. او به بچه‌های خوب جایزه می‌داد و بچه‌های بد را تبیه می‌کرد. افسانه نیکلاس قدیس ابتدا به اروپای شمالی و شرقی شکل گرفت و در قرن هفدهم توسط هلندی‌ها به قاره آمریکا برده شد.

در قرن نوزدهم خانواده‌های مسیحی تصمیم گرفتند تا افسانه بابانوئل را با جشن کریسمس همراه کنند و از آن برای آرام و مودب کردن کودکان خود بهره ببرند. بنابراین کلاه اسقفی و صلیب نیکلاس قدیس به لباس و کلاه قرمز تبدیل شد، بابانوئل وزن اضافه کرد و یک گونی هدیه برای بچه‌های خوب و با ادب روی دوشش گذاشت. او دیگر نه در بهشت، بلکه در قطب شمال زندگی می‌کرد و صاحب کارخانه اسباب‌بازی و هدیه بود.

اما حتی با همین داستان هم می‌توان به زادگاه شرقی بابا نوئل پی‌ برد که در شرق ترکیه زندگی می‌کرده است.

نویسنده: سجاد صاحبان‌زند

من یک عکاس و روزنامه‌نگار حرفه‌ای هستم. تحصیلاتم را در عرصه سینما ( تولید فیلم- کارشناسی) در دانشکده صدا و سیما گذرانده‌ام. همچنین در کالج داسون مونترال عکاسی حرفه‌ای (DEC) خوانده‌ام. با نشریات بسیاری در ایران کار کرده‌ام که از جمله آن‌ها می‌توانم به چلچراغ، روزنامه شرق، خبرگزاری مهر، همشهری و خبرگزاری کتاب ایران اشاره کنم. سه کتاب منتشر کرده‌ام. هم اکنون مفتخرم که بخشی از خانواده هفته هستم.

مطلب پیشنهادی:

بوقلمون وحشی مونترال

بوقلمون‌های وحشی؛ میهمان‌های ناخوانده در مونترال

بوقلمون‌های وحشی مهمان ناخوانده محله‌های مونترال

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *