Fengye College Center
خانه / عمومی / مقاله ها / فرهنگ و هنر / ریشه‌های مشترک یلدا و کریسمس و آنچه باید درباره این دو رسم شرقی و غربی بدانیم
تصویری از سنت «نیکلاس» -گراور چوب - قرن چهارم بعد از میلاد مسیح

ریشه‌های مشترک یلدا و کریسمس و آنچه باید درباره این دو رسم شرقی و غربی بدانیم

آن‌چه درباره بابانوئل نمی‌دانیم

یکی از نمادها و شخصیت های مربوط به سال نو میلادی و کریسمس بابانوئل است. پیرمردی مهربان و چاق با ریش‌های بلند و با لباسی قرمز رنگ که سوار بر سورتمه‌ای پرنده از سرزمین قطب شمال می‌آید و برای کودکان هدایایی را به همراه می‌آورد. بابانوئل یک شخصیت تاریخی و داستانی در فرهنگ عامیانه کشورهای غربی و مسیحی است.

نام بابانوئل با جشن کریسمس آمیخته شده ‌است. به گزارش ویکی پدیا؛ ریشه تاریخی بابانوئل اشاره به نام یکی از کشیشان مسیحی به نام سن نیکولاس دارد که در قرن چهارم میلادی می‌زیست و از اهالی بیزانس و منطقه آناتولی در ترکیه فعلی بوده ‌است. نیکولا در خردسالی پدر و مادرش را از دست می‌دهد و ثروت زیادی برایش به ارث می‌ماند. وی به خاطر کمک و دادن هدیه به فقرا شهرت داشت. جسد سنت نیکلا (نیکلاس) در کشور ترکیه در منطقه Demree (سواحل دریایی مدیترانه) مدفون است و به علت مومیایی شدن طبیعی (به علت سرما) هنوز قسمت‌هایی از آن سالم مانده ‌است. دانشمندان در سال ۲۰۰۳ موفق به بازسازی صورت وی از روی استخوان‌ها شدند و با کمال تعجب دریافتند که بابا نوئل واقعی رنگین پوست (پوستی به رنگ قهوه‌ای روشن) بوده‌ است.

در سال ۱۸۲۲ در آمریکا و در نوشته‌های دکتر مور، نویسنده داستان کودکان، بابانوئل به شکل امروزی متولد شد. افسانه بابانوئل که ریشه در قرن‌ها رسوم و باورها دارد به شکل یک مرد کوچک اندام چاق و خوش‌رو با ریش سفید، لباس قرمز و چکمه‌های مشکی درآمده است. وی سوار بر سورتمه‌ای که گوزن‌ها آن رامی کشند سراسر اروپا، آمریکا، کانادا را درمی‌نوردد و هدایای کودکان را پخش می‌کند.

پس از درگذشت او، تعدادی از کشیشان هدیه دادن به بچه‌ها را ادامه دادند و این سنت حفظ شد.

کشیشان برای یادآوری خاطره سن نیکلاس سوار بر اسب سفید یا قاطر سفید شده و به بچه‌ها هدیه می‌دادند.

به این ترتیب « بابانوئل» به عنوان یکی از نمادهای اصلی شب کریسمس یعنی شب میلاد عیسی مسیح (نوئل به معنی میلاد) با ظاهر یک پیرمرد چاق با زیش سفید بلند و لباسی قرمز برای بچه ها هدایایی می آورد. البته فقط برای بچه های خوب!

 

اعتقادات مسیحیان دربارهٔ بابانوئل

مسیحیان اروپایی، آمریکایی و برخی مسیحیان ارمنی در شب کریسمس خود و کودکان‌شان را برای آمدن «بابا نوئل» آماده می‌نمایند. برخی از اعتقادات ایشان دربارهٔ بابا نوئل به شرح زیر است (البته پر واضح است که این باورها مختص کودکان مسیحی است):

 

  • کودکان جوراب‌های خود را بر میخ‌هایی در بالای تخت خواب‌شان می‌آویزند (این نیز از کارهای «نیکلاس» قدیس برداشت شده که جوراب‌های بچه‌ها را پر از هدایایش می‌کرد)
  • اعتقاد بر این است که بابا نوئل از دودکش «شومینه» در شب کریسمس وارد خانه می‌شود.
  • خانه بابانوئل و کارخانه اسباب بازی‌سازی‌اش در قطب شمال قرار دارد.
  • بابانوئل با نوعی سورتمه که چندین گوزن شمالی آن را می‌کشند به شهرهای مختلف می‌رود. سورتمه‌ای که قادر به پرواز است.
  • بابا نوئل می‌داند که کدام بچه در طول سال خوب بوده و کدام بد چون او با خداوند ارتباط دارد؛ و او فقط به بچه‌های خوب هدیه می‌دهد.
  • بابا نوئل و مامان نوئل در کارخانه‌شان در قطب شمال با همکاری کوتوله‌های پریزاد هدایا را تولید می‌کنند.

 

مروری بر شباهت‌های یلدا و کریسمس

۱. ارتباط با زایش

در مشرق زمین، «یلدا» برگرفته از واژهٔ سریانی (زبان کهن در جغرافیای سوریهٔ امروزی) به معنای زایش است ابوریحان بیرونی از این جشن با نام «میلاد اکبر» نام برده و منظور از آن را «میلاد خورشید» دانسته است. در «آثارالباقیه»، بیرونی، روز اول دی‌ماه را با عنوان «خور» نیز یادکرده است. در «قانون مسعودی» نسخهٔ موزه بریتانیا در لندن، «خُره‌روز» ثبت شده، که نامِ دیگر «خرم‌روز» است (نک: مدخل آثارالباقیه در دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی).

و در آن سو، واژهٔ کریسمس (به انگلیسی: Christmas)، به معنای «مراسم ربانی در روز مسیح» یا «جشن مسیح» است چنان‌که واژهٔ قدیمی‌تر «یول» (Yule) از واژهٔ آلمانی jōl یا انگلوساکسونِ geōl مشتق شده است که به جشن انقلاب زمستانی اشاره دارد. واژه‌های متناظر در دیگر زبان‌ها چون، نَویداد (Navidad) در اسپانیایی، ناتاله (Natale) در ایتالیایی و نوئل (Noël) در فرانسوی، همگی معنای «میلاد» را تداعی می‌کنند و عبارت آلمانی «وایناختِن» (Weihnachten)، به معنی «شب تقدیس‌شده» است (نک: بریتانیکا، مدخل کریسمس).

۲. زمانِ بخشندگیِ دارندگان

سفرهٔ شب یلدا، «میزد» Myazd نام داشت و شامل میوه‌های تر و خشک، نیز آجیل یا به اصطلاح زرتشتیان، «لُرک» Lork که از لوازم این جشن و ولیمه بود، به افتخار و ویژگی «اورمزد» و «مهر» یا خورشید برگزار می‌شد. در آیین‌های ایران باستان برای هر مراسم جشن و سرور آیینی، خوانی می‌گستردند که بر آن افزون بر آلات و ادوات نیایش، مانند آتشدان، عطردان، بخوردان، برسم و غیره، برآورده‌ها و فراورده‌های خوردنی فصل و خوراک‌های گوناگون، خوراک مقدس مانند «می‌زد» نیز نهاده می‌شد (نک: جشن‌های زمستان، بخش چله‌نشینی؛ و جشن‌ها و آیین‌های شادمانی در ایران، فصل ۳، ص ۱۰۵).

و به دیگر سو، در کریسمس هم بابانوئل‌ها از بین آدم‌های ثروتمند برگزیده می‌شده و می‌شوند و به‌علاوه در روز باکسینگ (باکسینگ‌دی) و پیش از اینکه حراج‌های متعدد برپا شود، کارمندها از کارفرمای خویش جعبه‌هدیه دریافت می‌کردند و اصلاً یکی از وجوهِ نام‌گذاری این روز را همین دانسته‌اند (نک: مدخل انگلیسی باکسینگ‌دی در ویکی‌پدیا).

۳. شبِ تولدِ فرا انسان‌های پاک

شب یلدا را شب میلاد خدای خورشید، عدالت، پیمان و جنگ هم می‌دانند. دربارهٔ آن دو روایت عمده رایج است. اول آنکه در این شب مهر، میترا یا آن‌چنان‌که در اوستا و نوشته‌های پادشاهان هخامنشی آمده، میثره (Mithra) به جهان بازمی‌گردد. او که از ایزدان باستانی هند و ایرانی است ساعات روز را طولانی کرده و درنتیجه برتری خورشید پدیدار می‌شود. آئین مهرپرستی یا آئین مهر بر پایه‌ی پرستش میترا در دوران پیش از آئین زرتشت شکل گرفته است و در اروپا به آئین میتراییسم هم گفته می‌شود (نک: جشن‌های زمستان، بخش چله‌نشینی؛ و نیز جشن‌ها و آیین‌های شادمانی در ایران، فصل ۳، ص ۱۰۶).

در باب مغرب‌زمین نیز بعضی پژوهشگران بر این باورند که در شب یلدا، در کرانهٔ غربی نیز پیامبری زاده می‌شود؛ زیرا در سال ۵۱ پادشاهی اشکانیان که مصادف است با سال ۱۹۶ میلادی، پیامبری در شب یلدا زاده می‌شود. او را دو دولفین از آب بیرون می‌آورند، چه آنکه براساس آئین مهر، آب از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بوده است. کریسمس به‌عنوان آمیزه‌ای از جشن‌های ساتورنالیا و زایش میترا در روم باستان در زمان قرن چهارم میلادی با رسمی شدن آیین مسیحیت و به فرمان کنستانتین به‌عنوان زادروز رسمی مسیح در نظر گرفته شد. هنگام توسعهٔ آیین‌های رازوری در اروپا و سرزمین‌های تحت فرمانروایی امپراتوری روم و پیش از پذیرفتن آیین مسیحیت، رومیان هرساله در روز ۱۷ دسامبر در جشنی به نام ساتورنالیا به سیارهی کیوان (ساترن)، ایزد باستانی زراعت، احترام می‌نهادند. این جشن تا هفت روز ادامه می‌یافت و انقلاب زمستانی را شامل می‌شد. ازآنجاکه رومیان از گاه‌شماری یولیانی در محاسبات خود استفاده می‌کردند روز انقلاب زمستانی به جای ۲۱ یا ۲۲ دسامبر حدوداً در ۲۵ دسامبر واقع می‌شد.

۴. ریشه در آیینِ «مهر»

جشن انقلاب زمستانی در بین دیگر اقوام باستان نیز رایج بوده است. در روم باستان و هم‌زمان با ترویج مسیحیت، پرستش سول اینویکتوس (خورشید شکست‌ناپذیر) ایزد پاگان رومی بسیار شایع بود و رومیان میلاد او را در زمان انقلاب زمستانی جشن می‌گرفتند. سول اینویکتوس در آیین میتراییسم رومی نیز نقشی ویژه داشت و حتی میتراس (معادل یونانی میترا ایزد باستان ایرانی) لقب خورشید شکست‌ناپذیر را داشت. محققان معتقدند که مسیحیت غربی چارچوب اصلی خود را که به این دین پایداری و شکل بخشیده به مذاهب پیش از مسیحیت روم باستان ازجمله میتراییسم مدیون است و برای نمونه تقویم کلیساها، بسیاری از بقایای مراسم و جشن‌های پیش از مسیحیت بخصوص کریسمس را در خود نگاه داشته است و فرانتس کومون، باستان‌شناس بلژیکی و بنیان‌گذار میتراپژوهی مدرن و دیگر میتراپژوهان همفکر او مفاهیم آیین میتراییسم روم را کاملاً برگرفته از آیین مزدیسنا و ایزد ایرانی میترا (مهر) می‌دانند اما این ایده از دهه ۱۹۷۰ میلادی به بعد به‌شدت موردنقد و بازبینی قرارگرفته است و اکنون به یکی از مسائل بسیار مجادله‌برانگیز درزمینهٔ پژوهش ادیان در دنیای روم و یونان باستان تبدیل شده است. البته جشن تولد میترا تنها آئینی نیست که به مسیحیت راه پیدا کرده است. میان سنت‌های مسیحیان و آئین میتراییسم شباهت‌های زیادی وجود دارد (نک: ایرانیکا، مدخل میتراییسم).

۵. جشن نور و گیاه

از یک‌سو، امروزه در تمام جهان درخت کاج نماد مهم کریسمس است. اما درخت سرو در آئین‌های پاگان و فرهنگ قدیم ایران نیز بسیار مهم بوده و درخت جاودانگی تلقی می‌شده است هنوز در بسیاری از نقاط ایران به درخت کاج با نگاه تقدس نگریسته می‌شود. (نک: دانشنامه اساطیر، مدخل کاج)

از آن سو، امروزه تمام مسیحیانی که تولد عیسی مسیح را جشن می‌گیرند هنوز هم در روز جشن شومینه و شمع‌هایشان را روشن نگاه می‌دارند، درخت کریسمس را با چراغ‌های کوچک نورانی تزئین می‌کنند، شب‌زنده‌داری می‌کنند و غذاهای مخصوص و ویژه می‌خورند؛ به دیدوبازدید یکدیگر می‌روند و این مناسبت را در کنار دوستان و اقوامشان جشن می‌گیرند؛ درست نظیر همان سنتی که ایرانیان باستان در شب یلدا برگزار می‌کردند. کریسمس و یلدا تنها نمونه‌ای از بسیاری از باورها، آداب‌ورسوم، نمادها، داستان‌ها و افسانه‌های مشترکی هستند که مردم ملل مختلف و مذاهب مختلف را به هم پیوند می‌زنند.

منابع

ایرانیکا؛ بریتانیکا؛ جشن‌ها و آئین‌های شادمانی در ایران، ابوالقاسم آخته؛

جشن‌های زمستان (۲ ج)، ابوالقاسم انجوی؛ دائرة‌المعارف بزرگ اسلامی؛ ویکی‌پدیا.

نویسنده: هفته

مطلب پیشنهادی:

کدی

«نه زآن‌کس که زاید، بباشد نژاد»/ دربارهٔ حواشیِ هدیهٔ خانمِ کُدی به دانشگاه کنکوردیا

از زاویهٔ واکنش ما و ادبیات فارسی فرشید سادات‌شریفی/ دانشگاه مک‌گیل با هدیهٔ ۱۵میلیون‌دلاریِ بانو …

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

رفتن به نوارابزار