قالب وردپرس بیتستان پرنده فناوری
Fengye College Center
خانه / جامعه / یک واکسن علیه خشونت | راهی برای ریشه‌کن کردن خشونت
خشونت علیه کودکان

یک واکسن علیه خشونت | راهی برای ریشه‌کن کردن خشونت

دکتر زهرا بازرگان

 

به رغم پیشرفت‌های چشم‌گیری که در حال حاضر در حیطه‌های مختلف علمی، فنی و ابزارهای زندگی آسوده حاصل شده است، شواهد موجود و نتایج تحقیقات متعدد نشان می‌دهد که جوامع امروز نتوانسته‌اند همزمان، در زمینه اخلاق و سلوک اجتماعی نیز به پیشرفت قابل توجهی دست یابند.

خشونت علیه کودکان

علاوه بر سیاست‌های جنگ‌طلبانه بسیاری از دولت‌ها که تا کنون نتایجی جز خشونت بیشتر، افزایش فقر و نابرابری، معلولیت و پناهندگی‌های اجباری در بر نداشته است، در درون کشورها نیز بسیاری از نهادهای عمده اجتماعی مانند خانواده، جامعه محلی و سازمان‌های آموزشی و تربیتی از نیازهای اساسی کودکان و الزامات ایجاد یک جامعه سالم و صلح‌آمیز آگاهی چندانی ندارند و در پیشگیری از خشونت ، فساد و جرم و جنایت ناتوانند. در این میان، کودکان به عنوان آسیب‌پذیرترین موجودات، بیش از همه در معرض خشونت و نابرابری‌های اجتماعی قرار دارند و اولین قربانی‌های سیاست‌ها و رفتارهای خشونت‌آمیزند. به عنوان مثال، بسیاری از کودکان در حاشیه شهرهای بزرگ، بدون برخورداری از حمایت سرپرستی مناسب، در معرض آزارهای متعدد جسمی، جنسی، روحی و بهره‌کشی اقتصادی، زندگی خود را با فقر و محرومیت از تحصیل سپری می‌کنند. این کودکان اگر بتوانند از این دوران سخت، جان سالم به‌در برند، غالباً طعمه اعتیاد، بزهکاری و سایر مفاسد اجتماعی خواهند شد.

Aviron
Aviron

 

نتایج تحقیقات در مورد آسیب‌پذیری کودکان همچنان نشان می‌دهد که بسیاری از کودکان به رغم برخورداری از خانواده و فرصت تحصیل، در اساسی‌ترین فضاهای زندگی خود با خشونت، تبعیض و نابرابری روبرو هستند. چیزی که بدون شک، خشونت را در جامعه از طریق نسل‌ها به صورت مدارهای معیوب، همچنان تداوم خواهد بخشید.

بر اساس یافته‌های پژوهشی، بسیاری از بزرگسالانی که با دانش‌آموزان یا فرزندان خود بدرفتاری می‌کنند، در واقع کسانی هستند که خود در دوران کودکی مورد خشونت، بی‌احترامی و آزار قرار گرفته‌اند.

بر اساس یافته‌های پژوهشی، بسیاری از بزرگسالانی که با دانش‌آموزان یا فرزندان خود بدرفتاری می‌کنند، در واقع کسانی هستند که خود در دوران کودکی مورد خشونت، بی‌احترامی و آزار قرار گرفته‌اند.

خشونت کودکان

خوشبختانه در چند دهه اخیر، بسیاری از سازمان‌های دولتی و غیردولتی، مؤسسه‌های پژوهشی و دانشگاه‌ها در کشورهای مختلف، با حمایت سازمان‌های بین‌المللی از جمله یونسکو، فعالیت‌های متعددی را برای شناخت ریشه‌های خشونت و تدارک برنامه‌های عملی برای پیشگیری و کاهش این معضل اجتماعی دنبال می‌کنند. برنامه‌های آموزشی فوق، اولیا، معلمان، مسئولین مدارس و سایر بزرگسالان مرتبط با کودکان و نوجوانان را از وجود خشونت‌های پنهان و آشکار در خانه، مدرسه و جامعه محلی آگاه کرده و با دانش و فنون عملی، برای پیشگیری از خشونت، بزهکاری و ارتکاب جرم در جامعه تجهیز می‌کنند.

مقاله حاضر به معرفی تلاش‌ها و تجربه‌های موفق برخی از کشورها در زمینه حمایت از حقوق کودکان و همچنین گسترش فرهنگ صلح می‌پردازد و روش‌های عملی حل تعارض بدون استفاده از تهدید و خشونت را معرفی می‌کند. در این زمینه، تجربه‌های موفق سه کشور از آمریکای جنوبی، اروپا و آسیا، شامل «واکسیناسیون برای پیشگیری از خشونت و بدرفتاری با کودکان» (کلمبیا)، «بسیج عمومی برای پیشگیری از جرم» (دانمارک) و پروژه مشهور و فراگیر “کالج پابرهنه‌ها” از هند به طور مختصر معرفی می‌شود. اقدامات مفید کشورهای فوق در دفاع از حقوق کودکان و شیوه‌های ایجاد محیط‌های امن و سازنده برای رشد و بهزیستی آنان، می‌تواند الهام‌بخش و مکمل تلاش‌های سایر کشورها در این زمینه باشد.

 

1) واکسیناسیون علیه خشونت و بدرفتاری با کودکان در کلمبیا

خشونت در کلمبیا یک مسئله جدی اجتماعی‌ست، زیرا در طول سال‌ها هزاران نفر از جمله کودکان در این کشور به طرق مختلف قربانی خشونت شده‌اند.

یکی از تجربه‌های موفق در بسیج عمومی برای مبارزه با خشونت پروژه “واکسیناسیون علیه خشونت با کودکان” است. این پروژه برای اولین بار در سال 1996 در بوگاتا در چهارچوب قانون حمایت از کودکان به منظور تشویق بزرگسالان به استفاده از روش‌های تربیتی غیرخشونت‌آمیز با کودکان آغاز شد و به تدریج در سایر نقاط کشور به صورت دوره‌های آموزشی دو روزه گسترش یافت.

در کلینیک تأمین اجتماعی “مانیزالس” در کلمبیا، یکی از وظایف بهداشتکاران جلوگیری از بدرفتاری با کودکان از طریق واکسیناسیون نمادین علیه خشونت است. از طریق این فعالیت‌ها، والدین و سایر بزرگسالان جامعه از مسائل مربوط به حقوق کودکان و ضرورت دفاع از آنان آگاه می‌شوند.

اولین اقدام کلینیک، شامل تشکیل دوره‌های آموزشی برای بهداشتکاران و دیگر کارکنان سازمان‌های اجتماعی شهر بود. دراین جلسات، شرکت‌کنندگان درباره اهمیت واکسیناسیون نمادین علیه خشونت توجیه شده وطرز انجام آن را یاد گرفتند. در این برنامه، 200 نوجوان و بزرگسال که 60 درصد آنان درحیطه مراقبت‌های بهداشتی کار می‌کردند، آموزشی در مورد ارائه کمک‌های اولیه روانشناختی به مراجعین دریافت کرده و با نحوه انجام واکسیناسیون آشنا شدند.

گواهینامه واکسن

در این برنامه نوجوان یا بزرگسالی که در مورد بدرفتاری با کودکان آموزش دیده است، به انجام واکسیناسیون با استفاده از سرنگ بدون سوزن شامل آب مقطر و یک ماده شیرین‌کننده می‌پردازد. در پایان این تزریق نمادین، به فرد مراجعه‌کننده، یک متن کتبی داده می‌شود که روی آن  پیامی برای صلح، مدارا و همزیستی مسالت‌آمیز نوشته شده است.

اولیاء مایل‌اند به طور جدی‌تری برای فرزندان خود والدین بهتر، مداراکننده‌تر، با حوصله‌تر و بیشتر در دسترس آنها باشند

در ادامه این واکسیناسیون، جلسات مشاوره، پیگیری و ارزیابی نیز برگزار می‌شود. در طول این جلسات، موارد بدرفتاری با فرزندان مشخص و گزارش داده می‌شود.

واکنش شرکت‌کنندگان در ارزیابی‌های انجام‌گرفته پس از پایان برنامه، نشان داد که این تجربه برای اولیاء، وسیله‌ای برای تفکر و آگاهی در مورد مسائل مربوط به خشونت و علل آن بوده است. بر اساس نظریات ابراز شده، اولیاء مایل‌اند به طور جدی‌تری برای فرزندان خود والدین بهتر، مداراکننده‌تر، با حوصله‌تر و بیشتر در دسترس آنها باشند و به هنگام سرزنش کودکان از روی آوردن به خشونت پرهیز نمایند.

بررسی نظرات نوجوانان شرکت‌کننده در پروژه، نشان  داد که نتیجه آموزش دو روزه آنها، تشویق به تفکر علیه جنگ، بازداشت‌های غیرقانونی، کشتار و پرهیز از بدرفتاری بوده است. آنان همچنین تمایل خود را به حمایت متقابل از یکدیگر برای دستیابی به خدمات عمومی، بهداشت، آموزش و مراقبت ابراز کردند و علاقمند به حفظ محیط زیست بودند. نوجوانان پایبندی خود را چه در انجام وظایف و چه در مطالبه حقوق خویش، اینگونه ابراز کردند: «صلح در خانه آغاز می‌شود و شکل می‌گیرد. صلح باید در قلب ما به وجود آید و احترام به زندگی را در ما بارور کند.»

 

2) پیشگیری از جرم در دانمارک

دانمارک در مقایسه با سایر کشورها، نه تنها از امنیت نسبی بالاتری برخوردار است، بلکه مردم دانمارک بر اساس نظرسنجی‌های بین‌المللی در سال‌های اخیر، به عنوان شادترین مردم دنیا شناخته شده‌اند. تحقیقات دراین زمینه نشان می‌دهد که شادمانی و احساس رضایت مردم دانمارک، رابطه مستقیم با کیفیت بالای زندگی اجتماعی و روحیه جمعی آنها دارد. همچنین دسترسی رایگان همه مردم به آموزش باکیفیت، سطح بالای بهداشت و درمان و محدود بودن نسبی جرم و فساد در جامعه می‌تواند از دیگر عوامل رضایت مردم باشد.

بسیاری از دانمارکی‌ها معتقدند که روحیه خوب و سطح بالای زندگی آنان ناشی از نظام آموزشی پیشرفته و با کیفیتی است که برای دانش‌آموزان فرصت‌های فراوان برای آگاهی از واقعیت‌ها و مشکلات زندگی فراهم می‌آورد و با تقویت احساس مسئولیت و دادن استقلال و آزادی عمل به آنان، زمینه را برای مشارکت اجتماعی کودکان و نوجوانان آماده می‌کند.

در این کشور از سال 1971 شورایی به منظور پیشگیری از جرم و گسترش امنیت در جامعه، با آگاه‌سازی و اطلاع‌رسانی به مردم، کلیه فعالیت‌های مربوط به مقابله با جرم را به عهده گرفته است. اصول و مبنای اقدامات این شورا را می‌توان به شرح زیر خلاصه کرد.

اصل اول: لزوم مشارکت و همکاری نزدیک سازمانهای مختلف دولتی و غیردولتی است؛ زیرا پیچیدگی عمل جرم، انجام اقدامات مشترک و هماهنگ را ایجاب می‌کند. حضور نمایندگان سازمان‌های دولتی و غیردولتی در این شورا موجب می‌شود تا دانش و تجربیات سازمان‌های مختلف مورد تبادل و استفاده قرار گیرد.

اصل دوم: پیشگیری از جرم در دو محور عمده صورت می‌گیرد: پیشگیری عینی و پیشگیری ذهنی؛ در پیشگیری عینی کودکان و نوجوانان در مورد جرائم، علل آن و راهبردهایی برای پیشگیری و عدم پذیرش زورگویی و آزار دیدن آگاه می-شوند. در حالی که در پیشگیری ذهنی، کودکان از طریق انجام فعالیت‌‌ها و آموزش‌های غیرمستقیم به دوری و بی‌اعتنایی نسبت به رفتارهای جرم‌زا و انتخاب یک زندگی سالم تشویق می‌شوند.

اصل سوم: جلب همکاری شهروندان است؛ در این بخش مشارکت فعالانه همه شهروندان جلب می‌شود به نحوی که آنان فقط دریافت‌کنندگان منفعل خدمات عمومی نباشند، بلکه معیارها یا چهارچوبی برای یک زندگی مطلوب و با کیفیت را در نظر داشته باشند. در این زمینه، عموم مردم  آگاهی‌های لازم را در مورد مسائل  مربوط به جرم و راه‌های پیشگیری از آن دریافت می‌کنند.

فعالیت‌های مرتبط با پیشگیری از جرائم از مسئولیت‌های عمده شهرداری‌ها، نیروی انتظامی، مناطق آموزش و پرورش و مدارس است. لذا فعالیت‌های پیشگیری شورا در سه سطح زیر انجام می‌پذیرد.

1) در سطح مدیریت، شهرداری‌ها به انجام سیاستگذاری یا تعیین چهارچوب پیشگیری از جرم می‌پردازند. اعضای شورا، نمایندگان سیاسی، هیئت امنای مدارس، نمایندگان کمیته اجتماعی شهرداری و نیروی انتظامی‌اند.

2) در سطح هماهنگی، تنظیم فعالیت‌های پیشگیری بر اساس اهداف اعلام شده توسط سطح مدیریتی فوق با توجه به منابع مالی و انسانی صورت می‌گیرد. هماهنگ کردن امور و پیگیری تلاش‌های شهرداری‌ها با جمع‌آوری اطلاعات درباره وضعیت جرم در هر یک از مناطق شهری، شرایط کودکان و نوجوانان(استفاده احتمالی آنان از الکل و مواد مخدر و چگونگی گذراندان اوقات فراغت) بخشی از وظایف  سطح هماهنگی را تشکیل می‌دهد.

3) در سطح اجرایی، مدارس مسئولیت سنگینی در زمینه مبارزه با خشونت به عهده دارند و پیشگیری از جرم بخشی از وظایف روزمره آنهاست. در این سطح، اعضای شورا در تماس مستقیم و روزمره با کودکان، نوجوانان و اولیاء هستند. این تماس‌ها در مدرسه، باشگاه‌های ورزشی، سازمان‌های خدمات اجتماعی، مراکز انتظامی و در مجتمع‌های مسکونی انجام می‌گیرد.

نتایج به دست آمده از تجربیات سال‌ها  کار و تلاش شورای پیشگیری از جرم در دانمارک، نشان می‌دهد که فعالیت‌های پیشگیری از جرم،قابل انتقال یا نسخه‌پیچی برای کشور دیگر نیست. این فعالیت‌ها باید بر اساس شرایط خاص محلی و منطقه‌ای و با توجه به فرهنگ، نیازها و انتظارات خاص آن مناطق شکل بگیرد.

 

3) کالج پابرهنهها در هند- جایگزینی برای آموزش رسمی

در کشور هندوستان، با اینکه تلاش‌های سازمان‌های دولتی و غیردولتی در مسیر توسعه و رفع بی‌سوادی در دهه‌های اخیر قابل توجه بوده است؛ هنوز درصد بالایی از ساکنین، به ویژه در روستاها از سواد و تحصیلات پشیرفته بی‌بهره‌اند. در این کشور، هریک از ایالات دارای برنامه ویژه‌ای برای مقابله با فقر، بی‌سوادی و خشونت اعمال می‌باشند.

هدف «کالج پابرهنه‌ها» داوطلبانه، بهبود زندگی مردم روستاها در حیطه آموزش وپرورش، تقویت مهارت‌های عملی، سلامت، آب آشامیدنی، توانمندسازی زنان و تأمین برق از طریق انرژی خورشیدی است.

در یکی از روستاهای ایالت راجستان به نام تیلونیا، از سال 1972 پروژه‌ای با نام «کالج پابرهنه‌ها» برای مقابله با فقر، ناآگاهی، خشونت و بی‌سوادی اجرا می‌شود.  در این ایالت در شمال غرب هند، با جمعیتی حدود 69 میلیون نفر که بیشتر آنها ساکن روستا هستند و به شغل‌های کشاورزی و دامداری مشغول‌اند، گزرش‌ها نشاان می‌دهد که حدود سی درصد مردم و تقریباً نیمی از زنان از بی‌سوادی رنج می‌برند. 

 طرح «کالج پابرهنه‌ها» توسط یک مددکار اجتماعی به نام Bunker Roy در اوایل دهه 1980 با این باور آغاز شد که زنان و مردان برابرند و سطح آموزش افراد، قومیت آنها یا طبقه اجتماعی نباید تعیین‌کننده اعتبار و ارزش انسان‌ها باشد. هدف این پروژه داوطلبانه، بهبود زندگی مردم روستاها در حیطه آموزش وپرورش، تقویت مهارت‌های عملی، سلامت، آب آشامیدنی، توانمندسازی زنان و تأمین برق از طریق انرژی خورشیدی است.

کالج پابرهنه‌ها را می‌توان جایگزینی برای نظام آموزش رسمی دانست که غالباً کودکان مناطق روستایی را نادیده می‌گیرد. بی‌توجهی مدارس دولتی نسبت به کودکان روستایی از آن جهت مسئله‌ساز است که زمان مورد انتظار حضور در مدرسه با زمانی که این نوع کودکان می‌توانند عملاً در مدرسه حضور داشته باشند، مطابقت ندارد. از طرفی زبان مورد استفاده در مدارس دولتی با زبان مادری این کودکان تفاوت دارد؛ چیزی که  باعث می‌شود دانش‌آموزان آموزش را به سختی و به زبانی که غالباً نمی‌فهمند آغاز کنند. مشکل دیگر دوری راه و فاصله زیاد مدارس با محل زندگی کودکان است.

بدین‌ترتیب و با توجه به مشکلات فوق، برنامه آموزشی کالج تیلونیا، به صورتی متفاوت از برنامه سنتی سوادآموزی شکل گرفت؛ به گونه‌ای که موضوع مورد توجه مدرسه، بیش از تدریس مفاهیم، پاسخگویی به نیازها وانتظارات جامعه محلی از آموزش باشد. از اشتغالات مهم مؤسسین این کالج‌ها، تشویق کودکان و نوجوانان به حفظ و حراست محیط زیست و کمک به خودکفایی روستا با تقویت توانمندی‌های علمی و حرفه‌ای دانش‌آموزان است.کالج‌های شبانه با نظارت معلمان روستا، برنامه درسی خاصی را متناسب با محیط روستا به همراه رویکردهای خلاقانه در زمینه روابط معلم و شاگرد، روش‌های تدریس و رفتار با روستاییان به عنوان افرادی کاردان، با تآکید بر آموزش دختران، دنبال می‌کنند.

مسئولین کالج‌های شبانه به درستی به این باور رسیده‌اند که مدرسه متعلق به دانش‌آموزان است و آنان باید در اداره کالج نقش داشته باشند. تحقق این باور از طریق تشکیل مجلس دانش‌آموزی میسر می‌گردد. در این مجلس، دانش‌آموزان فرصتی می‌یابند تا فارغ از جنسیت و وضع اقتصادی، به عنوان افرادی برابر و مسئول، فعالانه در برنامه‌ریزی‌ها و تصمیم‌گیری‌های مدرسه خود شرکت کنند.

برنامه آموزشی کالج تیلونیا، به صورتی متفاوت از برنامه سنتی سوادآموزی شکل گرفت؛ به گونه‌ای که موضوع مورد توجه مدرسه، بیش از تدریس مفاهیم، پاسخگویی به نیازها وانتظارات جامعه محلی از آموزش باشد.

کودکان و نوجوانان در این مجلس در مورد مسائل روستای خود حرف می‌زنند، فرصتی برای شناخت فرآیندهای دموکراتیک به دست می‌آورند و از حقوق، وظایف و مسئولیت‌های خود آگاه می‌شوند. مجلس دانش‌آموزان در تیلونیا، از طریق انتخابات و تشکیل کابینه عمل می‌کند و کمیته آموزشی روستا و انجمن اولیا و مربیان، بر حسن جریان انتخابات نظارت دارد. این مجلس دارای یک نخست‌وزیر و وزرای کابینه است. فرآیند انتخابات، آزادمنشانه است. شرکت در انتخابات تنها توسط دانش‌آموزان مدارس غیررسمی صورت می‌گیرد. در این مدارس کودکان کاندیداهای خود را معرفی و انتخاب می‌کنند. در یکی از انتخابات‌، دانش‌آموز دختری را به عنوان نخست‌وزیر انتخاب کردند. در این انتخابات، داوطلبان بر اساس شایستگی و نه به دلیل تعلق به قوم، طبقه اجتماعی و یا جنسیت برگزیده می‌شوند و این بخشی از فرآیند آموزش و نشانه‌ای از پذیرش ارزش‌های دموکراتیک است. در این نوع انتخابات، مسئولین کالج‌ها به نوجوانان این تفکر را انتقال می‌دهند که قدرت به همراه مسئولیت است و این قدرت همراه با مسئولیت است که انسان را توانمند می‌کند.

در مجلس دانش‌آموزی، نوجوانان، پاسخگوی فعالیت‌های خود هستند ولی خود را محدود به گفتگو در مورد آنچه درمدرسه اتفاق می‌افتد نمی‌کنند. آنها درباره روستای خود، مشکلات مربوط به تقسیم آب و سایر مسائل روستا حرف می‌زنند. هر وزیر منتخب در مجلس دانش‌آموزی وظیفه دارد به طور مرتب از مدارس روستا و نواحی اطراف بازدید کند. آنها ضمناً در مورد مسائل مختلف مدرسه‌ی مورد بازدید هم گفتگو می‌کنند: مثلاً آیا معلم کلاس دارای صلاحیت کافی است و آیا معلم خوبی است؟ جمعیت کلاس چقدر است؟ آیا پرونده‌های دانش‌آموزان به خوبی حفظ و نگهداری می‌شود؟ و غیره.

در حال حاضر پروژه «کالج پابرهنه‌ها»، بیش از 150 مدرسه شبانه‌ را در 89 روستا به منظور آموزش کودکانی که هر روز به همراه خانواده خود کار می‌کنند، تحت پوشش قرار می‌دهد. این پروژه عمدتاً با مشارکت مردم محلی و معلمین روستاها با در نظرگرفتن نیازها و انتظارات هر محل، همچنان به فعالیت‌های مردمی و مفید خود ادامه می‌دهد.

 

درباره نویسنده، دکتر زهرا بازرگان
دکتر زهرا بازرگان
زهرا بازرگان

دکتر زهرا بازرگان عضو هیئت علمی و بازنشسته دانشگاه تهران است. دکتر بازرگان بیش از ۳۰ سال به تدریس و تحقیق در دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران اشتغال داشته است. دکتر زهرا بازرگان در سال ۱۳۸۳ به مدت چندین سال پی در پی در کمیسیون ملی یونسکو در ایران ریاست اداره آموزش را به عهده داشته و میزبان همایش‌های ملی و بین المللی متعددی در زمینه حقوق کودکان، نو آوری‌های آموزشی و ارتقا کیفیت آموزش در مدارس و دانشگاه‌ها بوده است.

دکتر زهرا بازرگان دارای تالیف و ترجمه‌های متعددی برای اولیا، مربیان و دانشجویان رشته‌های علوم تربیتی است که از آن جمله می‌توان به کتاب‌های «ناسازگاری کودکان و نوجوانان»، «انضباط مثبت»، «به خشونت در مدرسه پایان دهید»، «مدرسه سالم»، «کمک به فرزندان در غلبه بر افسردگی» و مجموعه نوشتار‌های تربیتی «خانه گرم، مدرسه مطلوب» اشاره کرد.

از فعالیت‌های دیگر زهرا بازرگان life coaching یا مربیگری زندگی است. که هدف از آن کمک به افرادی است که در جستجوی محیط خانوادگی سالم تر، موفقیت حرفه‌ای بیشتر و از همه مهمتر زندگی شادتر و غنی‌تری هستند.

نویسنده: هفته

هفته

مطلب پیشنهادی:

ادبیات کودکان، عرصه‌‌‌ی مهم روبرویی با خشونت

برای کسی که اندیشه عدم خشونت را در خود پرورده است تمام عالم یک خانواده است. نه ترسی به دل دارد و نه کسی از او می‌ترسد. | گاندی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *