قانون ممنوعیت نشانه‌های مذهبی در کبک؛ آیا چاقوی دموکراسی دسته‌اش را می‌برد؟

خبری که سی‌بی‌سی هفته پیش و در روزهای انتهایی ماه مارس در مورد چاهیرا باتو Chahira Battou منتشر کرد و اخباری دیگر که در مورد جدیدیت حزب کک QAC در بحث ممنوع کردن استفاده از نمادهای مذهبی در کبک انتشار یافت، بار دیگر این موضوع را بدل به یک بحث داغ کرد. چاهیرا باتو یک معلم در کبک است که می‌خواهد پیش از آن‌که مجبور شود حجابش را از سر بردارد این استان را ترک کند. او معتقد است او از حق برابر با دیگر معلمان برخوردار نیست.

نگرانی این معلم کبکی از تصویب لایجه‌ای است که احتمالا در مجلس قانون‌گذاری استانی مطرح می‌شده و مطابق آن معلمان و مدیران مدارس دولتی کبک از پوشیدن پوشش‌های نمادین دینی و مذهبی مانند حجاب و کیپا منع خواهند شد. بسیاری از افراد دیگر هم که در مشاغل دولتی خدمت می‌کنند، نخواهند توانست از نماد مذهبی استفاده کنند، مثل نیروهای پلیس. خبرهای مرتبط با این موضوع سبب شده تا نگرانی‌هایی در مورد ایجاد یک تضاد اجتماعی در کبک به وجود بیاید تا جایی که حتی صدای یهودیان هم در آمده است. اسکات وینشتین از گروه صدای یهودیان مستقل از همه‌ معلمان خواسته است تا با پوشیدن نمادهای این‌چنینی، همبستگی خود را با همکارانی که هدف این طرح قرار خواهند گرفت، نشان دهند. شاید این‌بار و برای یک بار هم شده یهودیان و مسلمانان در کنار هم و در یک صف قرار بگیرند.

بحث منع استفاده از نمادهای مذهبی در مراکز عمومی و مشاغل دولتی در کبک، یکی از بزرگترین تضادهایی است که این استان همواره با آن روبرو بوده است. مطابق ارزش‌های هفت‌گانه کبک، شهروندان این استان باید از آزادی کامل برخوردار باشند و انتخاب پوشش بخشی از این انتخاب آزاد است و از سوی دیگر، تاویل‌هایی از مساله جدایی دین و سیاست وجود دارد که این تلقی را به وجود می‌آورد که نباید از نمادهای مذهبی در مراکز عمومی و دولتی استفاده کرد.

 

بخش مهمی از جامعه فرانسوی زبان کبک همواره از مهاجرانی استقبال می‌کنند که زبان‌شان فرانسوی باشد. اغلب این دسته از مهاجران از شمال آفریقا می‌آیند و گرایش‌های آشکار اسلامی دارند. یعنی جامعه کبک در حالی که می‌کوشد سکولار باشد، به دلیل گرایش‌های فرهنگی فرانسوی‌محور، باید از مسلمانان فرانسوی‌زبان شمال آفریقا استقبال کند.

زبان فرانسوی و مسلمانان فرانسوی زبان شمال آفریقا

تضاد دیگر که باید آن را درونی‌تر و زیرپوستی‌تر دانست، به مساله ضرورت دانستن زبان فرانسه در کبک مربوط می‌شود. سیاستمداران و بخش مهمی از جامعه فرانسوی زبان کبک همواره از مهاجرانی استقبال می‌کنند که زبان‌شان فرانسوی باشد یا فرانسوی را به انگلیسی ترجیح بدهند. اغلب این دسته از مهاجران از شمال آفریقا می‌آیند و گرایش‌های آشکار اسلامی دارند. یعنی جامعه کبک در حالی که می‌کوشد سکولار باشد، به دلیل گرایش‌های فرهنگی فرانسوی‌محور، باید از مسلمانان فرانسوی‌زبان شمال آفریقا استقبال کند.

چاهیرا باتو Chahira Battou گفته است که می‌خواهد پیش از آن‌که حجاب را از سرش بردارند، کبک را ترک کند. /عکس CBC

در سوی دیگر، به دلایل گوناگون پنهان و آشکار که شاید بسیاری از آن‌ها منطقی هم نباشد، اسلام‌هراسی عجیبی در میان مردم کبک وجود دارد که آن‌را به شکل‌های گوناگون نشان می‌دهند، از حمله به مسجدی در کبک گرفته تا مقابله دولت جدید کبک با حجاب اسلامی. البته مقابله با حجاب اسلامی همواره در کبک به شکل‌های گوناگون وجود داشته است. مثلا در ماه اکتبر سال گذشته، لایحه ممنوعیت استفاده از پوشیه به شکلی جدی مطرح شد. بر اساس این لایحه، زنان مسلمانی که در کبک از نقاب یا پوشیه استفاده می‌کنند باید استفاده از آن‌را کنار بگذارند. پیشنهاد ارائه شده از سوی دولت کبک، هر گونه پوشش صورت برای افرادی را که از خدمات عمومی استفاده می کنند، ممنوع می‌کرد. یادمان باشد این طرح در زمان دولت لیبرال مطرح بود و هنوز دولت فرانسوا لوگو بر سر کار نیامده بود.

البته قانون ممنوعیت پوشیدن نقاب یا روبند کمی بعد با حکم دادگاه عالی کانادا لغو شد. این اتفاق بعد از شکایت یک زن مسلمان روی داد که این قانون را با آزادی شخصی‌اش متضاد می‌دانست. این زن از همان تضادی استفاده کرد که در کبک وجود دارد و پیشتر ذکر شد.

 

رسانه‌های دولتی ایران احتمالا از نقض آزادی بیان در کانادا خواهند نوشت. اما آیا این آزادی در ایران وجود دارد؟ همه زنان ایرانی مجبورند که حجاب اسلامی داشته باشند. حتی در فیلم‌های سینمایی و تلویزیونی، زنان باید حتی در رختخواب هم روسری بر سر داشته باشند.

منع نماد‌های مذهبی یا اسلامی

اگر به خبرهای مرتبط با منع نمادهای مذهبی نگاهی کنید، بیشتر از آن‌‌که در این اخبار نمادهای مذهبی به شکلی عام مطرح باشند، نمادهای اسلامی با مشکل مواجه‌اند. مثلا کمتر دیده‌ایم که پوشش و عمامه هندی که نشانه‌ای مذهبی به شمار می‌آید یا پوشش یهودیان در اخبار پوشش داده شود و محل اشکال باشد. شاید پر دامنه‌ترین خبر مرتبط با منع استفاده از نمادهای مذهبی در کبک که ارتباطی به نمادهای اسلامی نداشت، صلیبی است که در مجلس ملی نصب شده است. برخی با عنوان این‌که این صلیب نمادی مذهبی نیست و بیش از آن‌که مذهبی باشد تاریخی است، مخالف برداشتن آن شدند و برخی دیگر صلیب را یک نماد مسیحی دانستند که مطابق قانون منع استفاده از نمادهای مذهبی نباید بر دیوار مجلس باقی بماند.

مخالفان طرح اجرایی شدن منع استفاده از نمادهای مذهبی معتقدند که در صورت اجرایی شدن این قانون، صلیب روی دیوار مجلس ملی کبک هم باید از دیوار برداشته شود.

مساله تا آن‌جا پیش رفت که اسقف‌های کلیسای کاتولیک کبک هم وارد بحث شدند. آن‌ها با تاکید بر این‌که صلیب نمادی بنیادین از مذهب کاتولیک است و نه میراث فرهنگی، گفتند که این سیاست‌مداران بودند که این صلیب را در مجلس ملی نصب کردند و به خودشان مربوط است که با آن چه کار کنند. آن‌ها در بیانیه‌ای که صادر کردند عنوان کردند که اگر نمایندگان مجلس که به طور دموکراتیک انتخاب شده‌اند، تصمیم به برداشتن صلیب بگیرند، به تصمیم آن‌ها احترام خواهند گذاشت.

صلیبی که بر دیوار مجلس ملی کبک وجود دارد بر جای باقی ماند، اما طرح ممنوعیت استفاده از پوشش‌های مذهبی همچون حجاب هنوز بر میز است و احتمالا به زودی اجرایی خواهد شد، هرچند که مخالف‌هایی جدی با اجرایی شدن وجود دارد. مخالفان طرح اجرایی شدن منع استفاده از نمادهای مذهبی معتقدند که در صورت اجرایی شدن این قانون، این صلیب هم باید از دیوار مجلس حذف شود. آیا می‌توان بر اکثریت مسیحی در کبک پیروز شد و صلیب را از عرش به فرش آورد؟ باید منتظر پاسخ بود.

 

هر چند جاستین ترودو، نخست‌وزیر لیبرال کانادا مخالف اجرایی شدن قانون منع استفاده از نمادهای مذهبی در کبک است، اما به نظر می‌رسد که اگر محافظه‌کاران، حزب حاکم در انتخابات آینده کانادا باشند، دولت فرانسوا لوگو مشکل کمتری با اجرایی شدن این طرح داشته باشد.

کانادایی‌ها و نمادهای مذهبی

هر چند جاستین ترودو، نخست‌وزیر لیبرال کانادا مخالف اجرایی شدن قانون منع استفاده از نمادهای مذهبی در کبک است، اما به نظر می‌رسد که اگر محافظه‌کاران، حزب حاکم در انتخابات آینده کانادا باشند، دولت فرانسوا لوگو مشکل کمتری با اجرایی شدن این طرح داشته باشد.

فرانسوا لوگو، می‌خواهد یکی از بزرگترین وعده‌های انتخاباتی‌اش، یعنی منع استفاده از نمادهای مذهبی در مراکز دولتی را اجرا کند. او اکثریت آرا را داشته است، اما آیا این وعده خواسته اکثریت کبکی‌ها هم هست؟

این قانون هر روز شکلی جدی‌تر به خود می‌گیرد، به‌‌ویژه ‌‌آن‌که نظرسنجی‌هایی ماه نوامبر سال قبل هم نشان داد که اکثریت جامعه کبکی خواستار اعمال این قانون هستند. بنابر نظرسنجی صورت گرفته توسط موسسه تحقیقاتی CROP در رابطه با ممنوعیت استفاده از نمادهای مذهبی در مجامع عمومی به عنوان اولین قانون در فصل جدید مجلس در کبک، دو سوم شرکت کنندگان کبکی موافقت خود را نسبت به ممنوعیت استفاده از پوشش‌های مذهبی در مراکز دولتی اعلام کردند. حتی شاید بتوان انتخاب حزب کک CAQ را هم نشانی از حمایت از سیاست‌هایش قلمداد کرد، سیاست‌هایی منع استفاده از نمادهای مذهبی در مراکز دولتی را باید یکی از مهترین‌شان دانست. با این‌همه کبکی‌های بسیاری هستند که آزادی استفاده از پوشش را حق هر کس می‌دانند. نظرهایی متفاوت در این مورد وجود دارد.

شاید بتوان انتخاب حزب کک CAQ را هم نشانی از حمایت از سیاست‌هایش قلمداد کرد، سیاست‌هایی منع استفاده از نمادهای مذهبی در مراکز دولتی را باید یکی از مهترین‌شان دانست. با این‌همه کبکی‌های بسیاری هستند که آزادی استفاده از پوشش را حق هر کس می‌دانند.

یک سری از کاربران اینترنتی موافق با طرح ممنوعیت پوشش مذهبی در مراکز دولتی معتقدند که این طرح خوب است چون مثلا در قالب پوشش حجاب می‌توان فعالیت‌های تروریستی انجام داد. به طور حتم هیچ کس نمی‌تواند در پشت روبند خمپاره یا حتی یک هفت‌تیر پنهان کند، اما این افراد می‌تواند هویت‌شان را پنهان کنند. اما شاید اگر این‌گونه به ماجرا نگاه کنیم، شاید الکل هم باید کاملا ممنوع شود، چون می‌تواند رانندگی در هنگام مستی یا حتی جنایت به همراه داشته باشد. این نگاه مخالفان با این طرح در فضای مجازی است. می‌توان به چاقو جراحی و جنایت کرد، بستگی دارد چطور از آن استفاده کنیم.

کاربر دیگری، نمادهای مذهبی همچون حجاب اسلامی را نوعی آلودگی زیبایی‌شناسانه دانسته است و کاربر دیگری از کسانی که می‌خواهند حجاب داشته باشند خواسته که به کشورهایی مثل عربستان سعودی بروند و راحت باشند. اما انتخاب کشور محل زندگی باید براساس پوشش انتخاب شود؟

 

پوشش و آزادی‌های اجتماعی

مفهوم آزادی در سالیان طولانی تغییر کرده است و جامعه بشری هر روز بیشتر به سمتی نزدیک شده که هرکس بتواند در آن مطابق سلیقه و باورش لباس بپوشد، اما تاکنون هیچ جامعه‌ایی نتوانسته یا نخواسته شهروندانش را برای انتخاب پوشش به طور کامل آزاد بگذارد. ما تقریبا هیچ کشوری را در دنیا نداریم که بتواند ادعای آزادی مطلق داشته باشد. مثلا همین الان، جدای از بحث حجاب داشتن، هیچ زن کانادایی نمی‌تواند بدون پوشش بالاتنه در مکان‌های عمومی حاضر شود. یعنی عملا حق انتخاب لباس در کانادا هم وجود ندارد. این موضوع بارها با اعتراض‌هایی همراه بوده که چرا مردان می‌توانند بدون پوشش بالاتنه مثلا در مراکز تفریحی حاضر شوند، اما زنان این حق را ندارند.

اما انسان‌ها تا حد می‌توانند حق  آزادی داشته باشند؟ آیا آزادی انسان بی‌مرز است. آیا ما می‌توانیم هرچه که می‌خواهیم بپوشیم؟ قطعا نه.

خبرهای مرتبط با منع استفاده از نمادهای مذهبی سبب شده تا نگرانی‌هایی در مورد ایجاد یک تضاد اجتماعی در کبک به وجود بیاید تا جایی که حتی صدای یهودیان هم در آمده است. شاید برای یک بار هم شده یهودیان و مسلمانان در کنار هم و در یک صف قرار بگیرند.

احتمالا خبرهای مرتبط با منع استفاده از نمادهای مذهبی در رسانه‌های دولتی ایران با به طور گسترده پوشش خبری داده می‌شود. رسانه‌های دولتی ایران از نقض آزادی بیان در کانادا خواهند نوشت، نکته‌ای که نادرست نخواهد بود. اگر کانادا کشوری آزاد است، هرکس باید بتواند پوشش مورد علاقه‌ای را انتخاب کند. اما آیا این آزادی در ایران وجود دارد؟ همه زنان ایرانی مجبورند که حجاب اسلامی داشته باشند. حتی در فیلم‌های سینمایی و تلویزیونی، زنان باید حتی در رختخواب هم روسری بر سر داشته باشند.

تصویری از معترضان در تورنتو که خواستار قانونی شدن حضور زنان در جامعه بدون پوشش بالاتنه شده‌اند. آن‌ها خواستار برقراری حقوق برابر بین مردان و زنان شده‌اند.

اینجاست که دموکراسی گاه بر ضد خود عمل می‌کند. دموکراسی و آزادی اجتماعی از سویی به این نکته باور دارد که هر کس باید پوشش مورد علاقه خود را داشته باشد، اما از سوی دیگر یک جامعه سکولار می‌خواهد فاقد نمادهای مذهبی باشد. اگر کبک بخواهد با زور حجاب و دیگر نمادهای مذهبی را کنار بگذارد با مفهوم آزادی به مقابله برخواسته است و اگر آن‌را بپذیرد بدل به جامعه‌ای دیگر شده است که با ارزش‌های دیگرش متناقض است. چه باید کرد؟ آیا دموکراسی قرار است بدل به چاقویی شود که دسته‌اش را می‌برد؟