Fengye College Center
خانه / عمومی / مقاله ها / دانش و اندیشه / از عدم مقاومت تا مقاومت فعال
گاندی. حمید نوحی

از عدم مقاومت تا مقاومت فعال

حمید نوحی|

«اگر تو دستت را برای کشتن من بگشایی، من دستم را به سوی تو برای کشتن تو دراز نخواهم کرد. من از پروردگار جهانیان بیم‌ناکم» (سوره مائده آیه 28)

برخی از مسیحیان نیز باور دارند که عیسی مسیح فرموده: «اگر کسی به تو سیلی زد روی دیگر خود را برای دریافت سیلی دیگر به سوی او برگردان». آیین موهیسم 470 سال پیش از میلاد و هم‌چنین جینیسم از مذاهب هندو مخالف هرگونه آزار و خشونت نسبت به موجودات عالم هستند. بعضی از مذاهب هند آن‌قدر در عدم آزار دیگری و عدم خشونت (در برابر هر موجود دیگری) پیش رفته‌اند که حیوانات موذی را از خود نمی‌رانند. در ادیان کهن ایرانی هم‌چون آیین زرتشت نیز فقط جواز کشتن حیوانات موذی صادر شده ولاغیر. افزون بر آیه 28 سوره مائده (فوق‌الذکر) در بعضی از آیات قصاص نیز عفو توصیه و بهتر از انتقام دانسته شده.

 

Aviron
Elite College

 

با این حال خشونت در برابر خشونت، چشم در برابر چشم و حتی انتقام و خشونت مضاعف همواره موجب جنگ‌ها، شورش‌ها، قیام‌ها و انقلاب‌هایی خونین با اهداف گوناگون بوده است: کشاکش‌های قبیله‌ای، قومی، نژادی، مذهبی، سیاسی، اقتصادی، در سطوح کوچک و بزرگ، قصاص و تماشای هیستریک مراسم اعدام در ملاء عام، لذت بردن از به جان هم انداختن حیوانات (خروس بازی و …) و انسان‌ها (بردگان و گلادیاتورها) و انسان و حیوان (گاو بازی و …) و هزاران رسم و عادت دیگر حاکی از گرایش (نمیدانم ذاتی یا تربیتی یا خاطره کهن حیوانی) انسان به خشونت است.

تاکنون بشر ظاهرا و در بیشتر اوقات مشکلات خود را با خشونت حل کرده اما خشونتی خشونت آفرین. خشونت در برابر «دیگری» اعم از دینِ دیگر، ملتِ دیگر، احزاب و ایدئولوژیِ دیگر، کشورِ دیگر، قدرتِ دیگر، ثروتمندِ دیگر، سلطانِ دیگر، مالکِ دیگر، اندیشهِ دیگر و … هزاران « دیگرِ» دیگر ( غیر خود). گاهی دامنه این غیر خود بسیار بزرگ می‌شود که ناشی از خود بسیار کوچک است. هرچه خود انسان بزرگ‌تر شود وحدتش با جهان بیشتر است. خود انسان در مرحله اول (طفولیت) به تن و جسماش محدود است.

در مرحله بعدی خانواده‌اش را در بر می‌گیرد تا در مراحل رشد بعدی شامل همسایه، و قوم و خویش و محله و شهر و کشور و ملت و منطقه و کل انسان و بشریت، و بالاخره کائنات می‌شود. خودِ کوچک با همه سر جنگ دارد، خود کائناتی با همه جهان در صلح و محبت و عشق و دوستی است. مرام پیامبران، مصلحان، فلاسفه و بشر دوستان دست کم در سخن چنین است. حال کدامیک توانسته باشند سخن را به مرحله عمل درآورند، حرف دیگری ناشی از شخصیت (سپهر) باطنی آن‌ها است. (1)

در ابتدای قرن بیستم با نظریه عدم خشونت در هند و عمل گسترده و عمیق به آن با رهبری گاندی و حزب کنگره عدم خشونت وارد مرحله برساخت فلسفه سیاسی و اجتماعی شد. گاندی خود، روش مسالمت‌آمیز مقاومت را از عارف انگلیسی ثورو، جان راسکین و اندیشمند و نویسنده روسی تولستوی الهام گرفته بود و اولین مرحله از مقاومت بدون خشونت بر علیه نژادپرستی را در آفریقای جنوبی به مرحله آزمایش و عمل درآورد و سپس آن را در شبه قاره هند، موطن خود به طور خستگی‌ناپذیری ادامه داد. دو اصل «آهیسما»: (عدم خشونت) و «ساتیاگراها»: (حقیقت) که برخاسته از آیین‌ها و فرهنگ و تاریخ هند بود به طور جدی و پیگیر تبدیل به راه و رسم زندگی سیاسی و مقاومت فعال و صلح آمیز هندی‌ها در برابر بریتانیایی‌های اشغال‌گر شد.

تا جایی که گاندی به محض آن که جنبش استقلال کوچک‌ترین لغزشی به سوی خشونت نشان می‌داد، با اعلام روزه از رهبری جنبش کناره می‌گرفت. گرچه پیش و پس از آن، این‌جا و آن‌جا جلوه‌هایی موفقیت‌آمیز از جنبش‌های مقاومت بدون خشونت از جمله در نهضت مشروطیت، جنبش تنباکو و نهضت ملی در ایران وجود داشت. با این حال جنبش عدم خشونتِ هند وزن و اعتبار، و اهمیت دیگری یافت. به طوری پس از استقلال هند در سال 1947 توسل به مقاومت مسالمت‌آمیز در گوشه و کنار دنیا، به جنبش هند به رهبری گاندی ارجاع داده می‌شد.

هم‌زمان با جنبش‌های مسالمت‌آمیز در هند، آفریقا و جاهای دیگر آسیا و خاورمیانه. مبارزات مسلحانه و توسل به خشونت انقلابی برای آزادی، استقلال ملی یا اهداف طبقاتی در نیمه اول و ربع دوم قرن بیستم در اوج خود بود. با کمی تساهل شاید بتوان انقلاب کبیر فرانسه در پایان قرن هجدهم، و کمون فرانسه در نیمه اول و دوم قرن نوزدهم، و هم‌چنین انقلاب سوسیالیستی شوروی در اول قرن بیستم را پیش درآمد این دوران‌ دانست: مردم ویتنام، کره، چین و کوبا با نبردهای قهرآمیز کم و بیش متکی به ایدئولوژی مارکسیستی با هدف برقراری جامعه‌ای بی طبقه. بر بزرگ‌ترین و نیرومندترین نیروهای عصر خود پیروز شدند.

شعار صلح از لوله تفنگ بیرون می‌آید (چین) و نبرد مسلحانه هم استراتژی، هم تاکتیک (ایران) در جنبش‌های چپ و آزادی‌خواه غلبه (هژمونی یا برتری) داشت. در دهه چهل و پنجاه شمسی (برابر با هفتاد میلادی) چه‌گوارا جهان وطن انقلاب مسلحانه کوبا امیدوار بود نبرد مسلحانه در آفریقا، آسیا و خاورمیانه همه‌گیر شود، خود در این راه شهید شد. شهادت او را می‌توان نقطه عطفی در نظریه و روش علمی مبارزه قهرآمیز دانست.

پیش از آن در نیمه اول قرن بیستم بسیاری از مستعمرات یا کشورهای تحت سلطه با قیام مسلحانه آزادی و استقلال و حق انتخاب سرنوشت خود را به دست آورده بودند. هم‌چون الجزایر که با قیام عبدالقادر رهبر دینی انقلابی در نیمه قرن نوزدهم بر علیه اشغالگران فرانسوی شروع و در سال 1961 با قرار داد صلح (استقلال) اویان در سویس به سرانجام رسید. این یکی از طولانی‌ترین نهضت‌های آزادی‌بخش ملی بود. بعدها، اندونزی و سایر جوامعِ تحتِ سلطه آفریقایی و آسیایی و آمریکای لاتین با همین روش به آزادی نایل شدند.

یکی از موجبات این پیروزی‌ها جنگ اول و دوم جهانی بود. با این حال جنگ دوم جهانی آبستن یک نمونه ضد تاریخی نیز شد: اشغال تدریجی فلسطین و بیرون راندن ساکنان اصلی آن سرزمین به زور اسلحه، ترور، ایجاد وحشت و حمایت بریتانیای کبیر که با فرانسه پس از جنگ اول جهانی سرپرستی (قیمومیت) کشورهای منطقه را میان خود تقسیم کرده بودند. ریشه داستان چه بود و چه شد در حوصله این مقاله نیست. اما یکی از عوامل این توطئه توام با خشونت، عکس‌العمل و پاسخی بود هم درونی شده از طرف قوم یهود نسبت به ظلم و خشونت نازی‌ها در آلمان و خشونت‌هایی که در طول تاریخ از طرف مسیحیان بر آن‌ها رفته بود. و هم بیرونی شده (تعکیس یافته) از طرف اروپاییان در حمایت از رهایی قوم اما برای کسب آسایش وجدان و جبران ظلم‌های تاریخی که نسبت به این قوم روا داشته‌اند.

ظلم، ظلم و خشونت، خشونت آفرید. در حالی که فلسطینیان پس از طی دوران‌های مختلف مقاومت تهاجمی اکنون راه مقاومت فعال را در پیش گرفته‌اند. مقاومت فعال ترکیبی است از تظاهرات و فعالیت‌های اعتراضی مسالمت‌آمیز تا تهاجم دفاعی مسلحانه. می‌خواهم سخن «روح زمانه» را پیش بکشم. قرون شانزدهم تا نوزدهم دوران گسترش قدرت و توسعه اقتصادی اروپا و سپس آمریکا و ژاپن است، که کشورگشایی‌ها و اشغالگری‌ها و بهره‌کشی‌ها در تمام قاره‌ها را به دنبال داشت. قرن نوزدهم و بیستم دوران مقاومت و واپس رانی قدرت‌های برآمده از سرمایه‌داری صنعتی به طور عمده با توسل به انواع مقاومت‌های کوچک و بزرگ قهرآمیز است.

در این میان جنبش عدم خشونت هند یک استتثناء و در عین حال یک نمونه نمادین برجسته و آینده ساز است. در حالی که به دلیل برتری ذهنی دلالت‌های معنایی و روان‌شناختی (هژمونی) نظریه انقلاب‌های مارکسیستی با هدف استقرار جوامع بی‌طبقه در گوشه و کنار دنیا بر افکار جوانان در همه جای دنیا، به ویژه در جوامع و کشورهای آسیایی، آفریقایی و آمریکای لاتین در آن هنگام، جنبش آشتی جویانه هند به رهبری گاندی و حزب کنگره نه تنها در میان انقلابیون و استقلال‌طلبان گوشه و کنار دنیا جایگاه و بازتاب قابل مقایسه‌ای با انقلاب‌ها و روش‌های مسلحانه (به اصطلاح قهر انقلابی)، به ویژه در کنار بازتاب‌های گسترده انقلاب کمونیستی چین، ویتنام و کوبا نداشت. بلکه تا حدودی سازشکارانه به حساب می‌آمد. به راستی نظریه عدم خشونت نه سازشکارانه بلکه آشتی جویانه است؟ آشتی و سازش نه به معنای ارتجاعی در واژگان سیاسی مارکسیستی و انقلابی زمانه، بلکه در مفهوم فلسفی آن که توضیح خواهم داد.

 

خشونت و انقلاب

خشونت انقلابی دوران مدرن با نظریه‌های فلسفی و سیاسی مارکس از هنگام تدوین بیانیه کمونیست بازتاب وسیعی در جهان به ویژه در میان تحول خواهان پیدا کرد. خشونتی که نه فقط مطابق نظریه‌پردازی‌های فلسفی و ‌سیاسی نسبت به دشمن طبقاتی جایز شمرده می‌شد، بلکه تا سطح درونی کردن آن در نزد خود رزمندگان با واژه «کینه مقدس طبقاتی» تقدیس می‌شد.

واژه مقدس «کینه» به درستی همان چیزی است که نه تنها در فلسفه عدم خشونت جایی ندارد بلکه از آن‌جا که در جان و روح همه لانه دارد، گاندی تلاش می‌کرد این جرثومه فساد را با توسل به «ساتیاگراها» (حقیقت تا عمق چیزها) و آهیسما (مقاومت و پایداری صلح‌آمیز بی‌انتها در جست‌وجوی حقیقت) از روح و جان خود و انسان‌های دیگر بزداید. برای وصول به این اهداف روش‌هایی عملی (تجربه مشترک) به منظور تربیت، تزکیه و تولید، همراه با مراسم نیایش در معابد هندو (آشرام‌ها) را توصیه و اجرا می‌کرد.

 

عدم خشونت هم راهبرد و هم روش

در اوج مبارزات قهرآمیز نظریه‌ای از طرف شادروان مسعود احمدزاده از بنیان‌گزاران سازمان فدائیان خلق در ایران به نام «مبارزه مسلحانه هم استراتژی هم تاکتیک». به عنوان «برابر نهاد» نظریه فلسفی عدم خشونت تدوین شد. به راستی مقایسه و ارزیابی میان نتایج و دستاوردهای راهبردها و روش‌های گوناگون و ارزیابی آن‌ها در امور سیاسی و اجتماعی از آن‌جا که جامعه سیال و همواره در حال حرکت و جنبش است برخلاف مقایسه و ارزیابی‌های شیمیایی و مکانیکی آزمایشگاهی مشکل و بلکه غیر قابل تحقق است. بسیار مشکل است که بگوییم نتیجه نهایی انقلاب قهرآمیز چین به حال بشریت مفیدتر بوده یا مقاومت بدون خشونت هند؟ ولی این را می‌توان گفت که بر حسب تجربه:

  1. سلسله خشونت در برابر خشونت حَدِ یَقِف ندارد.
  2. خشونت درونی می‌شود؛ ابتدا بر علیه دشمن و سپس به همه و حتی خویشتن خویش سرایت می‌کند و به ویرانسازی شخصیت خویش می‌انجامد.
  3. خشونت مبتنی‌بر باور به نزاع بی‌پایان و مرز عبورناپذیر خیر و شر است. «منِ» خوب و «شمای» بَد. چیزی که مطلقاً حقیقت ندارد. رأس و بدنه و پایه خوب، سلطان جلاد و مردم شریف و مهربان.
  4. در کنش‌های سیاسی مبتنی بر نظریه خشونت، همه چیز، بهشت و دوزخ، سعادت و شقاوت، همه از رأس حاکمیت سیاسی طلب می‌شود. همه نگاه‌ها متوجه رأس هرم قدرت شده و از پایه که منشاء اصلی قدرت است غفلت می‌شود.

نگاه به رأس فقط به براندازی رأس می‌اندیشد، و به غلط تصور می‌کند همین که رأس به زیر آمد، همه چیز درست می‌شود. این البته جزء لاینفک نظریه کلاسیک مارکسیستی است که به اصطلاح به درون و جزء جزء افراد توجه ندارد. در این مورد مقایسه‌ای میان روش و مکتب مارکس و گاندی شایان توجه است. شاید خیلی‌ها ندانند که فقط مارکس نبود که خواهان برانداختن مالکیت بود (گیرم فقط از ابزار تولید). افزون بر همرزمان انترناسیونال کارگری همچون پرودون، گاندی هم مالکیت را شر می‌دانست. و به این دلیل مالک هیچ‌ چیز نبود. و مالکیت هیچ چیز را نپذیرفت. تفاوت اساسی در روش و نظریه عدالت طلبانه این دو شخصیت بزرگ در این است که یکی (مارکس) بیرون از خود را هدف گرفته بود. همه چیز را مشروط به استقرار نظام سیاسی و اقتصادی کارگری (پرولتاریایی) می‌کرد. اما گاندی اصلاح را و عدم پذیرش مالکیت را از خود و یارانش آغاز کرد. (2)

 

اصلاح (فردی) یا جمعی

دانشمند و فیلسوف برجسته، حسینعلی راشد که تا انقلاب 57 سخنرانی‌هایش در شب‌های جمعه از رادیو ایران پخش می‌شد. معتقد بود هرکسی باید خود را اصلاح کند. نظریه‌ای که درست یکصد و هشتاد درجه مخالف نظریه سیاسی انقلابی بود. نظریه انقلاب سیاسی می‌گفت اصلاح فردی هیچ حاصلی ندارد. تا شما و ده‌ها نفر دیگر مشغول اصلاح خود هستید. کرور کرور مردم قربانی فساد و تباهی می‌شوند، و افزون بر آن از واقعیات روزمره جامعه دور و غرق در خیالات و ذهنیات می‌شوید. حرکت‌های فساد برانگیز در جامعه سرمایه‌داری  آنقدر فراگیر و وسیع است که هیچ روش اصلاح فردی نمی‌تواند به پای او برسد. تا ده‌ها نفر خود را اصلاح کنند. هزاران هزار نفر غرق در استثمار و فساد روز افزون می‌شوند. در نتیجه حاکمیت‌ها همچنان با قدرت به پیش می‌تازند. بنابراین تلاش انقلابی باید متوجه براندازی حاکمیت مستقر و به اصطلاح «به دست گرفتن سکان کشتی قدرت» باشد.

اکنون پس از سال‌ها تجربه و به آزمون و خطا گذاشتن هر دو نظریه، تنگناها و تناقض‌های هر دو نظریه آشکار شده. اصلاح فردی از نوع سنتی (انفرادی به روش‌ آقای راشد) ناتوان از اصلاح جامعه، و انقلاب‌های مسلحانه برای کسب استقلال، تا مرحله سلبی (خلع ید از قدرت حاکم) موفق، و پس از آن در مرحله ‌ایجابی، (تاسیس و استقرار دموکراسی) راه درازی در پیش دارد. (3)

خشونت‌های آرمانی (انقلابی) عصر مدرن، پس از انقلاب کبیر فرانسه در قرن نوزدهم و بیستم پی آمد ایدئولوژی‌های انقلابی با نیت انسان دوستانه‌ی جهانشمول، شفاف و متوجه شالوده‌های نظام‌های مستبد یا استعمارگر و استثمارگر و متکی به معنویات و اخلاقیاتی تعریف شده هستند، که صرفاً بر علیه عوامل و حامیان نظام‌های مزبور اعمال می‌شوند. آن هم نه به عنوان هدف درجه اول. بلکه در شرایط خاص و بسیار محدود. مجاهدین افسران عالی‌رتبه اطلاعاتی ایرانی و آمریکایی را هدف می‌گرفتند و فدائیان به‌طور بسیار محدود بر حسب نظریه‌های جهانیِ ایرانی شده، سرمایه‌داران وابسته (مطابق تحلیل خودشان را). اکنون پس از گذر از این تجربیات تاریخی راه سومی گشوده شده  میان اصلاح فردی و خشونت انقلابی. به نظر می‌رسد در واقع این راه سوم ادامه و تکامل راهبرد مقاومت بدون خشونت است، بدون نیاز به باورهای متافیزیکی، اما در عَوَض، کثرت پذیر، و بدون نیاز به اقلیت اَبَر مردان آماده هرگونه جانبازی، و قابل پذیرش و مشارکت برای عموم مردان و زنان در دوران ما. یکی از نظریه‌پردازان این راه سوم که در ایران به نام «جامعه مدنی» (قدرت مدنی) شناخته شده و آن را با واژه‌هایی همچون «قدرت پایه»، «قدرت موازی» و «قدرت جایگزین» معرفی کرده و خود بهطور جدی در موطن اصلی‌اش آرژانتین و موطن دوم‌اش فرانسه در آن مشارکت دارد. میشل بن‌سایق (4) فیلسوف- روانکاو فرانسوی آرژانتینی الاصل و چه‌گوارائیت دهه هفتاد میلادی است که برای خواننده ایرانی نامی نا آشنا نیست. تاکنون سه کتاب از او در ایران (5) منتشر شده که توسط محافل کتابخوانی تکثیر شده و در گروه‌های دانشجویی و روشنفکری به بحث گذاشته می‌شود. از تصادف روزگار به نظر می‌رسد کشور ما زودتر از هرجای دیگر در منطقه به این راه قدم گذاشته است. اعتراضات مسالمت آمیز خرداد 1388، و پویایی نهادهای مدنی یا شکبه‌های اجتماعی، ان جی اوها (NGO) که در ایران سازمان‌های مردم نهاد [سمن] نامیده می‌شود به رغم سنگ اندازی‌ها و مشکلات بسیار زیاد، نماد آمادگی جامعه ایرانی برای رشد این نظریه است. نظریه‌ای برای خروج از بن بست ناشی از سلطه جریان راست سرمایه‌داری جهانی؛ جریانی که خود را در تمام جهان از آمریکا گرفته تا ایران با ویژگی‌هایی چون: جنبش‌های بدون فرمانده و بدون تشکل‌های حزبی سنتی، بدون مرکزیت، بدون سازماندهی سلسله مراتبی و در یک کلام کاملاً مردمی و خود جوش خود را نشان می‌دهد.

در این میان دو انگیزه قوی در میان خوانندگان فارسی زبان برای علاقمندی به خوانش بن‌سائق آشکار شده.

اول: سابقه زندگی و در میدان عمل (بخوانید مبارزه) بودن از هنگام جوانی در دهه هفتاد میلادی (دهه پنجاه هجری). او از نسل آرمانگرا و عدالتخواه بعد از جنگ دوم جهانی یعنی دو دهه شصت و هفتاد میلادی (دهه چهل و پنجاه هجری) است. سال‌های انقلاب سراسری  چین، جنگ‌های ویتنام و کره که طی آن کمر ارتش‌های فرانسه و آمریکا به نحو خفت باری شکست، انقلاب آزادیمنش الجزایر بر علیه استعمار فرانسه، انقلاب‌های آزادی بخش کشورهای آفریقایی به رهبری پاتریس لومومبا، جنبش غیر متعهدها به رهبری رجال سیاسی در آسیا و آفریقا با رهبری جمال عبدالناصر در مصر، احمد سوکارنو در اندونزی، و مارشال تیتو در یوگوسلاوی سابق. پیروزی یک گروه کوچک پارتیزانی در کوبا به رهبری فیدل کاسترو و چه‌گوارا و … خلاصه چند دهه انقلاب و آرمانگرایی، و امید به رهایی در سراسر کشورهای آسیایی، آفریقایی و آمریکای لاتین. جنبش دانشجویی ماه مه 1968 که پایتخت‌های کشورهای اروپایی از لهستان و آلمان تا انگلیس و شهرهای بزرگ آمریکایی را به لرزه درآورد. دورانی که جوش و خروش مبارزات سازمان‌های انقلابی در ایران منجر به پیروزی انقلاب 1357 شد.

درست است که انقلاب در ایران نیز مانند تمامی انقلاب‌های بزرگ تاریخی و البته تاریخ‌ساز مردان و زنان خود را مثله کرد و خورد. با این حال خاطره جانفشانی نسل‌هایی که آن را تدارک و آماده کرده بودند از مذهبی و غیر مذهبی، از اعضای پاک باخته سازمان افسران حزب توده در دوران رضاشاه گرفته تا فدایان خلق و مجاهدین خلق و … و هزاران شهید این راه پر درد و خون، از انقلاب به یغما برده شده مشروطیت تا جنبش در نطفه خفه شده ملی شدن صنعت نفت به رهبری دکتر محمد مصدق با کودتای آمریکایی- انگلیسی 28 مرداد 1332، در ذهن تاریخی ایرانیان باقی مانده بود. دلیل دوم، عاطفی و به خاطر سرگذشت تلخ و غم بار بن‌سائق در این مبارزات است. او همزمان با همسر رزمنده‌اش که فرزندی در رحم داشته دستگیر و به تخت شکنجه بسته می‌شوند. جنین دوران سخت زندان را با مادرش در زیر شکنجه‌های طاقت فرسا تحمل می‌کند.

«… آن بچه شیرخواره تنها چند ساعت پس از وضع حمل پاتریسیا در سال 1980 از آغوش پاتریسیا ربوده شد و یکی از شکنجه گران او را با خود برد. خبر داریم که آن مرد «تبهکار» تا آنجا پیش رفت که در آن زمان «رودولف» کوچک ما را به بازدید محل کار خود می‌برده است. به عبارت دیگر به مرکز شکنجه، جایی که مادر او و دیگران شکنجه شده و شاید هم مادرش در همانجا به قتل رسیده است. (6) 

جاذبه سوم بن‌سائق این است نظر را با عمل در آمیخته و با گذشته خود و جنبش انقلابی چپ برخوردی انتقادی و از سر مسئولیت کرده، چند دهه جلای وطن اجباری و زندگی به صورت یک پناهنده که از قضای روزگار مصادف با فروپاشی بلوک شرق، شهادت چه‌گوارا، شکست جنبش‌های پارتیزانی در آفریقا و آسیا و همچنین عقب نشینی احزاب سوسیالیست و کمونیست در اروپا و آمریکا است، او را از ادامه پیکار برای آزادی، عدالت، و سعادت نوع بشر منصرف نکرد. بلکه فرصت تازه‌ای برای نقد و تجدید نظر در روش‌های کلاسیک در اختیار او قرار داد. برخلاف بعضی از انقلابی‌ها که با شکست احزاب و جنبش‌های دلخواه خود از میدان به در می‌روند، و طی یک فرایند دفاع روانی و شخصیتی سر از میخانه‌ها در ‌آورده، یا به عالَم عرفان پناه می‌برند، گوشه انزوا اختیار می‌کنند، یا با چرخشی یکصد و هشتاد درجه‌ای سر از اردوی راست در می‌آورند، که خود به بعضی از آن‌ها در اینجا و آنجا با نام و بی‌نام اشاره می‌کند، او از راه به در نمی‌رود. تحقق آرمان‌ها را به اشکال دیگری پیگیری می‌کند. به ویژه هم و غم او پس از هزیمت جنبش چپ، در پی اوج آن در دهه هفتاد میلادی و تسلط انواع جریان‌های ارتجاعی بر عالم اقتصاد، سیاست، فرهنگ، اندیشه و فلسفه این است که راه برون رفت جنبش جهانی چپ از بن‌بست چیست؟ به جست‌وجو در سطح راضی نمی‌شود، به اعماق می‌پردازد. از حصار تفسیرهای رایج از بی‌خداییِ (7) سبُک وزن، و ماده باوری (8) سطحی، خارج می‌شود. به مطالعه فلسفه از عهد کهن تا امروز می‌پردازد.

بدون پیشداوری، با همان آرمان‌ها و اهداف پاک دوران جوانی به جستجوی راه‌های تازه، پاسخگوی وضعیت جدید، می‌پردازد. از همه فلاسفه چیزهایی می‌آموزد. ارتباطات زنده و فعال با طبقات اجتماعی و اقوام و فرهنگ‌ها را که در پاریس این شهر رنگارنگ و پر شور و هیجان، و مهربان با تبعیدیان سیاسی جهان، حضور دارند ادامه می‌دهد. اشارات و ارجاعات‌اش به فیلسوفان و فرهنگ‌ها از اقصی نقاط جهان شاهد این مدعی است. به خصوص به نظر می‌رسد همچون بسیاری از فیلسوفان معاصر جهان به ویژه اروپایی از اسپینوزا و فلسفه و عرفان هندی تأثیر می‌پذیرد. از هر «ایسمی» می‌گریزد. جهان را با چشم باز می‌نگرد نه از دریچه تنگ فرضیات و نظریه‌های قالبی.

به این ترتیب به تجدید نظر‌ اساسی در مبارزات انقلابی می‌پردازد. اما نه آن که رادیکالیسم و ایده‌ها و آرمان‌های انقلابی را به‌طور کلی رها کند. راه دیگری مطابق روح زمانه بر می‌گزیند. آرمان‌هایش همان آرمان‌های چه‌گوارایی است: عدالت، سعادت نوع بشر، برابری، برادری، آزادی و رفع انواع تبعیض‌ها. متوجه می‌شود که فروپاشی بلوک شرق، عدم تحقق سوسیالیسم و کمونیسم نه ناشی از یک نابرابری ساده در معادله نیروها، بدبیاری، یا تصادف، بلکه ناشی از تنگناها و اشکالات بنیادی در نظریه‌های انقلابی- سیاسی است که هدف اصلی‌شان کسب قدرت سیاسی به ویژه با توسل به قهر انقلابی است. اصطلاح خود او «در دست گرفتن سکان کشی قدرت» است.

می‌گوید: هدف نه برانداختن چیزی بلکه ساختن چیزی است. نشان می‌دهد که هیچ‌کدام از جنبش‌ها و انقلاب‌ها یا احزاب سیاسی ریز و درشت پس از به دست گرفتن قدرت به اهداف از پیش اعلام شده نرسیده‌اند. از انقلاب کبیر فرانسه تا انقلاب سوسیالیستی اکتبر شوروی از سرنگونی حکومت‌های کوچک و بزرگ در اینجا و آنجا. از پیروزی احزاب سنتی چپ بر احزاب فاشیستی راست. دستاوردها را انکار نمی‌کند. اما آنچه را نمی‌پذیرد مطلق بودن داوری در باب خیر و شر و پایان ظلم است. ظلم جزئی از هستی است. در جایی جمله‌ای به این مفهوم دارد که: «جهان بدون ظلم جهان بدون عدالت است». در واقع نه تنها ظلم و عدل بلکه خیر و شر نیز نه تنها دلادل‌ بلکه لازم و ملزوم یکدیگرند.

می‌دانیم که این چیز تازه‌ای در فلسفه، آیین‌های کهن و قرائت‌های دینی-عرفانی نیست. اما آنچه در کارهای بن‌سائق تازگی دارد این است که فلسفه و عرفان را با تکاپوی زندگی همه جانبه واقعی و شادان روزمره درآمیخته  و از نقد بنیادی تجربیات و اندوخته‌های بشری به راهکارهایی گسترش پذیر و قابل تعمیم در شرایط متنوع بدون قالب‌سازی «این است و جز این نیست» رسیده است. همچنان که نه انقلاب را نفی می‌کند و نه اصلاحات را. در واقع «موقعیت‌گرایی» (9) است که سعی می‌کند همه چیز را در درون موقعیت درک و فهم کند و راه‌های تازه‌ای برای برون رفت از انفعال، سردرگمی و کژ راهه پیدا کند. او جزء اولین اندیشمندانی است که راه برون رفت از وضعیت انسدادی آرمانگرایی را در ترک گزاره‌های زیر یافت:

توجیه وسیله به خاطر هدف. به‌طوری که می‌دانیم. به رغم انکار مبارزان و انقلابیون سده‌های نوزدهم و بیستم عملاً تمام احزاب کلاسیک و جنبش‌هایی که دارای فرماندهی سازمانی بودند در عمل به این کژ راهه رسیدند. یکی از ویژگی‌های او بیان مسائل عمیق فلسفی و سیاسی به زبان ساده و بی غل و غش و همه فهم است.

به عنوان نمونه در مورد این که چگونه احزاب و جنبش‌های سیاسی در عمل به ورطه توجیه وسیله به خاطر هدف‌ می‌افتند، چیزی که هرگز به آن اعتراف نمی‌کنند. می‌گوید: «فرماندهی انقلابی به اعضای خود می‌گوید فعلاً دنبال من بیایید». پس از کسب قدرت همه چیز رو به راه خواهد شد. اشکال عمده را از همین «فعلا»، «همین امروز»، «فقط در همین مورد» می‌بیند. (10) نظریه‌ای که پیش از آن که با منطق ابزاری و عقل جزئی، کارکردگرایی، فایده‌گرایی، عمل‌گرایی بتوان به آن رسید با اخلاق و درون بینی (دل) می‌توان به آن راه یافت: چیزی که فقط در دل شخصیت‌های آرمان‌گرایی که به دنبال کسب قدرت و «به جایی رسیدن» نیستند، می‌بالد و رشد می‌کند.

خلاصه سخن بن‌سائق تا جایی که به این نوشتار مربوط است و از خلال آثار او دریافت می‌شود این است که:

  • همین‌جا و هم‌اکنون است که باید اصول (اخلاقی) رعایت شود.
  • «فلسفه‌ی منازعه» (11) از بن اشتباه است. خشونت کژراهه است.
  • قدرت در رأس نیست. در پایه است.
  • کارهای کوچک آنقدر اهمیت دارد که کارهای بزرگ. اهمیت و ارزش کارها در کوچکی و بزرگی آن نیست. در ارزش ذاتی آن‌ها است.
  • مقاومت، به جای براندازی.
  • نگاه به درون، به جای نگاه به بیرون.
  • قدرت در خود ما، در مردم است نه در بیرون از ما.
  • قدرت در پایه و بدنه است نه در رأس.
  • مقاومت سازنده‌تر از تهاجم است.
  • دفاع بهتر از حمله است.
  • شر ناموجود و فقدان خیر است. بنابراین چیزی برای برانداختن وجود ندارد.
  • دوگانه انقلاب یا اصلاحات یک انتخاب ن نیست. میدان عمل، نه گفتن و مقاومت، خود راه را نشان می‌دهد. از دل مقاومت راه باز می‌شود. این همان مفهوم «مقاومت آفرینش است» ژیل دلوز  فیلسوف فرانسوی «موقعیت» است که عنوان یکی از کتاب‌های بن‌سائق است. به این ترتیب مبارزه اساساً رنگ می‌بازد. مبارزه‌ای وجود ندارد. مبارزه با چه چیز. «تو نباش تا من باشم» اساس فساد است. در حالی که مقاومت برای کسب موفقیت‌های هرچند کوچک بهتر از براندازی رأس حاکمیت است: پافشاری در خواسته‌های به حق بی سرپناهان، بی‌شناسنامه‌ها، اقلیت‌ها، محرومان، کسب حقوق طبیعی و انسانی، بهداشت و درمان، ایجاد سرپناه امن برای کودکان خیابانی و تحت پوشش گرفتن کودکان کار، دریافت و تثبیت حقوق قانونی موجود.

لازم نیست به دنبال هدف‌های بزرگ آرمان‌شهری باشیم، همین حقوق به رسمیت شناخته شده در هر مقطع اهمیت دارد که تثبیت شود. مدینه فاضله یک شبه ایجاد نمی‌شود. مدینه فاضله از مقاومت برای کسب حق آسایش همسایه و سلام کردن به او تأسیس می‌شود. حقوق آرمانشهری از همین قدم‌های هرچند کوچک خلق می‌شود. هیچ چیز خلق الساعه نیست. پایان        

پی‌نوشت:

1. نگارنده باور ندارد که سخن فرد حتی عقاید او ناشی از عقل و عین شخصیت او است. همچنان‌که از قدیم گفته‌اند: میان حرف و عمل یک دنیا فاصله است. سورن کیرکگور(Soren Kierkegaard) فیلسوف متأله اصالت وجودی دانمارکی می‌گوید: «آن‌چه برای عمل، برای یافتن چیزی «که به خاطرش بتوانی زندگی کنی و بمیری»، لازم است عقل و عینیت نیست، بلکه شور و ذهنیت [داشتن چیزی در ذهن و عمل کردن به آن] است. رفتن در پی فلسفه‌ای عقلانی و عینی شاید از نظر فکری همان انگیزه و محرک باشد، اما به کار زندگی کردن نمی‌آید. معمولا فیلسوفان (هگل هم مثل بقیه). مثل اکثر مردم در زندگی روزمره و در حقیقت تعقیب اهداف زندگی روزمره، از منطقی پیروی می‌کنند که متفاوت با منطق آنان در عالم نظر و تفکرشان است». (فلسفه کیرکگور، ترجمه: خشایار دیهیمی) سخن صلح و عدم خشونت گرچه زیبا و دوست داشتنی است. همواره با ضد خود یعنی جنگ و خشونت در عمل همراه بوده و بلکه جنگ و خشونت حرف آخر را زده است. به عصر مدرن نگاه کنید. سفید پوستان اروپایی، اهالی بومی قاره آمریکا از سرخپوستان جنوب تا زردپوستان شمالی را به زور و ظلم بسیار سرکوب کردند.  تمام جهان را به زور درنوردیدند و بعدها هم با زور انقلابی خارج شدند، اکنون آمریکا می‌خواهد با زور همه جهان را مطیع خود کند.

2.حمید نوحی، از ناسوت تا لاهوت، تهران، شرکت سهامی انتشار و سایت  www.hamidnouhi.com

3. لازم به تذکر است که خشونت کور جاهلانه توام با توحش چند دهه اخیر از نوع سلفی گری و تکفیری، داعش و طالبان و … مبحثی جداگانه است که در بحث حاضر نمی‌گنجد.

4. Miguel Benasayag

5. «زندگی، مبارزه و مقاومت»،نشر گام نو. «گسست‌های اندوه‌بار» نشر صمدیه و «مقاومت آفرینش است» نشر چشمه.

6. میشل بن‌سائق، «مبارزه، مقاومت و زندگی». ص224، نشر گام نو، تهران، 1397.

7. Athéisme.

8. Materialisme.

9. Situationist.

10. نباید نادیده گرفت که در همه جای جهان از جمله ایران خودمان در دل جنبش چپ انقلابی شخصیت‌های اندیشمندی چون شادروان مصطفی شعاعیان بوده‌اند که به جمع‌بندی‌های مشابهی رسیده بودند، که متأسفانه به دلایل بسیار پیچیده و بی‌شمار که بحث درباره آن در این مقال نمی‌کنجد در نطفه خفه شد.

11. Philosophie de Ĺ affrontement

نویسنده: هفته

مطلب پیشنهادی:

حمید نوحی

کَل‌کَل با کارل مارکس در گفت‌وگو با حمید نوحی، نویسنده “از ناسوت تا لاهوت”

حمید نوحی معمار است، سالها در این زمینه کار کرده و سازه‌های تحسین‌شده‌ای را بنا کرده. دانشجویان دیروز او و معماران امروز برایش احترام فراوان قائل هستند. اما به نظر می‌آید دغدغه اصلی او ساختن جامعه‌ای است که در آن نابرابری کمتر، و عدالت بیشتر باشد. از این روی بیشتر ترجمه‌ها و تالیف‌های او در زمینه اندیشه سیاسی است. عدالت‌خواهِ چپ است اما ماتریالیست نیست، ملی است اما ناسیونالیست نیست. معتقد مذهبی است اما خشکه مقدس نیست.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *