18نوامبر2017

17 آبان 1396 نوشته شده توسط 

«مبادا فراموش کنیم»

آرمین آریان‌پور

نسخه تصحیح شده
در نسخه چاپی، تاریخ گرامیداشت قربانیان جنگ به اشتباه 11 آوریل ذکر شده است. ضمن عذرخواهی از خوانندگان عزیز، این اشتباه در نسخه آنلاین و PDF به تاریخ صحیح یعنی 11 نوامبر اصلاح شده است.
به بهانه 11 نوامبر، روزی برای یادبود قربانیان جنگP28-00MAIN
روز یادبود یا روز آتش‌بس، روزی است که کشورهای مشترک‌المنافع هرساله در تاریخ یازدهم نوامبر به یاد آتش‌بس جنگ جهانی اول در 1918 گرامی می‌دارند. این روز را در کانادا «روز یادبود» می‌نامند که به زبان فرانسه Jour du Souvenir و به زبان انگلیسی Remembrance Day خوانده می‌شود. این روز در سایر کشورهای مشترک‌المنافع عموماً Veterans day یا Poppy day (گل خشخاش قرمز) نام دارد. این روز بهانه‌ای است برای یادبود افرادی که به گمان کانادایی‌ها برای حفظ صلح و آزادی به جنگ رفتند چراکه به اعتقاد آنان بدون صلح، آزادی و بدون آزادی، صلح میسر نیست. به‌واقع فداکاری و ازخودگذشتگی همه سربازانی که در جنگ‌های جهانی برای خاموش کردن موتور نژادپرستی و وحشت شرکت کردند، غیرقابل‌انکار است ولی این نکته نیز قابل‌یادآوری است که لزوماً همه جنگ‌های امپراتوری بریتانیا باهدف اشاعه صلح و آزادی در جهان نبوده و در برخی موارد دستیابی منافع مادی یا اعتباری مدنظر بوده که طرح آن به دلیل طولانی بودن موضوع، مجال دیگری می‌طلبد. ولی آنچه مسلم است سربازان تنها باهدف دور کردن بلای دشمن از سر میهن و خانواده است که برای کشورشان راهی جنگ می‌شوند و این افراد بی‌گناه هرگز دنباله‌رو سیاستمداران و اهدافشان نبوده‌اند. به همین دلیل فارغ از سیاستمداری که پشت یک جنگ قرار دارد، سربازان و جان‌باختگان در جنگ همواره مورد احترام مردم بوده‌اند.
P28-01      اعزام نیروهای کانادایی در جنگ جهانی دوم - نام عکس «پدر منتظرم بمان»
در روز یادبود، کانادایی‌ها نیز همچون سایر کشورهای مشترک‌المنافع، یاد و خاطره سربازان و قهرمانانی را که در این روز جانشان را از دست دادند، باافتخار گرامی می‌دارند. پیش از جنگ جهانی اول، کانادایی‌ها روز بیست و هفتم فوریه را به مناسبت اولین پیروزی‌شان در یک جنگ بین‌المللی (جنگ پاردبرگ Paardeberg از جنگ‌های آفریقای جنوبی در سال 1900) جشن می‌گرفتند. در این جنگ کانادایی‌ها موفق شدند با یاری‌رساندن به ارتش بریتانیا به پیروزی دست یابند. در خلال این جشن‌ها که تا سال 1914 یعنی شروع جنگ جهانی اول ادامه داشت، مردم با گردهمایی در میدان‌های اصلی شهر که گاهی به نمادهای پیروزی جنگ آفریقای جنوبی نیز مزین بودند، جشن می‌گرفتند. روز پاردبرگ بیشتر از اینکه یادآور بزرگداشت و یادبود این جنگ باشد، نماد جشن پیروزی و نشانگر رابطه محکم بین ارتش سلطنتی انگلستان و ارتش کانادا بود.
پس از وقوع جنگ جهانی اول و کشتار وسیعی که به‌واسطه آن در دریا و خشکی دامن هزاران اروپایی و ازجمله شصت‌ویک هزار کانادایی را گرفت، دیدگاه کانادایی‌ها نسبت به جنگ عوض شد و بااینکه کانادا در طرف برنده قرارگرفته بود ولی این مردم، تازه با مفهوم ویرانگر جنگ و کشتار آشنا شدند و پس‌ازآن بود که به‌جای شادی و سرور به مناسبت پیروزی و نصرت، به یادآوری رشادت‌ها و گرامیداشت کشته‌شدگان پرداختند و سعی کردند با کشته‌شدگان و بازماندگان جنگ مانند قهرمانان ملی رفتار کنند تا بدین شکل به آن‌ها ادای دین کرده باشند. این ادای دین نه‌تنها در آن زمان بلکه به‌وسیله نسل‌های آینده با گرامیداشت یادبود جان‌باختگان و جانبازان جنگ ادامه یافت.

P28-03       سربازان کانادایی در حال پیاده شدن در سواحل جونو در فرانسه 1944
در ششم نوامبر سال 1919، شاه جرج پنجم از شهروندان در کل امپراتوری بریتانیا خواست تا در ساعت یازده صبح یازدهمین روز از ماه یازدهم هرسال، مشغول به انجام هر کاری هستند آن را متوقف کنند و به مدت دو دقیقه به احترام قهرمانان جنگ سکوت کنند. البته این پیشنهاد شاه جرج ابتکار تازه‌ای نبود. پیش از آن نیز یکی از نمایندگان مجلس عوام بریتانیا به نام ایزاک پلدو از مجلس خواسته بود یادبودی به مناسبت روز آتش‌بس در دومین دوشنبه از ماه نوامبر هرسال برگزار شود.
در ماه می سال 1921، مجلس کانادا روز آتش‌بس یا Armistice Day را دوشنبه هفته‌ای تعیین کرد که یازدهم نوامبر در آن بود. این انتخاب باعث شد که روز گرامیداشت قهرمانان جنگ با عید شکرگزاری مصادف شود و یادبود کشته‌شدگان به طرز طنزآلودی با شادی و بوقلمون عید شکرگزاری عجین شد! این موضوع موجب نارضایتی خانواده کشته‌شدگان و همین‌طور کهنه سربازان و قهرمانان جنگی شد و آن‌ها با گردهمایی در کلیساها و در کنار نمادهای جنگ اعتراض خود را به این موضوع نشان دادند؛ اما سایر کانادایی‌ها چندان به این موضوع اهمیت نمی‌دادند و بنا به گفته موزه جنگ کانادا، تعداد کمی از آن‌ها در این گردهمایی‌های اعتراضی شرکت داشته‌اند. درنهایت این غائله در ماه مارس سال 1931 با تصویب قطعی روز یازدهم نوامبر به‌عنوان روز آتش‌بس به پایان رسید. در همان سال اعضای مجلس نام روز یادبود یا Remembrance Day را به‌جای روز آتش‌بس پیشنهاد کردند و این روز در سال 1931 برای اولین بار با این عنوان نامیده شد و در تلاش‌هایی در سال‌های 1970 و 1985 به‌عنوان تعطیل رسمی در تقویم کانادا جای گرفت. از روز یازدهم نوامبر در فرانسه و بلژیک هنوز با عنوان روز آتش‌بس و در ایالات‌متحده بانام روز کهنه سربازان یا Veterans Day یاد می‌شود.P28-بنای-یادبود-جنگ-در-اتاوا-02
امروزه در کانادا یازدهم نوامبر فقط روزی برای یادبود سربازان جنگ جهانی اول نیست بلکه به‌مرورزمان ادای احترام برای قربانیان سایر جنگ‌ها نیز به این روز اضافه شد. جنگ‌هایی که کانادا در سایه انگلستان در آن‌ها نقش داشت نظیر جنگ جهانی دوم، جنگ کره، جنگ افغانستان و سایر جنگ‌هایی که ارتش کانادا با عنوان مأموریت حافظ صلح در آن‌ها حضور یافت. در تمامی این جنگ‌ها حدود یک‌میلیون و ششصد هزار کانادایی شرکت کرده‌اند که از این میان صد و هجده هزار تن در میدان‌های نبرد جان خود را ازدست‌داده‌اند.

مراسم روز یادبود
در مراسم روز یادبود بخش‌هایی از چهارمین شعر «قصیده یادبود» با عنوان آخرین سنگر خوانده‌شده و در ساعت یازده، دو دقیقه سکوت به احترام کشته‌شدگان جنگ ادا می‌شود. در مدارس جلسات یادبود برگزارشده و در میدان‌هایی که نمادهای یادبود جنگ ساخته‌شده، تاج گل قرار داده می‌شود. در تمام این مدت نیز گل‌های خشخاش قرمزرنگ بر سینه افرادی که به این مراسم ادای احترام می‌کنند جای می‌گیرد.
P28-02          بنای یادبود جنگ در اتاوا
هفت کتاب تحت عنوان «کتاب یادبود» در برج صلح پارلمان اتاوا نگهداری می‌شوند که دربرگیرنده نام صدوهجده‌‌هزار سرباز کانادایی است که در خدمت نظامی جان خود را ازدست‌داده‌اند. این کتاب‌ها جنگ‌هایی از قبیل جنگ آفریقای جنوبی، جنگ کره و جنگ‌های قرن بیست و یکم را نیز پوشش می‌دهند. یکی از این هفت کتاب با عنوان «کتاب نیوفاندلند»، نام کشته‌شدگان جنگ‌های اول و دوم جهانی را که از نیوفاندلند و لابرادور بوده‌اند ثبت کرده است چراکه در آن زمان این استان‌ها هنوز جزئی از کانادا نبودند. هشتمین کتاب از این مجموعه کتابی است که نام کشته‌شدگان جنگ 1812 در آن ثبت گردیده. جنگی که در آن کانادا هنوز کشوری مستقل نبود.

بناهای یادبود جنگ در اکثر شهرهای کانادا و در مکان‌های عمومی به چشم می‌خورد. این بناها که باهدف گرامیداشت کشته‌شدگان جنگ ساخته‌شده‌اند بیشتر در دهه بیست و دهه سی میلادی و پس از جنگ جهانی اول سر بر آسمان برآوردند اما به‌مرور نام سربازانی که در سایر جنگ‌ها کشته‌شده بودند نیز به این آثار یادبود اضافه گردید.

هرساله هنگ سلطنتی کانادا مادر یکی از قهرمانان جنگ را برمی‌گزیند و به اتاوا دعوت می‌کند تا نماینده مادران قهرمانان کشته‌شده در جنگ باشد. در این مراسم به وی لقب «مادر یادبود ملی صلیب نقره‌ای» اعطا می‌شود.

بنای یادبود ملی جنگ و سرباز گمنام
P28-بنای-یادبود-جنگ-در-اتاوا-06
برجسته‌ترین نماد ملی جنگی کانادا با عنوان «یادبود ملی جنگ» در اتاوا قرار دارد که در روز یازدهم نوامبر مرکز توجه است و افرادی چون فرماندار کل، نخست‌وزیر و مقامات ارشد هنگ سلطنتی در آن حضور می‌یابند و رژه بزرگ کهنه سربازان را نظاره می‌کنند. در کنار بنای «یادبود ملی جنگ» مقبره سرباز گمنام قرارگرفته است که در آن بقایای سربازی بی‌نام‌ونشان از جنگ جهانی اول جای دارد و نمادی است از تمامی سربازانی که در خلال جنگ در اقصی نقاط جهان بدون نام و نشان آرمیده‌اند. پیکر این سرباز در گورستانی نزدیک به ویمی‌ریج Vimy Ridge پیدا شد و به کانادا منتقل گردید.
در امپراتوری بریتانیا، اولین بار در سال 1920 جسد سربازی گمنام که در وست‌مینسترابی به خاک سپرده شد به‌عنوان سمبلی برای تمام کشته‌شدگان بی‌نام‌و‌نشان کشورهای مشترک‌المنافع تعیین گردید و مراسم خاک‌سپاری او با حضور شاه جرج پنجم و شماری از قهرمانان جنگی که صاحب نشان امپراتوری صلیب ویکتوریا بودند به همراه صد زن که هر یک همسران و فرزندانشان را در جنگ ازدست‌داده بودند برگزار شد. بعدها فرانسه و ایالات‌متحده و به دنبال آن برخی از سایر کشورها نیز از چنین مراسمی الگو گرفتند.
در سال 1993 استرالیا با بازگرداندن پیکر یکی از کشته‌شدگان جنگ از فرانسه و خاک‌سپاری آن در بنای یادبود کانبرا به مناسبت هفتاد و پنجمین سالگرد پایان جنگ جهانی اول، نخستین کشور از مجموع کشورهای مشترک‌المنافع بود که پس از 1920 چنین رسمی را احیا می‌کرد. کانادا نیز با پیشنهاد هنگ سلطنتی کانادا چنین رسمی را در سال 2000 به‌جا آورد و یکی از شش هزار و هشتصد سرباز گمنام خود در فرانسه را به اتاوا منتقل نمود و به مدت سه روز از تاریخ 25 تا 28 می 2000 در سالن مرکزی پارلمان قرار داد تا مردم بتوانند به وی ادای احترام کنند. در بعدازظهر روز 28 می، این سرباز در مراسمی با پخش زنده تلویزیونی به جایگاه فعلی یعنی بنای یادبود ملی منتقل گردید.
ویمی‌ریج
P28-ویمی-ریج-02
سرباز گمنام کانادایی در گورستانی در نزدیکی ویمی‌ریج پیدا و به کانادا منتقل شد. ویمی‌ریج نام منطقه‌ای در شمال فرانسه است که می‌توان گفت بزرگ‌ترین و مهم‌ترین بنای یادبود کانادا در کشوری دیگر است. این بنا و این محل تاکنون شاهد گردهمایی هزاران کانادایی برای بزرگداشت یادبود سربازان ارتش کانادا و حضورشان در جنگ جهانی اول بوده است. جنگ ویمی‌ریج که از نهم تا دوازدهم آوریل 1917 در جریان بود به‌عنوان مهم‌ترین نقش ارتش کانادا در جنگ جهانی اول به‌حساب می‌آید.
P28-ویمی-ریج-03
در ویمی‌ریج بنایی با دو ستون به طراحی والتر آلوارد ساخته شد. وی ساخت این بنا را در سال 1925 آغاز کرد و پس از مدت یازده سال و با صرف سرمایه‌ای نزدیک به یک و نیم میلیون دلار آن را به پایان رسانید. گرداگرد این بنای یادبود توسط بیست مجسمه که سمبل ایمان، عدالت، صلح، افتخار، بخشش، حقیقت، دانش و امید هستند احاطه‌شده است. مهم‌ترین سمبلی که در این بنا به چشم می‌خورد تندیس زنی است که ایستاده ولی سر خم کرده و با دست اشک‌هایش را پاک می‌کند. این تندیس نماد کانادا است که برای فرزندان ازدست‌رفته‌اش سوگوار است. بر روی بنای یادبود ویمی‌ریج نام یازده هزار و هشتصد و بیست‌وپنج کانادایی که محل دفنشان مشخص نیست، حک‌شده است.
P28-05       بنای یادبود ویمی‌ریج
این بنا در سال 1936 برای اولین بار رونمایی شد و در مراسم رونمایی حدود صد هزار نفر ازجمله شش هزار کانادایی شامل قهرمانان جنگ و کهنه سربازان شرکت کردند. باوجود بیم بسیار از نابودی این بنا در خلال جنگ جهانی دوم و علی‌رغم اشغال فرانسه توسط آلمان نازی، از حوادث مختلف و بمباران‌ها جان سالم به دربرد. برخلاف تصور مردم، آدولف هیتلر در سال 1940 از این بنا بازدید کرد و با آن عکس یادگاری گرفت! در سال 2007 این بنا پس از ترمیم مجدداً رونمایی شد و در مراسم رونمایی آن مقامات به همراه هزاران کانادایی از آن بازدید کردند.
گل خشخاش سرخ نماد روز یادبودP28-remembrance-day-canada 4460x4460   

  گلهای خشخاش سرخ در فلاندر
گل خشخاش سرخ به نماد روز یادبود تبدیل شد زیرا علاوه بر رنگ قرمز که در فرهنگ‌های مختلف نماد خون شهید است، این گل در میدان‌های جنگ فلاندر در بلژیک و در شمال فرانسه می‌رویید و ازاین‌رو به سمبلی برای ازخودگذشتگی سربازان در جنگ‌های خونین تبدیل شد. در مورد این گیاه نکته‌ای جالب‌توجه است. دانه گل خشخاش قرمز می‌تواند برای سال‌ها در زمین به‌صورت زنده ولی خاموش باقی بماند ولی به‌محض اینکه زمین زیرورو یا شخم زده شود دانه این گیاه شروع به جوانه زدن و شکوفه کردن می‌کند. در خلال جنگ‌های سال 1914 در منطقه فلاندر و براثر شخم زدن خاک با فشنگ و توپ‌های سنگین، پس از مدتی این دشت‌ها با گیاه سرخ‌رنگ خشخاش فرش شد و به همین دلیل این گیاه به سمبلی برای فداکاری‌ها و جان‌فشانی سربازان متفقین در جنگ جهانی بدل گردید.

جان مک کرا، کلنل و دکتر ارتش در سال 1915 در درمانگاه ارتش در شمال بلژیک در سوگ از دست دادن بهترین دوستش ستوان الکسی هلمر شعری با عنوان «در زمین‌های فلاندر» سرود که بعدها این شعر عاملی الهام‌بخش برای انتخاب گل خشخاش به‌عنوان نماد روز یادبود گردید. این شعر برای کانادایی‌ها بسیار ارزشمند است تا جایی که حتی در مراسم سربازانی که در هر نبردی کشته شوند خوانده می‌شود. به گفته‌ی شان فریزر، مدیر اونتاریو هریتیج تراست، «این اثر بدون زمان است و تجارب انسانی در میدان جنگ است که حقیقتاً معنی از دست دادن را به‌خوبی درک کرده و در شعر گنجانده است. این شعر شما را به خلسه می‌برد چراکه سخنان مرده‌ای است که زندگان را خطاب قرار می‌دهد.» در این شعر افتخار خدمت، از دست دادن آن‌هایی که خدمت کرده‌اند و دعوت دیگران به گرامیداشت یاد آنان مواردی است که با سادگی و ظرافت بیان‌شده‌اند و به گفته‌ی ‌شان فریزر، در کمتر شعری یافت می‌شوند. به گفته ملانی مورین-پلتیر مورخ اهل اونتاریو، جان مک کرا در تاریخ کانادا جایگاه ویژه‌ای دارد. او که در خلال جنگ با سرودن این شعر سعی داشت کمی از دردهای خود را تسکین دهد توانست حرف دل خانواده‌های داغدار سربازان را در دهه‌های بعد به زیبایی بیان کند.
P28-کلنل-جان-مک-کرا
کلنل مک کرا در دوران حیاتش نتوانست تأثیر شعر خود و نقش گل خشخاش در روز یادبود قهرمانان جنگ را ببیند. وی در خلال جنگ اول در ژانویه سال 1918 در شهر کوچکی در فرانسه براثر ذات‌الریه از دنیا رفت. بخش‌هایی از این شعر را در ادامه می‌خوانیم:

In Flanders fields the poppies blow
Between the crosses, row on row,
That mark our place; and in the sky
The larks, still bravely singing, fly
Scarce heard amid the guns below

در زمین‌های فلاندر گل‌های خشخاش در میان صلیب‌ها سر برآورده‌اند،
ردیف به‌ردیف (مانند سنگ‌قبر)
این گل‌ها نشان می‌دهند ما کجا بودیم،
و در آسمان، چکاوک همچنان با شجاعت می‌خواند، پرواز کن
صدایی که در میان صدای تفنگ‌ها این پایین، به‌سختی شنیده می‌شود.
بعدها در سال 1921 خانمی فرانسوی به نام آن گرین چنان تحت تأثیر این اشعار قرار گرفت که برای ثبت گل خشخاش به‌عنوان نشان روز یادبود به انگلستان و کانادا سفر کرد و با ملاقات با اعضای لژیون (هنگ) سلطنتی بریتانیا و انجمن قهرمانان جنگ بزرگ کانادا (که بعدها با عنوان هنگ سلطنتی کانادا تغییر نام داد) آن‌ها را مجاب کرد این گل را به‌عنوان نماد برگزینند.
در فرهنگ‌های دیگر مانند فرهنگ ما نیز گل سرخ به دلیل رنگ قرمز به گلی تشبیه می‌شود که با فداکاری و خون شهدا آبیاری شده و مردم ایران در طی هشت سال جنگ با عراق با شعرهای حماسی و قهرمانانه همچون «از خون جوانان وطن لاله دمیده» که تشبیهی شاعرانه از گل سرخ به خون قهرمانان جنگ است، آشنا هستند.