قالب وردپرس بیتستان پرنده فناوری
Fengye College Center
خانه / عمومی / آریانا / شعر سرودن بیاموزیم | دوبیتی، چهارپاره، رباعی
شعر

شعر سرودن بیاموزیم | دوبیتی، چهارپاره، رباعی

حبیب عثمان |

شعر قالب‌‌های زیادی دارد؛ مانند دوبیتی، رباعی، مربع ترکیب، مخمس، مسمط، تضمین، مستزاد، چارپاره، بحرطویل، نیمایی، غزل، مثنوی، قصیده، قطعه، ترجیع‌بند، ترکیب‌بند سپید، موج نو و … اینک هر یک از این قالب‌ها را به‌طور مختصر معرفی می‌نماییم:

۱– دوبیتی

همان‌گونه که از نامش پیداست دارای دو بیت است که هر بیت آن از دو مصراع تشکیل گردیده است. مصراع اول، دوم و چهارم آن قافیه واحدی دارند. تنها مصراع سوم ازلحاظ قافیه آزاد است؛ اما ازنظر وزن، تمام چهار مصراع آن در وزن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیل سروده می‌شوند. البته این حتمی نیست. می‌توان در وزن‌های دیگر نیز دوبیتی را سرود. در دوبیتی هر مصراع مکمل مصراع قبلی است و مصراع پایانی سنگ آخر همه مصراع‌های پیشین است.

Aviron
Aviron

 

دوبیتی یکی از ساده‌ترین قالب‌های شعری است که مبتدیان می‌توانند کار شاعری‌شان را از آن آغاز نمایند. قدیمی‌ترین دوبیتی مربوط به محمود «وراق» است که در اوایل قرن سوم می‌زیسته است:

نگارینا! به‌نقد جانت ندهم

گرانی در بها، ارزانت ندهم

گرفتم به جان، دامان وصلت

نهم جان از کف و دامانت ندهم

به دوبیتی «ترانه» نیز می‌گویند. بهترین نوع دوبیتی ترانه‌هایی‌اند که توسط چوپانان و مردمان عادی و روستایی سروده شده‌اند. موضوع مشخصی برای دوبیتی نگفته‌اند. هر مضمون می‌تواند در این قالب قرار گیرد اما ساختار درونی دوبیتی طوری است که بیشتر مضامین عشقی و عرفانی را می‌پذیرد.

خروس عرش بی غوغاست امشب

طلوع صبح ناپیداست امشب

سر من بر سر زانویت ای یار!

نمی‌دانم چه واویلاست امشب

«فایز دشت ستانی »

۲– رباعی

رباعی، مثل دوبیتی است: چهار مصراع دارد. مصراع‌های اول، دوم و چهارم هم‌قافیه‌‌اند. مصراع چهارم مهم‌ترین جزئی است که معنا بدان ختم می‌شود و محتوا آن‌قدر اختصار می‌یابد که حتی کلمه‌ای هم از آن قابل‌حذف نیست؛ اما در چند مورد باهم تفاوت پیدا می‌کند:

۱- وزن رباعی، فقط به مفعول مفاعیل مفاعیلن فع (که با عبارت لاحول ولا قوۀ الا بالله معادل می‌شود) اختصاص یافته است، گرچه عده‌ای کوشیده‌اند تا تغییرات اندکی در آن به وجود آورند.

۲- در رباعی، مصراع سوم می‌تواند با مصراع‌های دیگر هم‌قافیه گردد، چنانچه در رباعی‌های قدیم معمول بوده است.

۳- رباعی قالبی است که بیشتر تأملات فکری و ادراکات فلسفی در آن جای می‌گیرد و کمتر کسی مانند رودکی مضامین عشقی را در آن بیان کرده است. از این لحاظ بعضی گفته‌اند: رباعی مشکل‌ترین قالب‌های شعر فارسی است؛ زیرا شاعر را ناچار می‌سازد تا عمیق‌ترین اندیشه‌هایش را چنان موجز بسازد که در کوچک‌ترین قالب جای گیرد.

اختراع رباعی را به رودکی نسبت داده‌اند. مرحوم «استاد همایی» به نقل از «المعجم» شمس قیس رازی دراین‌باره می‌نویسد:

روزی (رودکی) در ایام جوانی به کوچه و بازار‌های غزنین گردش می‌کرد. اتفاقاً مصادف ایام تعطیل عید بود که کودکان در کوچه‌ها به جوزبازی مشغول بودند. رودکی … به تماشای بازی کودکان ایستاد. ناگهان یکی از کودکان در اثنای بازی که گردکان به گودال افتاده بود، این جملۀ موزون را بگفت: «غلطان غلطان همی رود تا بن گو» و شنیدن همین جمله در طبع رودکی موجب الهام اختراع رباعی گردید.

برخی مدعی هستند قدیمی‌ترین رباعی در ادب فارسی، رباعی زیر است و آن را به رودکی منتسب می کنند گرچه برخی محققان آن را از ابوسعیدابی‌الخیر می‌دانند:

بی روی تو خورشید جهان ‌سوز مباد

هم بی تو چراغ عالم ‌افروز مباد

با وصل تو کس چون من بدآموز مباد

روزی که تو را نبینم، آن روز مباد

رباعی‌های منسوب به عمر خیام، از بهترین نمونه‌های رباعی است که شهرت عالم‌گیر دارد:

از منزل کفر تا به دین یک‌نفس است

وز عالم شک تا به‌یقین یک‌نفس است

این یک‌نفس عزیز را خوش میدار

چون حاصل عمر ما همین یک‌نفس است

**

آن روز ز دل غم جهان برخیزد

زنگ غم از آیینۀ جان برخیزد

کاین تیره غبار آسمان بنشیند

وین تودۀ خاک، از میان برخیزد

**

گر مرد رهی، میان خون باید رفت

از پای فتاده، سرنگون باید رفت

تو پای به راه درنه و هیچ مپرس

خود، راه بگویدت که چون باید رفت!

**

ای دست، تو سازندۀ دل‌های بزرگ

ای عشق! نوازندۀ دل‌‌های بزرگ

من منتظرم تو را که تشریف غمت

داغی است برازندۀ دل‌های بزرگ

۳– چهار پاره (دوبیتی پیوسته)

یکی از قالب‌‌هایی که هم‌زمان با پیدایش شعر نو به وجود آمد، چهار پاره بود و اولین شخصی که چهار پاره را سرود، جعفر خامنه‌ای تبریزی (حدود ۱۳۴۲ ه.ق) بود. بعداً بهار حبیب یغمایی، حمیدی و رشید یاسمی به تقلید از او، این قالب را گسترش دادند. فعلاً این قالب، یکی از قالب‌های رایج در ادبیات فارسی است که از جایگاه خوبی در حوزۀ شعر برخوردار است.

چهار پاره یا دوبیتی پیوسته همان‌گونه که از نامش پیداست، مرکب از چند دوبیتی است که در وزن و معنا مشترک ولی در قافیه باهم مختلف‌اند. در اینکه کدام مصراع‌ ها هم‌قافیه هستند اشکال گوناگونی را ذکر کرده‌اند:

۱- بعضی مصراع دوم و چهارم را هم‌قافیه دانسته‌اند مانند:

چون شبانان وحشی درآیند

نای در نای و آتش در انگشت

عشق، خورشید، خورشید، در دل

خشم فواره فواره در مشت

۲- عده‌ای مصراع یک و سه، دو و چهار را هم‌قافیه کرده‌اند مثل شعر:

ار بر این کره پست حقیر

زیر این قبۀ مینای بلند

نیست خرسند کسی از خرد و کبیر

من چرا بیهده باشم خرسند

**

شده ‌ام در همه اشیا باریک

رفته تا سرحد اسرار وجود

چیست هستی افق بس تاریک

وندران نقطه شکی مشهود

«ملک الشعراء بهار»

۳- برخی هم مصراع‌‌های دو و سه، یک و چهار را هم ‌قافیه ساخته‌اند، ولی معمول همان صورت اول است.

دکتر مهدی حمیدی شیرازی، از سرایندگان مشهور چهار پاره است که نمونه‌ای از اشعار او را در اینجا می‌خوانیم:

(مادر در آخرین روزهای زندگی)

خسته، وامانده، بی‌امید، خموش

هیچ عضوی نمانده در فرمان

دست، لرزان و پای، لغزنده

همه تن درد و درد، بی‌درمان

**

می‌کشد بار تن _که موئی نیست_

همچو موری که برکشد کوهی

سینه مالان برد به‌ سوی خدا

بار هفتاد ساله اندوهی

**

محو، اندوه‌بار، شادی سوز

آفتاب غروب روز خزان

سرد، غمناک، بی‌رمق، مبهوت

لب حیرت ز گشت چرخ خزان

**

شانه ‌هایش که بار عمر کشید

می‌کشد سخت، بار پیرهنش

دست اندازه سنج رهنماش

گم کند هر زمان ره دهنش

**

خامشی، خامشی، سکوت، سکوت

نه به لب قصه‌ای، نه لبخندی

بهت، اندیشه، انتظار خروج

لحظه‌ها، چندی از پس چندی

منبع: آموزش شعر – محمود جعفری.

حبیب عثمان
حبیب عثمان

نویسنده: هفته

مطلب پیشنهادی:

انواع شعر

آشنایی با الفبای شعر و سرودن

رودکی: زمانه پندی آزاده‌‌وار داد مرا زمانه را چو نکو بنگری، همه پند است به روز نیک کسان گفت غم مخور زنهار بسا کسا که به روز تو آرزو مند است

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *