Fengye College Center
خانه / عمومی / مقاله ها / سلامت تن و روان / چرا «تفکر نقاد» را باید یاد گرفت و به فرزندان آموزش داد؟
تفکر نقاد

چرا «تفکر نقاد» را باید یاد گرفت و به فرزندان آموزش داد؟

دکتر الهام گرامی

 

الهام گرامی
دکتر الهام گرامی

یکی از مهم‌ترین وجوه تمایز انسان از دیگر موجودات، قدرت تفکر و خلاقیت او، دستکاری در ذهن و پدیده‌ها و کشف اندیشه‌های جدید است.

در دنیای پر از چالش امروز، داشتن مهارت تشخیصِ درست از غلط، رمز موفقیت در زندگی است. ذهن نقاد هر چیزی را به راحتی نمی‌پذیرد و یا رد نمی‌کند، بلکه ابتدا در مورد آن موضوع، سوال و استدلال می‌کند، سپس می‌پذیرد یا رد می‌کند.

داشتن این نوع تفکر کمک می‌کند تا هنگام تصمیم‌گیری، مساله را از جوانب گوناگون بررسی و نقد کنیم. منحصربه‌فردترین توانایی انسان‌ها قدرت اندیشیدن است و می‌توان گفت تمامی پیشرفت آدمی از کشف آتش گرفته تا تکنولوژی عصر جدید، محصول تفکر و نقدهای اوست.

تفکر نقادانه آن است که فرد به جستجو، تجزیه و تحلیل و ارزیابی اطلاعات بپردازد و در پی شواهد، دلایل و مدارک عینی و واقعی باشد و دیدگاه خود را بر اساس شواهد و مدارک عینی تغییر دهد.

 

Aviron
Elite College

 

تعریف تفکر نقادانه

این نوع تفکر، نوعی فرایند شناختی فعال، هدفمند و سازمان یافته است که شخص با استفاده از آن به بررسی افکار و عقاید خود و دیگران می‌پردازد و با ارزیابی تفسیر ماهرانهء خود، به درک و فهم روشن تر و بهتری در مسائل دست می‌یابد.

در واقع این مهارت از فرد می‌خواهد که در مورد ابعاد زندگی خود و دیگران به صورت نقادانه فکر کند.

در این تفکر فرد اطلاعات، گفته‌ها و پیشنهادها را بررسی می‌کند و هیچ اندیشه، پیشنهاد یا نظری را بدون ارزیابی نه رد می‌کند و نه می‌پذیرد. در این شیوه تفکر، برای دفاع و حمایت از هر عقیده‌ای شواهد و مدارک واقعی ارایه می‌شود و برای پذیرش عقیده دیگران نیز مدارک و شواهد درخواست می‌شود.

آنچه در مورد مهارت تفکر نقاد می‌توان گفت آن است که نقاد بودن به اندازه تفکر ارزشمند است. لازمه تفکر نقادانه آن است که فرد به جستجو، تجزیه، تحلیل و ارزیابی اطلاعات بپردازد و در پی شواهد، دلایل و مدارک عینی و واقعی باشد و دیدگاه خود را بر اساس شواهد و مدارک عینی تغییر دهد، موقعیت و شرایط را به صورت مجموعه‌ای کلی در نظر بگیرد و بتواند واقعیت‌ها را از افکار، حدسیات، مفروضات و عقاید جدا کند.

برخلاف آنچه که ممکن است به نظر آید، توجه و یادگیری مهارت تفکر نقاد فقط یک بحث نظری نیست و کاملاً با زندگی روزمره ارتباط دارد.

يک فرد نقاد، همواره روحيه پرسش‌گری دارد و هنگامی که به او پيشنهاد مي شود، نخستين سؤالاتي که به ذهنش خطور مي کند اين است که کي؟ چگونه؟  کجا؟  با چه کسي؟ چرا؟  چه مدت؟

آنچه در مورد مهارت تفکر نقاد می‌توان گفت آن است که نقاد بودن به اندازه تفکر ارزشمند است. لازمه تفکر نقادانه آن است که فرد به جستجو، تجزیه، تحلیل و ارزیابی اطلاعات بپردازد و در پی شواهد، دلایل و مدارک عینی و واقعی باشد.

 ديدگاه اینگونه افراد نسبت به زندگي و مسائل، دقيق و گسترده است. هر چيزی را بدون تفکر نمي پذيرند و يا رد نمي کنند و در هر موضوعی جنبه‌های مثبت و منفی آن را در نظر مي گيرند. همواره شنونده ایی دقيق و گوينده ای متفکر و منطقی هستند. اين موضوع را مي دانند که حرف خودشان يا ديگران می‌تواند درست نباشد و از آنجا که همواره به عاقبت کار می‌انديشند، معمولاً فريب وعده‌های ديگران را نمی‌خورند.

تفکر نقاد: انتقاد کردن، عیب جویی کردن یا ایراد گرفتن نیست، بلکه ارزیابی کردن، بررسی کردن ،سنجیدن و مطالعه کردن است، یعنی هر صحبتی را بدون فکر قبول نکنیم، بلکه آن گفته را ارزیابی وبررسی کنیم که آیا درست است یا خیر؟

 نقاد بودن فقط در مورد دیگران نیست، بلکه شامل رفتارها و گفتارهای خودمان هم می‌شود.

براي کسب مهارت نقادانه بايد ابتدا درباره هر موضوع يا هر سؤالي، اطلاعات دقيقي را به دست بياوريم. درباره مسائل و موضوعاتي که پيش مي آيند، دچار احساسات و هيجانات کاذب نشويم و از قضاوت عجولانه درباره موضوعات بپرهيزيم. قبل از پاسخ گويي به مسائل فکر کرده و بعد تصميم بگيريم. از عقايد و نظرات معقول خود دفاع کنيم و زود تسليم ديگران نشده و تفکر مسئولانه را در خود و ديگران تشويق کنيم. همواره مطالعه زندگي نامه انسان‌هاي موفق را در برنامه نوجوانان و جوانان خود منظور کنيم تا الگوهاي صحيح در معرض نگاه و قضاوت آنها قرار داشته باشد.

ضرورت و اهمیت مهارت تفکر نقاد

امروزه نوجوانان و جوانان در معرض اخبار و اطلاعات نامحدودی قرار دارند که از طریق رادیو، تلویزیون، سینما، ماهواره و… به آنان ارایه می‌شود. بخشی از این اطلاعات سالم و قسمتی دیگر از آن ناسالم و اشتباه است. بعضی از خانواده‌ها سعی می‌کنند با کنترل کردن نوجوانان و جوانان دستیابی آنها را به منابع اطلاعاتی محدود کنند. اگرچه نظارت بر رفتار فرزندان یکی از اصول مهم تربیتی است، اما در کنار آن لازم است نوجوانان و جوانان را به گونه‌ای تقویت کرد که خودشان قدرت و توانایی تشخیص اطلاعات سالم را از ناسالم داشته باشند و بدون بررسی و تحلیل، چیزی را قبول یا رد نکنند. این توانایی، مهارت تفکر نقاد نامیده می‌شود.

نقاد بودن فقط در مورد دیگران نیست، بلکه شامل رفتارها و گفتارهای خودمان هم می‌شود.

دلیل آنکه امروز به جای کنترل محض جوانان، پرورش قدرت تفکر نقاد توصیه می‌شود آن است که:

1) هیچ کنترلی صد در صد نیست، بنابراین در مواردی که علی‌رغم ایجاد محدودیت زیاد، اخبار یا اطلاعات ناسالم در اختیار فرد گذاشته می‌شود، وی قدرت و توانایی ارزیابی آن را ندارد و زمانی که محدودیت‌ها بنا به دلایلی از میان برود، فرد در مقابل خطرات خلع سلاح می‌شود. برای مثال دانشجویی که خانواده‌ای سخت‌گیر دارد زمانی که در خوابگاه دور از خانواده، در معرض اطلاعات و سلیقه‌های مختلفی قرار می‌گیرد، به سبب نداشتن این مهارت، توان تجزیه و تحلیل آن‌ها را نخواهد داشت و مسائل و مشکلات عدیده ایی برایش پیش خواهد آمد.

2) در همه محیط‌ها احتمال آن وجود دارد که جوانان در معرض پیشنهادهای ناسالم قرار بگیرند: از طرف همکلاسی‌ها، افراد فامیل، افراد غریبه و نیز اخبار و اطلاعاتی که از طریق رسانه‌هایی مانند اینترنت داده می‌شود. پس بهتر است که جوانان قدرت تشخیص مطالب سالم از ناسالم را به دست آورند، نه آنکه توسط دیگران کنترل شوند.

3) تفکر نقاد، فرد را از درون توانمند می‌سازد، به همین دلیل همیشه در مقابل وسوسه‌ها، پیشنهادهای ناسالم و خطرات ایمن می‌شود.

4) تفکر نقاد یکی از اساسی‌ترین عواملی است که به پرورش هویت سالم فرد، کمک فراوانی می‌کند. روحیه مطالعه، بررسی، سنجش و ارزیابی به افراد به ویژه نوجوانان کمک می‌کند که مسیر زندگی خود را بر اساس آنچه که خود می‌خواهند تعیین کنند و در این راستا روش‌های متفاوت و مختلفی را بررسی و ارزیابی کرده و مسیر خود را تعیین کنند.

کاربردهای مهارت تفکر نقادانه

1)  مهارت تفکر نقاد کمک می‌کند تا اطلاعات اساسی را برای یک تصمیم گیری صحیح جمع آوری کنیم.

2) مهارت تفکر نقاد این قدرت را می‌دهد که بتوانیم  از میان اطلاعات و پیشنهادهای فراوانی که به می‌شود، پیشنهادهای سالم را از پیشنهادهای ناسالم تشخیص دهیم.

3) مهارت تفکر نقاد کمک می‌کند تا واقعیت‌ها را دریافته وخود را محدود به حدس وگمان نکنیم.

4) مهارت نقادانه به ما قدرت می‌دهد تا اعمال ورفتارهایمان را پیش بینی کنیم.  

 5) مهارت تفکر نقاد ازآسیب‌های روانی ،اجتماعی مانند بزهکاری ، بی بند وباری، اعتیاد، فرار از منزل و مدرسه، خشونت، بی‌توجهی به قوانین ومقررات، مشکلات قضایی و…… پیشگیری می‌کند.

6) تفکر نقاد باعث انعطاف پذیری ذهن شده ومانع از تحجر ذهن ویا دیدگاه تونلی میشود.

7) تفکر نقاد مانع می‌شود فرد در مقابل مشکلات و بحران‌ها دچار نا امیدی، درماندگی و استیصال شده بلکه به فرد احساس تسلط می‌دهد و به او کمک می‌کند تا با مشکلات به چالش بپردازد. منظور از چالش یعنی مبارزه کردن و دست وپنجه نرم کردن با مسائل.

اصول تفکر نقادانه

1) به آنچه گفته می‌شود یا آن چه که از شما درخواست می‌شود خوب توجه کنید.

2) در مورد آنچه که برای شما مشخص نیست، بپرسید.

3) افکار، عقاید، احتمالات، اهداف، مفروضات، حقایق، تفاسیر و فرضیه‌های دیگران را نیز در نظر بگیرید.

4) در جستجوی دلایل، مدارک و شواهدی باشید که تأییدکننده یا تکذیب کننده افکار، عقاید و احتمالات باشد.

5) ارزیابی کنید.

6) سعی کنید انعطاف‌پذیر باشید.  

7)  از تفکر «اگر>>>آن گاه» استفاده کنید.

8) براساس نتیجه‌ی تفکر، جستجو، بررسی شواهد و مدارکی که در واقعیت یافته‌اید تصمیم بگیرید و اقدام مناسب را انجام دهید.

9) در تفکر نقادانه، بخش موقعیت‌ها و به خصوص موفقیتهایی که امکان خطر در آنها هست به دقت سنجش و ارزیابی می‌شود و سپس تصمیم‌گیری و طراحی ذهنی می‌گردد.

10) زمانی که عده‌ای با نظر شما مخالف باشند، بهترین اقدام پرهیز از پرخاشگری، نبودن بحث نزاع، داشتن لحن مؤدبانه و مناسب با طرف مقابل، بیان نظرات به طور روشن، اجازه به طرف مقابل در بیان دلایل و دیدگاه‌ها، ارائه راه حل‌های مختلف و ‌داشتن مهارت حل مسئله است.

11) برای نقد کردن یک موضوع باید ابتدا پیرامون آن اطلاعاتی را جمع آوری کنیم و بعد با توجه به مستندات ثابت شده‌ی علمی و تجربیاتِ مورد اطمینانِ خود یا دیگران، آنها را بررسی و ارزیابی کنیم و نتیجه درست و مطلوب را از آن بگیریم. 

12) در موضوع مورد نظر دقیق شوید، اگر چیزی برایتان مبهم است بپرسید، همیشه فکر کنید ممکن است راه دیگری هم وجود داشته باشد. مسائل را برای خودتان تجزیه و تحلیل کنید. برای تجزیه و تحلیل درست و اصولی نیازمند اطلاعات هستیم. هوشمندانه رفتار کنید نه متعصبانه. همیشه در نظر بگیرید اگر این کار را بکنید چه می‌شود  و اگر نکنید چه خواهد شد، سپس دست به عمل بزنید. 

ویژگی‌های تفکر نقاد:

1) تفکر فعال: این ویژگی اولین مرحله تفکر نقاد است که در آن فرد به تدوین اطلاعات و تکمیل معلومات خویش در موضوع و مسئلهء مطرح شده می‌پردازد و با خود می‌گوید: لازم است که اطلاعات خود را در این رابطه فعال کنم و نباید بدون تفکر نقاد این موضوع را بپذیرم.

2) تفکیک واقعیت‌ها از غیرواقعیت‌ها و دیدگاه‌ها: تفکیک این سه مقوله، گام بعدی در تحقق یک تفکر نقاد است. بدین ترتیب واقعیت، موضوعی است که صحت آن به شیوه‌های علمی ثابت شده.

3) بررسی اعتبار یک موضوع با استفاده از پرسش: در این مرحله فرد نقاد با طرح پرسش‌هایی میزان اعتبار و پشتوانه عقلی- علمی موضوع مورد نظر را می‌سنجد و می‌پرسد «این موضوع تا چه اندازه دارای اعتبار است؟» اگر این کار به شکل دو نفره و گروهی و به صورت مباحثه انجام گیرد، بهتر است.

4) دقت در نتیجه‌گیری: بسیاری از ما پس از جمع‌آوری اطلاعاتِ ناقص و با یک برداشت سطحی از  آن‌ها دست به نتیجه‌گیری‌های فوری می‌زنیم. در حالیکه این شیوه تأثیر بسیار منفی در رویکرد آینده ما دارد و معمولا ما را دچار تصمیم گیری‌های غلط می‌کند. یکی از شروط داشتنِ یک تفکر نقاد، تعمق و دقت نظر در نتیجه گیری است.

5) بررسی دقیق منابع اصلی افکار، عقاید و ارزیابی آن‌ها: یکی از راه‌های بررسی افکار و عقاید خود ما و دیگران این است که سوال کنیم چرا به آنها اعتقاد داریم و مرجع این گزاره در ذهن ما چیست و به عبارتی ریشه آن کدام است. بررسی دقیقِ منابع اصلیِ افکار و عقاید و نیز ارزیابیِ اعتبار آنها، یکی از مولفه‌های مهم تفکر نقاد است که به ما کمک می‌کند تا به جای رد یا پذیرش ساده نظرات دیگران، آن‌ها را بررسی کرده و سپس در موردشان تصمیم گیری کنیم.

معمولا افکار و عقاید ما از منابع ذیر سرچشمه می‌گیرند:

الف) مراجع قدرت نظیر والدین، آموزگاران، دوستان

ب) کتب و جراید رسمی آموزشی و غیرآموزشی و انواع رسانه‌های غیر مکتوب (فیلم، تلویزیون، اینترنت وغیره)

ج) شواهد حقیقی

د) تجارب شخصی افراد

6) پذیرش اطلاعات صحیح: آخرین مرحله و ویژگی یک فرد دارای تفکر نقاد این است که فرد منتقد، اطلاعات صحیح را بپذیرد. در این مرحله و سایر مراحل بهتر است کار به‌صورت گروهی و با شیوه «بارش افکار» پیش برود. بارش افکار شیوه‌ای است که تعدادی از افراد موضوع مشترک مورد نظر را به بحث گذاشته و هر کسی هر چیزی در آن‌باره به نظرش می‌رسد، مطرح می‌کند. در نهایت، نظرات قابل طرح روی کاغذ می‌آید و گروه به جمع‌بندی نهایی و  تفکر نقاد می‌پردازد.

نویسنده: هفته

مطلب پیشنهادی:

مهارت ارتباط موثر

هفت گام اساسی در برقراری ارتباط موثر | آنچه باید درباره مهارت ارتباط موثر بدانیم

درحالی كه به نظر می‌رسد گوش دادن به دیگران بسیار ساده است، اما اگر شنونده، فن گوش دادن را نتواند به درستی ‌بكار ببندد ارتباط، دچار مشكل می‌شود

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *