16دسامبر2017

15 آذر 1396 نوشته شده توسط 

در فارسی اصلاً نمی‌شود شعر نخواند!

پردیس

دکتر پونه شعبانی، استاد زبان فارسی دانشگاه مک‌گیل
محمد کرم‌زاده و امیر مولایی
P48-for-hafte
شنیدن اینکه دوره‌های زبان فارسی در دانشگاه مک‌گیل از سطح مقدماتی تا پیشرفته ارائه می‌شود برایمان جالب بود. این باعث شد که دنبال فرصتی باشیم که پای صحبت‌های یکی از اساتید زبان فارسی دانشگاه مک‌گیل بنشینیم تا اینکه خانم دکتر پونه شعبانی، این فرصت را برایمان فراهم آورد. زمینه تخصصی ایشان در روانشناسی زبان (Psycholinguistics) است .از کارهای مهم ایشان می‌توان به نوشتن سه جلد کتاب برای تدریس زبان فارسی که توسط انتشارات روتلج چاپ شد (دوتا از آن‌ها به همراه دومینیک بروکشا) و نیز هندبوک زبان‌شناسی زبان فارسی انتشارات آکسفورد (به همراه انوشا صدیقی) اشاره نمود. از کتاب آموزش زبان فارسی او در دانشگاه‌های دیگر دنیا نیز برای تدریس زبان فارسی استفاده می‌شود. دکتر پونه شعبانی دارای دکترای زبانشناسی از دانشگاه اتاوا و نیز دکترای زبانشناسی کاربردی از دانشگاه علوم تحقیقات تهران است. شعبانی بیش از هیجده سال سابقه تدریس در دانشگاه‌های ایران، دانشگاه مک‌گیل و نیز یک سال در دانشگاه آکسفورد داشته است و از سال ۲۰۰۶ تاکنون استاد زبان فارسی دانشگاه مک‌گیل است. گفتگو با دکتر شعبانی برای خود ما که بسیار جالب بود و نکات آموزنده فراوانی داشت، امیدواریم شما هم لذت ببرید.
اساتید دانشکده شما بیشتر از چه رشته‌هایی هستند ؟
اینجا بیشتر اساتید در حوزه‌های فلسفه، تاریخ، ادبیات، تاریخ علم و انسان‌شناسی تدریس و تحقیق می‌کنند. حوزه تحقیقاتی من زبان‌شناسی و نیز آموزش و فراگیری زبان دوم است. بگذارید یک تاریخچه مختصر از تدریس زبان فارسی در مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل بگویم. این دانشکده از سال ۱۹۵۲ شروع به کارکرد که از همان موقع هم تدریس فارسی را شروع کرد با یک استاد سوئیسی به نام هرمان لندولت که فارسی را مثل بلبل صحبت می‌کردند مثل من و شما! که ایشان بیشتر در حیطه تصوف کار می‌کردند. یک سال قبل از من هم استاد دومینیک بروکشا برای چند سال اینجا زبان و ادبیات فارسی تدریس می‌کردند که اکنون آکسفورد هستند و قبل‌تر از آن دکتر محمد استعلامی. آن‌ها بیشتر بر روی ادبیات متمرکز بودند و با توجه به این‌که نیاز به یک زبان‌شناس نیز داشتند، من را استخدام کردند.
P48-persian course
زمینه کاری تخصصی شما بیشتر در رابطه با بحث روان‌شناختی زبان بوده است؟
بله، روانشناسی زبان که بیشتر به فرایندهای مغزی می‌پردازد به‌عنوان‌مثال اینکه جمله‌ای را می‌شنویم چطور آن را پردازش می‌کنیم. از یک منظر، زبان‌هایی مثل آلمانی و فارسی، ‌زبان‌هایی «سازنده» هستند. یعنی ما می‌توانیم لغات جدید بسازیم. در تحقیق دکترای من این‌طور نشان داده شد که ذهن ما عادت دارد که کلمات مرکب را به اجزایش تفکیک کند اما در زبان‌هایی که این قابلیت را ندارند و سخنوران آن زبان‌ها عادت ندارند لغات را تفکیک کنند، خب این‌طور نیست.
شما اکنون چه درس‌هایی را تدریس می‌کنید؟
من در حال حاضر سطوح مختلف زبان فارسی را تدریس می‌کنم که ۴ سطح در قالب ۵ کلاس است. هرسال بر روی یک کتاب کار می‌کنیم. هرکدام از کلاس‌ها ۳ ساعت در هفته تمام مهارت‌های یک زبان (شنیدن ،خواندن، صحبت کردن و نوشتن) را پوشش می‌دهد و ۲ ساعت هم کلاس حل تمرین وجود دارد.
متوجه شدیم که درس‌هایی مرتبط با تاریخ ایران و ادبیات فارسی هم در اینجا تدریس می‌شوند. آن‌ها توسط چه کسانی ارائه می‌شود؟
شاید جالب باشد که بدانید که چندین استاد داریم که بر روی ایران و زبان فارسی کار می‌کنند. به‌طور مثال استاد سترگ منوکیان که ایتالیایی هستند بیشتر روی مردم‌شناسی کار می‌کنند و رئیس دپارتمان مردم‌شناسی هم هستند. ایشان چون فارسی را در شیراز یاد گرفتند فارسی را با لهجه شیرازی صحبت می‌کنند! خانم استاد رولا ابی صعب هم هستند که بر روی دوره صفویه کار می‌کنند که اتفاقاً کتاب‌های ایشان در ایران هم یافت می‌شود. استاد رابرت ویسنوفسکی هستند که به‌طورکلی بر روی فلسفه اسلامی و بخصوص در مورد فلسفه بوعلی سینا تحقیق می‌کنند. همچنین استاد جمیل رجب که تاریخ علم کار می‌کنند و تخصصشان خواجه نصیر طوسی است. همچنین استاد پراشانت کشاومورتی که تخصصشان ادبیات فارسی است.
P48-Persian course
از بین آن‌ها کسی هست که راحت فارسی صحبت کند؟
خب من و استاد منوکیان ، استاد ابی صعب و استاد کشاومورتی که با هم فارسی صحبت می‌کنیم! همه اساتید دیگر هم که نام بردم، فارسی را در مقطعی خوانده‌اند و می‌توانند تا حدودی بفهمند. خیلی هم شده که اگر سؤالی دارند مخصوصاً در رابطه با مفهوم شعر از من بپرسند. جالب است بدانید تنها جشنی که در طول سال در دانشکده رسماً و با حمایت مالی رئیس دانشکده برگزار می‌شود نوروز است و این خود باعث می‌شود که خیلی‌ها از سراسر دانشگاه بیشتر با فرهنگ و زبان ما آشنا شوند.
مخاطب کلاس‌های شما بیشتر چه کسانی هستند؟
تعدادی از‌ آن‌ها کسانی هستند که پدر و مادر فارسی‌زبان دارند اما معمولاً خواندن و نوشتن نمی‌دانند. و تعدادی نیز افرادی هستند که زبان فارسی را برای Minor برای رشته‌شان انتخاب کرده‌اند. به‌طور مثال اینجا رشته‌ای هست با عنوان مطالعات جهان اسلام و خاورمیانه . همچنین از اقتصاد ، حقوق یا پزشکی تا زبان‌شناسی و روانشناسی دانشجو داشته‌ام. خیلی وقت‌ها هم از طریق شعر یا فیلمی علاقه‌مند شده‌اند. مثلاً کسی بود که بوف کور هدایت را به انگلیسی خوانده بود و علاقه‌مند شده بود به فارسی. یا دختری چینی بود که هم‌خانه‌اش ایرانی بود و به فارسی علاقه‌مند شده بود.
حالا فارسی‌ واقعا زبان ساده‌ای به‌حساب می‌آید؟
بله نسبت به زبان‌های دیگر خب قواعد استثنا ندارد یا تأکید بر روی مذکر و مؤنث ندارد. خب این برای زبان‌آموز یک امتیاز است. به‌نوعی کامل بودن زبان را هم نشان می‌دهد.
P48-the oxford handbook of persian linguistics
چقدر با زبان‌های دیگر قرابت دارد؟
ازلحاظ ژرف‌ساخت، زبان‌های هندواروپایی در خیلی موارد شبیه هم هستند. ازلحاظ قواعد واژه‌شناسی هم خیلی شباهت‌ها وجود دارد. مثلاً فارسی، انگلیسی یا فرانسه همه‌شان ساختار پیوندی دارند یعنی دارای پیشوند، پسوند و میانوند هستند ولی خب مثلاً در زبان عربی که زبانی سامی است این ساختار متفاوت است. و گاهی همین شباهت‌ها با انگلیسی باعث می‌شود که زبان‌آموز انگلیسی‌زبان در کلاس، فارسی را راحت‌تر یاد بگیرد.
همیشه به ما می‌گفتند زبان فارسی شیرین است! واقعاً همین‌طور است؟
خب اگر شما با زبان‌هایی مقایسه کنید که بیشتر دارای صامت‌های حنجره‌ای هستند، فارسی ملایم‌تر شنیده می‌شود، پس احتمالاً درست است و واقعاً بیشتر شاگردهایی که شروع می‌کنند به یادگیری، شیفته این زبان می‌شوند. به‌علاوه فارسی‌زبانی است که ادبیات آن خیلی در موسیقی و هنر به‌کاربرده می‌شود و نمی‌شود واقعاً شعر یا ادبیات را از هر چیز دیگر فرهنگ ما جدا کرد. مثلاً در فرهنگ انگلیسی آن‌قدر مهم نیست که شما شعر بخوانید، می‌توانید به‌جای آن نثر بخوانید. اما در فارسی اصلاً نمی‌شود شعر نخواند! و همین زیبایی زبان را بیشتر می‌کند.
از شعرها هم در کلاس‌ استفاده می‌کنید؟
اتفاقاً جالب است که یک نمونه برای شما مثال بزنم. شاگردی دارم که حافظه خوبی دارد و هرچه را درس می‌دهم دوست دارد به‌صورت شعر نمونه آن را ببیند چون دوست دارد شعرهای فارسی را حفظ کند. در کلاس، زمان آینده را درس می‌دادم. به او شعر «قایقی خواهم ساخت» سهراب سپهری را پیشنهاد کردم. به این صورت این زمان آینده در ذهنش خواهد ماند. هر کس به روش شخصی خودش می‌تواند زبان را یاد بگیرد.
P48-translation metacognitive strategies
اگر یک دوست خارجی پیشنهاد کتاب از شما بخواهد پیشنهادتان چیست؟
معمولاً کتاب شعر مثل فردوسی و حافظ و مولانا و خیام. اما اگر دانشجو باشد، اول زمینه موردعلاقه‌اش را می‌پرسم.
حالا به نظر شما ترجمه شعر فارسی به همان قشنگی فارسی‌اش دیده می‌شود؟
اصلاً‌!‌ (می‌خندد) ‌به نظر من ترجمه شعر تقریباً محال است. اما خب انتقال ایده است که برای غیرفارسی‌زبانان جالب است. مثلاً من ترجمه‌های فیتزجرالد را که به همراه متن فارسی شعر می‌برم سر کلاس با بچه‌ها کارکنم آن‌ها تازه متوجه تفاوت زیاد می‌شوند.
شما نظرتان با کاری که فرهنگستان زبان در ایران برای معادل‌سازی لغت می‌کند چیست؟
خب نظر من این است که اگر برای لغات جدید معادل فارسی آن‌ها را قرار بدهیم کار بدی نیست. کلاً بعضی از زبان‌شناسان که من هم با آن‌ها هم‌عقیده‌ام می‌گویند آنچه مردم بپذیرند و به کار ببرند، درست است. مثلاً یادم هست سال‌ها قبل لغاتی مثل سامانه یا پایانه را اضافه کرده بودند. چند سال بعد که ایران رفتم متوجه شدم از این لغات خیلی بیشتر استفاده می‌شود و الآن تقریباً کاملاً جاافتاده است.
این‌که نسل‌های جدیدتر کلمات جدیدی مثل خفن، سه سوت یا... وارد زبان می‌کنند چطور؟
خب این پویا و زنده‌بودن زبان را نشان می‌دهد و کاملاً طبیعی است.
P48-what the persian media says
خاطره‌ای دارید که دوست داشته باشید از دوران تدریس بیان کنید؟
هرروز تدریس واقعاً برایم خاطره است. اما گاهی می‌بینم دانشجوهایم به من مراجعه می‌کنند برای توصیه‌نامه برای مقاطع بالاتر و از دیدن موفقیتشان خوشحال می‌شوم.
و وقتی مراجعه می‌کنند فارسی صحبت می‌کنند دیگر؟‌
باید صحبت کنند! (می‌خندد)
حرف آخر؟‌
خیلی ممنون. این کاری که می‌کنید خیلی جالب است و من برایتان آرزوی موفقیت روزافزون دارم.P48-compound verbs in persian