Fengye College Center
خانه / عمومی / مقاله ها / سلامت تن و روان / مدیریت رفتاری والدین و فرزندپروری مثبت / چگونه رفتار مطلوب کودک را افزایش و رفتار نامطلوب را کاهش دهم؟
فرزندپروری مثبت

مدیریت رفتاری والدین و فرزندپروری مثبت / چگونه رفتار مطلوب کودک را افزایش و رفتار نامطلوب را کاهش دهم؟

(بخش 1 از دو)

دکتر الهام گرامی|

قسمت دوم از مدیریت رفتاری والدین، فرزندپروری مثبتفرزندپروری مثبت

اصطلاح مشکلات یا اختلالات رفتاری سال‌هاست که مورد توجه روانشناسان و روانپزشکان قرار گرفته است. در رابطه با کودکان، اصطلاح مشكلات هیجانی و رفتاری كودكان برای بیان این مقصود استفاده می‌شود.

كودكِ با اختلالات رفتاری، كودكی است كه رفتارهایش به اندازه‌ای نامناسب است كه در كلاس درس، باعث از هم گسیختن حواس یا آشفتگی ذهنی سایر همكلاسان باشد و نیز فشاری بیش از حد به معلم وارد كند.

رفتاری انحرافی یا دارای ناهنجاری است كه ضمن نامتناسب بودن با سن فرد، شدید، مزمن یا مداوم باشد و گستره آن شامل رفتارهای پرخاشگرانه تا رفتارهای گوشه‌گیرانه است. ویژگی‌ این‌گونه رفتارها این است كه اولا تاثیر منفی بر فرایند رشد و انطباق مناسب كودك با محیط دارد، ثانیا مزاحمت برای زندگی دیگران به‌ وجود می‌آورد.

آموزش و پرورش برای تمام كودكان، اصطلاح «آشفتگی عاطفی» را پیشنهاد كرده و آن را چنین تعریف می‌كند: این اصطلاح به معنای حالتی است كه در آن كودك، خصوصیاتی را در مدتی طولانی و با درجه‌ای شدید از خود نشان می‌دهد. به‌طوری كه آن رفتار تأثیر ناگواری بر پیشرفت تحصیلی او باقی می‌گذارد.   

این خصوصیات عبارتند از:

  • ناتوانی در یادگیری در صورتی كه نتوان آن را معلول عوامل هوشی، حسی و یا بهداشتی دانست.
  • ناتوانی در ایجاد ارتباطی رضایت‌بخش با همسالان و معلمان
  • رفتار یا احساساتی نامتناسب در موقعیت‌های طبیعی و عادی
  • نشان دادن ناشادی و یا افسردگی مداوم
  • گرایش به نشان دادن علایم جسمانی و یا ترس در رابطه با مسائل شخصی و یا درسی

 

هم‌چنین در تعریف اختلال رفتاری باید به فراوانی، شدت، طول مدت، سن و موقعیتی كه رفتار در آن بروز می‌كند توجه داشت، و این‌که این رفتار تا چه حد عملکرهای کودک را تحت تاثیر قرار داده است. 

 

بررسی علل مشکلات رفتاری در کودکان

  1. اختلالات بیولوژیك (مشكلات ژنتیكی، نورولوژیكی و بیوشیمیایی) مثل اختلال بیش فعالی و یا اختلالات افسردگی در کودکان
  2. تاثیرات سوء فرهنگی و اجتماعی
  3. تجربه‌های نامطلوب و شكست‌های پی‌درپی
  4. الگوپذیری از دیگران

یادگیری در كودكان با نگاه كردن و الگو برداشتن از دیگران صورت می‌گیرد. برای مثال وقتی والدین خشمگین می‌شوند و فریاد می‌زنند، كودك یاد می‌گیرد وقتی مشكلی دارد فریاد بزند. رفتارهایی مانند عصبانی شدن، کتک‌زدن، نامرتب و شلخته بودن و نحوه برخورد والدین و اطرافیان با یک مسئله ترسناک، می‌توانند با نگاه كردن به دیگران آموخته شوند.

  1. فضای نامساعد خانوادگی
  2. خطاهای شایع والدین در فرزندپروری

والدین از پاداش دادن به رفتار خوب غفلت می‌کنند.

والدین ناخواسته رفتار خوب را با تنبیه پاسخ می‌دهند.

والدین ناخواسته رفتار بد را پاداش می‌دهند.

والدین از بررسی رفتار نامناسب کودک غفلت می‌کنند.

 

رفتار چیست؟

رفتار پدیده‌ای قابل مشاهده، قابل توصیف و قابل اندازه‌گیری است. کاری که قابل مشاهده، قابل شمارش، و البته قابل تغییر است را رفتار می‌گویند.

به طور مثال کدامیک از موارد زیر رفتار محسوب می‌شوند؟ دویدن، خشم، گریه کردن، قسم خوردن، پرخاشگری، نگران شدن، احساس گناه، فکر منفی کردن.

 

عوامل مرتبط با رفتار

در توصیف رفتار  باید به سه موضوع عمده توجه کرد:  پیش درآمد، رفتار، پیامد

 

ثبت رفتار

در توصیف رفتار باید به سه موضوع عمده توجه کرد:  

جدول توصیف رفتار

جدول هفتگی ثبت رفتار قبل از اجرای آموزش

جدول هفتگی ثبت رفتار بعد از اجرای آموزش

 

  1. در یک جدول، رفتار نامطلوب کودک (مثل کوبیدن وسایل روی میز یا داد زدن)، با ذکر زمان، مکان، نحوه و چگونگی وقوع، و پیامد بعد از آن رفتار را ترسیم کنید. این جدول، جدول توصیف رفتار نامیده می‌شود. این جدول به شما کمک می‌کند که در طی مثلا یک هفته، به علت و چگونگی رفتار نامطلوب آگاه شوید.
  2. در جدول دیگری به نام جدول هفتگی ثبت رفتار قبل از آموزش، تعداد دفعات انجام آن رفتار را طی یک هفته ثبت کنید. این جدول به شما کمک می‌کند که به تعداد و فراوانی رفتار نامطلوب پی ببرید.
  3. برنامه آموزشی را که خوانده‌اید و یا یک روانشناس جهت کاهش رفتار نامطلوب کودک، به شما آموزش داده است را برای مدت یک هفته اجرا کنید.
  4. سپس در جدول هفتگی ثبت رفتار بعد از آموزش، تعداد دفعات رفتار نامطلوبی را که بعد از اجرای برنامه آموزشی از کودک سر می‌زند، ثبت کرده و با جدول قبل از آموزش مقایسه کنید.

 

نکات کلیدی در ثبت رفتار

  • بلافاصله پس از انجام رفتار باید آن‌را ثبت کرد. به حافظه، حدس وگمان یا یادآوری نباید اتکا نمود.
  • موقع ثبت رفتار نباید به کودک چسبید یا او را تعقیب کرد. باید ضمن ادامه کار جاری، از گوشه چشم رفتار او را پایید و ثبت کرد.
  • در شروع برنامه رفتاری بهتر است وقتی از شبانه‌روز را به ثبت رفتار اختصاص داد که مزاحمتی نباشد.
  • بهتر است ثبت رفتار به صورت هفتگی صورت گیرد.

 

گام‌های اساسی در ایجاد رفتار مطلوب و کاهش رفتار نامطلوب در کودکان

برقراری رابطه‌ مثبت با كودك یا نوجوان

برقراری ارتباط مثبت با فرزندان از اصول اولیه فرزندپروری است. ارتباط‌ مثبت ایجاد فضایی است که در آن بین والدین و كودك احساس ایمنی، دوست داشته شدن و پذیرش وجود دارد و جنبه‌های مثبت رفتار كودك مورد توجه قرار می‌گیرد.

در مورد نحوه برقراری ارتباط با فرزندان به نكات زیر توجه كنید:

  • احترام گذاشتن به کودک ( دوری از تمسخر و تحقیر او)
  • اختصاص دادن زمان‌هایی هر چند كوتاه مدت ولی با کیفیت برای تعامل با کودک در طی روز (از گفت‌وگوی کوتاه تا بازی و داشتن یک فعالیت لذت‌بخش)
  • به صحبت‌های کودک خود توجه كنید (نگاه کردن و گوش دادن با دقت به کودک، همین‌طور پرهیز از عصبانی‌شدن و جر و بحث با او)

به او نشان دهید و بگویید كه دوست داشتنی و با ارزش است، بدون هیچ قید و شرطی. (مثلا اگر مسواک نزنی دوستت ندارم. همین‌طور، رفتار کودک را مورد توجه قرار دهید و نه خود او را. مثلا «این رفتار تو مناسب نیست»، نه این‌که بگوئید «تو فرزند بدی هستی.» هم‌چنین خوب بودن او را هم مشروط به انجام یک رفتار نکنید مثلا چون مسواک زدی پس بچه خوبی هستی.

  • از ابراز محبت فیزیکی که تمایل دارد استفاده کنید (بوسیدن، نوازش کردن، در آغوش گرفتن)
  • برای برقراری ارتباط با كودك خود بازی كنید. (حداقل روزی نیم ساعت و در این تایم کودک رهبر است)

بازی برای رشد کودک حیاتی است. در طول بازی، کودک در حال گسترش مهارت‌های جسمی، شناختی، اجتماعی، هیجانی و عاطفی خود است. در عین حال، بازی مفیدترین زمان برای ارتباط والدین با کودک است. بازی وسیله‌ای است جهت ورود به دنیای کودکان و نیز آموزشی است جهت کنار آمدن با دیگران، حل مسائل و کنترل رفتارها در کودک

 

توجه کردن فعال به کودک

توصیف رفتارهای مناسب کودک و در بعضی مواقع تقلید یا تکرار آن‌چه که کودک انجام می دهد، به توجه کردن مثبت اطلاق می‌شود. با این روش، پدر و مادر موافقت خود را با رفتار مثبتی که کودک‌شان انجام داده نشان می‌دهند و کودک متوجه می‌شود که والدینش رفتار او را تأیید کرده و قبول دارند.

«بارها از فرزندمان شنیده‌ایم که شما هیچ توجهی به من ندارید و از این بابت از ما ناراحت هستند. برای خودمان هم جای سوال و تعجب است که ما که این‌قدر بهش توجه داریم، چرا این‌طور فکر می‌کند؟»

در زمان ایجاد توجه (شکار رفتار مثبت)، بکارگیری دو راهکار زیر مهم و اساسی است: 

  1. در مورد کاری که کودک در حال انجام آن است صحبت کنید، آن را توصیف کنید و نشان دهید که حواس‌تان به اوست.

مثلا زمانی که کودک در حال کشیدن یک نقاشی است، کنارش بنشینید و بگوئید: چی داری می‌کشی؟ داری یه خونه می‌کشی. با درخت و رودخونه ….

  1. یک روش دیگر برای توجه کردن، تقلید کارهای کودک است.

می‌توان در هنگامی که کودک مشغول یک فعالیت است، کنارش نشست و کارهای او را عینا تقلید کرد. مثلا کشیدن یک نقاشی یا لگوبازی

تشویق و پاداش دهی

هر والدی از تشویق به عنوان یک ابزار مهم تربیتی استفاده می‌کند. تشویق و پاداش دهی در تغییر رفتار کودکان نقش بسیار مهمی دارد. بنابراین با پاداش دادن به رفتارهای قابل قبول کودک، می‌توانیم یک رفتار مطلوب را تثبیت و یک رفتار نامطلوب را کاهش و تغییر داده و نهایتا باعث یادگیری رفتار مطلوب شویم.

 

فرزندپروری مثبت، روش‌های مختلف تشویق و پاداش‌دهی:

پاداش کلامی:

در سنین خردسالی می‌توان از پاداش‌ها و تشویق‌های کلامی، یعنی در زمانی که کودک رفتار مطلوبی را انجام می‌دهد با کلام محبت‌آمیز او را مورد تشویق قرار داد. مثل: به به، آفرین، مرسی، دست بزنید براش و ….

اگر پاداش‌های کلامی با توصیف کردن رفتار خوب کودک همراه باشند نتیجه خیلی بهتری خواهند داشت. چرا که کودک کاملا متوجه کار درستی که انجام داده می‌شود مثلا زمانی که کودک بعد از بازی کردن، اقدام به جمع کردن اسباب بازیش می‌کند، در حین کمک کردن به او، بگوییم: مرسی، آفرین که وسایلت رو خودت جمع می‌کنی ….

 

پاداش غیرکلامی:

از نگاه فرزندپروری مثبت پاداش‌های غیرکلامی شامل پاداش‌هایی هستند که از کلام استفاده نمی‌شود و با رفتارهایی ساده مثل با دست روی شانه او گذاشتن یا چشمک‌زدن همراه شود.

انجام فعالیت‌های مورد علاقه کودکان نیز از تشویق‌های غیرکلامی محسوب می‌شود. مثلا: مرسی که کفش‌هاتو گذاشتی تو جاکفشی، الان می‌تونیم با هم یه کیک درست کنیم. و یا: درس‌هاتو حسابی خوندی، امروز می‌تونی با هم یا با دوستات دوچرخه‌سواری کنی.

 

تشویق مادی:

تشویق مادی نیز می‌تواند روشی در فرزندپروری مثبت باشد. تشویق مادی از دسته پاداش و تشویق‌های غیرکلامی محسوب می‌شود که اگر اصولی را در آن رعایت کنیم، به باج خواهی و یا عادت در کودک تبدیل نمی‌شود.

پاداش مادی بایستی مطابق و متناسب با اهمیت رفتار مثبت کودک باشد. مثلا اگر کودک هر شب مسواک بزند و هرشب ستاره بگیرد، به ازای هفت ستاره مثلا یک توپ فوتبال برایش خریداری می‌شود یا خرید یک بازی مورد علاقه کودک، بعد از یک هفته مرتب کردن اتاقش.

بیش از اندازه، بی‌موقع و بدون ایجاد رفتار مطلوب یا کاهش رفتار نامطلوب نباشد.

قبل از انجام رفتار مطلوب داده نشود.

متناسب با سن کودک و متناسب با وضعیت اقتصادی و مالی والدین باشد.

زمان ارائه آن طولانی نباشد. مثلا اگر پایان سال با معدل 20 قبول شوی برایت کامپیوتر می‌خرم . بهتر است زمان‌های کوتاه‌تر مثلا در طی یک ماه یا مثلا سه ماه قول دهید و لازم نیست جایزه خیلی بزرگ باشد.

رواندرمانگر
الهام گرامی

نویسنده: هفته

مطلب پیشنهادی:

مدیریت رفتاری والدین و فرزندپروری مثبت | چگونه رفتار مطلوب کودک را افزایش و رفتار نامطلوب را کاهش دهم؟

قسمت دوم از مدیریت رفتاری والدین، فرزندپروری مثبت: بر اساس اصول روانشناسی کودک، دادن هدیه به عنوان پاداش و تشویق با باج‌دادن تفاوت دارد، چرا که این پاداش در مقابل انجام کار درست و مطلوب از طرف کودک و افزایش انگیزه داده می‌شود

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

رفتن به نوارابزار