Fengye College Center
خانه / عمومی / مقاله ها / دیدگاه / به مناسبت سالگرد صدور فرمان مشروطیت
انقلاب مشروطه

به مناسبت سالگرد صدور فرمان مشروطیت

امیر آرش|

امروز صد و سیزدهمین سالگرد صدور فرمان مشروطیت است. ارزش فرمان مشروطیت به‌عنوان یکی از مهم‌ترین رویدادهای تاریخ ایران، هرگز به دلیل امضا پادشاه نالایق قجری نبوده است. ایرانیان نخستین مردمانی بودند که در میان کشورهای آسیایی و خاورمیانه و حتی پیش از برخی کشورهای اروپایی، در پی مشروطه رفتند و آن را با استقامت و جان‌فشانی به دست آوردند و تا پای جان از آن محافظت کردند.

نقطه شروع جنبش مشروطه به‌ظاهر با چوب زدن تاجرها در بازار تهران آغاز شد، ولی در اصل ریشه‌ای بسیار عمیق‌تر و پیچیده‌تر داشت. شکست ایران در جنگ‌های با روسیه و از دست دادن 17 شهر قفقاز، باعث حس واقع‌بینی و بیداری ایرانیان شد. اصلاحات عباس میرزا تحت تأثیر عیسی خان قائم‌مقام آغاز شد و سپس توسط ابوالقاسم قائم‌مقام و میرزا تقی‌خان فراهانی ادامه پیدا کرد. تأسیس دارالفنون، اعزام دانشجو برای تحصیل، تأسیس روزنامه، ایجاد گروه مترجمان و ساخت چاپخانه ازجمله این اقدام‌ها است.

 

Elite College
Aviron

 

نمونه تأثیرگذار این اصلاحات کتاب «یک کلمه» نوشته میرزا یوسف خان مستشارالدوله تبریزی در سال 1249 خورشیدی است که منظور نویسنده از «یک کلمه»، قانون است. در این کتاب تدوین قانون اساسی و تشکیل مجلس شورا پیش‌بینی‌شده است:

«من نگفتم که (قانون) فرانسه یا سایر دول را برای خود استنساخ (نسخه‌برداری) کرده و معمول بدارید، مراد من کتابی است که جامع قوانین لازمه و مقبول ملت ما باشد.»

بذرهای فکری جنبش مشروطه در ادامه با اندیشه‌های متفکرانی مانند سید جمال‌الدین اسدآبادی، میرزا فتحعلی آخوندزاده، میرزا ملکم خان و آقاخان کرمانی رشد کرد. در این میان ترجمه برخی کتاب‌های خارجی و حتی سفرنامه‌هایی مانند سفرنامه حاج سیاح و سیاحت‌نامه ابراهیم بیگ بر بیداری فکری ایرانیان افزود. رشد جنبش مشروطه در ایران به‌جز عوامل داخلی با ارتباط بیشتر ایرانیان با کشورهای دیگر، مهاجرت ایرانیان برای کار در قفقاز، جنبش آزادی‌خواهی در منطقه قفقاز و جنبش سوسیال دموکراسی اروپا نیز در پیوند بوده است.

درنهایت در 14 مرداد 1285 نتیجه مبارزه ایرانیان با تلاش چشمگیر دو روحانی برجسته، سید محمد طباطبائی و سید عبدالله بهبهانی، به ثمر رسید و دوره اول مجلس شورای ملی آغاز به کارکرد. با شروع دوره استبداد صغیر فشار بر مجلس بیشتر شد و عاقبت در تاریخ 2 تیر 1287 مجلس با طرح برنامه‌ریزی‌شده توسط لیاخوف (با تأیید تزار روسیه)، به توپ بسته شد. ولی مقاومت دلیرانه یازده‌ماهه در تبریز به سرکردگی ستارخان و باقر خان، مانع از میان رفتن نهال مشروطه شد. نقطه اوج این مقاومت زمانی بود که تمامی کشور به‌جز چند محله تبریز زیر فشار اختناق و استبداد در عمل تسلیم‌شده بودند و حتی در بیشتر نقاط تبریز هم پرچم‌های سفید (پرچم روسیه) بر سردر خانه‌ها افراشته شده بودند. ستارخان در اقدامی هوشمندانه و دلیرانه در 26 تیر 1287 به همراه 17 نفر از مجاهدین، پرچم‌های تسلیم را به خاک انداختند و هنوز روز به پایان نرسیده بود که نیروهای مستبدین را به یاری نیروهای باقر خان از شهر بیرون کردند. درنهایت پس از شکست نیروهای مستبدین در تبریز، دارالحکومه تهران در 22 تیر 1288 به دست مجاهدین بختیاری، گیلانی و ارمنی فتح شد. فعالیت روزنامه‌های ایرانی خارج از کشور و انجمن‌ها (مانند انجمن سعادت در استانبول) و حمایت آیات ثلاث در نجف، نقش مثبتی بر پیروزی مشروطه‌خواهان بر مستبدین داشت.

ولی این پایان ماجرا نبود و با فشار روسیه که در این زمان دست بالا را در سیاست ایران داشت، فشار بر مجلس بیشتر شد و عاقبت دولت روسیه تزاری به بهانه مسئله مورگان شوستر (مستشار مالی آمریکایی) به دولت ایران اولتیماتوم داد. مجلس با پشتیبانی مردم زیر بار اولتیماتوم تحمیلی نرفت و درنهایت زیر فشار روس‌ها تعطیل شد. تلاش روسیه تزاری برای از بین بردن مشروطه با کمک مالی و نظامی به محمد علیشاه و برادرانش برای تصرف تهران ادامه پیدا کرد. هم‌زمان تصرف بخش‌های شمالی ایران (آذربایجان، گیلان و خراسان) به دست سربازان روسی انجام شد که کشتارها و ویرانی‌های زیادی را در پی داشت. فشار بر مجاهدین و تبعید و خلع سلاح آن‌ها (مانند ستارخان و باقر خان) نیز ادامه پیدا کرد. وخامت اوضاع با شروع جنگ جهانی اول و اشغال ایران توسط روسیه تزاری، انگلیس و عثمانی بیشتر شد که نتایج فاجعه باری مانند قحطی بزرگ را ایجاد کرد. باوجود همه فشارها دولت‌های مشروطه با حداقل امکانات و در دوره‌های زمانی کوتاه به قدرت رسیدند و کارهای مثبتی نیز مانند ساخت مدرسه، بیمارستان، تأسیس ژاندارمری را انجام دادند. مجلس هم به فعالیت سازنده خود ادامه داد و بیشتر طرح‌های اصلاحی انجام‌شده در دوره پهلوی اول، در دوره اول و دوم مجلس شورای ملی تصویب‌شده بودند. به‌عنوان‌مثال طرح و بنیان بانک ملی ایران در دوره اول مجلس و با بهره‌گیری از سرمایه مردم و برخی نمایندگان مانند معین التجار و ارباب جمشید جمشیدیان (نماینده زرتشتیان) انجام شد. در این سال‌ها جنبش مشروطه موجب شکوفایی مطبوعات، ادبیات، هنر، تشکیل احزاب و نهادهای اجتماعی در ایران شد.

 با وقوع انقلاب روسیه در سال 1917 سربازهای روسیه تزاری ایران را ترک کردند و دولت انگلیس در شرایط عدم نفوذ سیاسی روسیه، قرارداد ننگین 1919 را به مجلس ایران تحمیل کرد. درنهایت مجلس با حمایت مردم زیر بار این ننگ نرفت. با تغییر سیاست منطقه‌ای بریتانیا در سال 1299 خورشیدی، کودتای سوم اسفند توسط سید ضیاءالدین طباطبایی و نیروهای قزاق به سرکردگی رضاخان انجام شد. بااین‌وجود هیچ‌کدام از این موانع موجب از بین رفتن خواسته‌های جنبش مشروطه نشد و این اندیشه نسل به نسل در میان ایرانیان ادامه داشته است.

دوره چهارده‌ساله بین 1285 تا 1299 را می‌توان دوره بسیار متفاوتی از تاریخ معاصر ایران در نظر گرفت که مردم ایران برای رسیدن، استقرار و دفاع از مشروطه از مال و جان خود گذشتند. مشروطه ایرانی نتیجه تلاش مردمانی بود که به‌سختی 5 درصد آن‌ها سواد خواندن و نوشتن داشتند. ولی بافکر، استقامت و جان‌فشانی خود میراثی را برای ما به یادگار گذاشتند که مایه غرور و افتخار ایران است. جنبش مشروطه هرچند به همه اهداف خود نرسید ولی بدون شک برگ زرینی در تاریخ ایران است که کشورمان را در مسیر اتحاد ملی، تجدد، آزادی‌خواهی، مردم‌سالاری، بازسازی و پیشرفت قرارداد.

شایسته است که سپاسگذار تلاش همه زنان و مردانی باشیم که در روزگار سخت و دشوار جنبش مشروطه، هرگز تسلیم فشارهای کمرشکن زمانه خود نشدند و بااراده‌ای استوار چنین میراث ماندگاری را برای نسل‌های بعدی به‌جا گذاشتند.

شاید شعر فریدون مشیری توصیف مناسبی برای مردمان روزگار مشروطه باشد:

از نگاه یاران، به یاران ندا می‌رسد…دوره رهایی، رهایی، فرامی‌رسد

این شب پریشان، پریشان، سحر می‌شود…روز نو، گل‌افشان، گل‌افشان به ما می‌رسد

ساقی از در و بام، در و بام بلا می‌رسد…بر دلم از این عشق، از این عشق چه‌ها می‌رسد

زنان و مردانی که جنبش بزرگ مشروطه را ساختند، چه مشهور و چه گمنام، هرگز نیازی به قدیس سازی از نامشان ندارند. بدون شک آن‌ها هم دچار اشتباهاتی شدند که بیشتر از روی بی‌تجربگی سیاسی و اجتماعی بود. شاید تنها انتظارشان از نسل ما این باشد که در مورد اندیشه و کردار آن‌ها تفکر کنیم، انسان زمان خود باشیم و برای آبادی و سربلندی کشورمان بکوشیم.

روانشان شاد و یادشان پاینده باد!

 

عکس‌ها از چپ به راست:
ردیف اول:

میرزا تقی‌خان فراهانی، امیرکبیر (صدراعظم، امیرنظام، مذاکره‌کننده ارشد)

میرزا یوسف خان تبریزی، مستشارالدوله (نویسنده کتاب یک کلمه)

میرزا ملکم خان، ناظم الدوله (مدیر روزنامه قانون و صاحب آثار روشن‌فکری دیگر)

میرزا محمدعلی محلاتی، حاج سیاح (نویسنده سفرنامه)

میرزا آقاخان کرمانی (نویسنده آثار متعدد ازجمله سه مکتوب)

میرزا حسن تبریزی، رشدیه (از بنیان‌گذاران مدارس نوین در ایران)

سید محمد طباطبایی (از رهبران اصلی جنبش مشروطه برای صدور فرمان مشروطه)

سید عبدالله بهبهانی (از رهبران اصلی جنبش مشروطه برای صدور فرمان مشروطه)

سید جمال‌الدین اسدآبادی (متفکر و روشن‌فکر برجسته جهان اسلام)

 

ردیف دوم:

محمدتقی بهار، ملک‌الشعرا (مبارز سیاسی، نماینده مجلس، محقق، شاعر «تصنیف مرغ سحر» در دوره استبداد صغیر و نویسنده برجسته)

صدیقه دولت‌آبادی (روزنامه‌نگار و از مؤسسین انجمن‌های زنان ایران)

محمدرضا مساوات شیرازی (صاحب‌امتیاز روزنامه مساوات و از مبارزین برجسته با استبداد)

علی‌اکبر دهخدا (مبارز سیاسی، نماینده مجلس، محقق و نویسنده برجسته و بنیان‌گذار لغت‌نامه فارسی)

جهانگیرخان شیرازی (مدیر روزنامه صوراسرافیل و از مبارزین برجسته با استبداد)

آخوند خراسانی، میرزا حسین خلیلی تهرانی و شیخ عبدالله مازندرانی (آیات ثلاث و حامیان مشروطه)

جمال‌الدین واعظ اصفهانی (از خطیبان برجسته عصر مشروطه)

 

ردیف سوم:

علی‌قلی خان بختیاری، سردار اسعد (فاتح تهران و از رهبران اصلی جنبش مشروطه در استبداد صغیر و پس‌ازآن)

تاج‌السلطنه (دختر ناصرالدین‌شاه، از مؤسسین انجمن زنان و مدافع حقوق زنان و مشروطه)

کربلایی علی موسیو (از اعضای اصلی انجمن تبریز و رهبران مجاهدین تبریز)

میرزا حسین کسمایی (شاعر، نقاش، روزنامه‌نگار، عضو انجمن مجاهدین گیلان و نهضت جنگل)

میرزا محمدعلی تربیت (روزنامه‌نگار، عضو انجمن غیبی آذربایجان و نماینده تبریز در مجلس)

کیخسرو شاهرخ (مشروطه‌خواه نماینده زرتشتیان، مؤسس کتابخانه مجلس، مقاومت در برابر قرارداد 1919، سازنده بناها و مدرسه‌های زرتشتیان، کاشف و سازنده آرامگاه فردوسی)

عارف قزوینی (شاعر، ترانه‌سرای تصنیف‌های میهنی دوره مشروطه ازجمله «از خون جوانان وطن لاله دمیده»، خواننده و موسیقی‌دان)

یونس استادسرایی، میرزا کوچک خان (عضو هیئت مجاهدین مشروطه گیلان و رهبر نهضت جنگل)

ستارخان، سردار ملی (رهبر مقاومت مردم آذربایجان در برابر استبداد و از مهم‌ترین چهره‌های جنبش مشروطه)

 

ردیف چهارم:

باقر خان سالار ملی (رهبر مقاومت مردم آذربایجان در برابر استبداد و از مهم‌ترین چهره‌های جنبش مشروطه)

جعفرقلی خان بختیاری، سردار بهادر (از سران بختیاری در فتح تهران و پیروزی بر نیروهای مستبدین)

سردار بی‌بی مریم بختیاری (از سرکردگان بختیاری و فاتحان تهران و از تلاش گران حقوق زنان در ایران)

یپرم خان (عضو فدراسیون انقلابی ارمنستان و از رهبران نظامی مشروطه و رئیس شهربانی مشروطه)

زینب پاشا (از مجاهدین تبریز، فعال در جنبش تنباکو و قیام علیه نظام فئودالی و نابرابری جنسی)

رئیس‌علی دلواری (از مجاهدین مشروطه و از رهبران مقاومت مردم تنگستان در مقابل بریتانیا)

امیر حشمت نیساری (دفاع از مجلس در واقعه به توپ بستن، رئیس شهربانی تبریز در دوران اشغال توسط روسیه، نبرد با متفقین در جنگ جهانی اول)

حیدر عمواوغلی (عضو حزب سوسیال‌دموکرات قفقاز، همکاری با مجاهدین تبریز و نهضت جنگل)

 

نویسنده: هفته

مطلب پیشنهادی:

سعید حجازی

دستاوردها و ناکامی‌های مشروطه؛ یک شاهد تاریخ معاصر، سعید موسوی حجازی، لب به سخن می‌گشاید

فعالیت‌های مهندس سعید موسوی حجازی بعد از سال 1357، با توجه به تجربه‌های کسب شده در دوره‌های پیشین، عمدتاً در زمینه‌ی اقتصاد صنعتی و اجتماعی متمرکز بوده است

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

رفتن به نوارابزار