17نوامبر2017

03 آبان 1396 نوشته شده توسط 

یحیوی یارادان اون-نجو گونون تابلولاری

آیدین شافاق 231
P67-1--taj-ol-shoara-yahyavi
اردبیللی مرثیه و نوحه شاعیری «عباسقلی یحیوی» (1358-1280) احقر تخلصو ایله 13 یاشیندا مذهبی شعر سؤیله مه یه باشلادی. گنج لیک زامانی تخلصونو تغییر وئریب اؤزونون سوی آدینی تخلص سئچدی. بو شاعیرین شعرلری ادبی ضعیفلیکدن اوزاق اولاراق دوشونجه و خیالدان دولودور. معاصر نوحه شعری نین خصوصیت لرینه نظر و دقت یئتیردیکده گؤروروک، معاصر نوحه شعری نین باشیندا، ادبی قدرتی، رنگارنگ تصویرلری و یانیقلی افاده لری ایله سئچیلن «عباسقلی یحیوی» دورور.
یحیوی بیرطرفدن بوتون کئچمیش شاعیرلرین خصوصیت لرینی توپلایاراق اؤزونه مخصوص اولان بیر صنعت له ایفاده طرزی یارادیر، دیگر طرفدن تصویر و دیل نقطه نظریندن معاصر فورمالارلا ائله بیان ائدیر کی، یاراتدیغی اثر لرده هم تاریخی ایزلر گؤرونور هم ده معاصرلیک اییی گلیر. بونون كیمی سنتز یاراتماق و کئچمیش له معاصرلیک آراسیندا بئله بیرباریشیق و بیرلیک یاراتماق آنجاق یحیوی نین شعرینده گؤرونور. بو باخیمدان، آذربایجان نوحه شعرینده یحیوی نین تأثیری میثیلسیزدیر و باشقا شاعیرلردن سئچیلیر. او بیری طرفدن یحیوی نوحه شعرینه باشقا بیر خصوصیت ده اضافه ائدیبدیر. او کئچمیشده کیلر کیمی بیرشاخه دن باشقا بیر شاخه یه آتیلمیر. هر شعرده مکمل بیر منظومه و پوئما کیمی هماهنگلییی بوتونلوکله تام درجه ده قورویوب ساخلاییر. ایشلتدیگی کلاسیک افاده لری او درجه ده مهارتله و اوستادلیقلا ایشله دیرکی، معاصر سؤزلردن استفاده ائتمه دن، معاصر افاده کیمی گؤرونور، بو باخیمدان دا یحیوی شاعرلرین باشیندا دوررور. معمولا سلیم مؤذن زاده اردبیلی، یحیوی–نین شعر لریندن استفاده ائدردی.
یحیوی نین دیگر خصوصیتی بیر منظومه نین پارچالاری آراسیندا منطقی علاقه یاراتماسی دیر. اونون اکثر منظومه لرینده مطلع و نتیجه، بیر مقصده چاتیر و مطلع ایله نتیجه آراسینداکی منظوم پارچالاردا خصوصی بیرمنطق و شیوه ایله زنجیر حلقه لری کیمی بیربیرینه باغلانیر و بوتونلوکده شاعرین صنعتینی تمام-کمال گؤستریر.
مثلاً عصر عاشورا منظومه سینه دیقت یئتیرك، شاعیر بومنظومه نین مطلعینده دئییر:
بویوردو ختم‌الانبیاء سفینة النجا حسین / چراغ رهنما حسین فروغ نُه سما حسین
همین منظومه‌نین سونوندا، نتیجه حیصه سینده، منطقی وچوخ مهارتلی بیر دؤنوش له مطلع حیصه سینده ایره‌لی سوردوگو فیكره بیرداها موفق و غالبانه فورم لا قاییدیب دئییر:
باشیمی قووزادیم نه گؤردوم او زمانیده / هلالی قووسدور، قزح چكیلمیش آسمانیده
حریر هفت‌رنگ تك عیاندی كهكشانیده / بو ایكی جمله ثبت اولوب او منجلی كمانیده
سفینة النجا حسین، چراغ رهنما حسین
بونو آچیقلاماق اوچون بو شاعرین بیر منظومه سینی سئچیب مختلف جهت و یؤنلردن آراشدیرماغی بیزی مقصده چاتدیران كسه یول كیمی حسابا گلیر.
یحیوی كلاسیك و اورتا دؤر نوحه ادبیاتینی او اوزدن بو اوزه دؤندردی. عمومیتله ساده دیلده سؤیله نیلن نوحه شعرلری یحیوی‌نین دیلینده داها ادبی لشیب، شیرین لشیب و گؤزللشمیشدیر. بوگؤزللشمه اونون اؤزونه مخصوص اولان صنعتیندن گلیر.
1- یحیوی نین شعرینده كی تصویرلر، عمومیتیله بیر رسم تابلوسو كیمی گؤزل گؤرونتویه مالیكدیر.
اونون تصویرلری بیر تابلو یاراتماغا امكان وئریر. مثلاً عصر عاشورا شعرینده كی بوتون بندلر بو خصوصییته مالیكدیر. یحیوی‌نین تكرارلاری اصلینده تكرار دئییللیر. لفظاً تكرار اولانلاردا چوخ باجاریقلا افاده اولونموشدور. مثلاً:
ایشیق چكیلیدی كاملاً دؤنوب هوا اَنیب شفق / هوادن ابر ظلمتی آییردی خالق الفلق
ستارگان تابناك بؤلوندولر ورق-ورق / كی لكّه-لكّه نوردور گلیر یئره طبق-طبق
او نور آسمانییه اؤزو وئریر جلا حسین
2- منظومه‌لر خصوصی، بنزرسیز و مئلودیکدیرلر. افاده‌لر عرفانی مقاملارلا دولو اولسادا عرفانی مقاملار اولاً ساده‌ دیلده افاده اولونور هم ده چوخ نیسگیللی و حزنلو و یارالی شكیلده بیان ائدیلیر. چوخ ماراقلیدیر كی، عرفان، حماسه و رثا هراوچو یحیوی نین شعرلرینده عینییت تاپیر.
3- عرفانی اولدوغو قدر حماسیدیر، حماسی اولدوغو حالدا رثاییدیر. بوایسه یحیوی-نین ادبی معجزه سیدیر. حالبوكی بیضای اردبیلی نین شعرینده عرفانی مقاملار چوخ یوخاری اولسادا او درجه‌ده رثایی دئییللر.
4- شعرین وزن و قالبلری محتوی و موضوع ایله چوخ اویغونلوغو وار.
5- تاج الشعرا لقبی آلان یحیوی، غلو و مبالغه صنعتیندن ائله باجاریقلا فایدالانیركی، تحریف لره یول وئرمیر. بودا یحیوی نین اؤزونه مخصوص بیرصنعتدیر. چونكی باشقا نوحه شاعرلری و حتی مقتل و مرثیه یازیچیلاری بوصنعتدن فایدالاندیقلاری زامان عاشورا حادثه سینده تحریف‌لره یول وئریرلر. یحیوی ایسه تام مهارتله بوصنعتی تشبیه و زبانحال ایله ائله بیان ائدیركی، خبر تحریف اولونمور و ائشیدن تام آیدین شكیلده شاعیرین نه تکجه منطقی‌نین جدی، خبری و روایی اولدوغونو بلکه اونون شعر و نظم منطقی ایله سؤیله دیگی افاده لری‌ آیدینجا باشا دوشور. یحیوی ده فردوسی دن حماسی روحو، رودکی دن بیان گوجوو نیظامی دن رساملیغی آلیب، بزمی و رزمی بیربیرینه قاریشدیریب و عاشورا مضمونوندا اورتایا قویوب. یحیوی-نین گوجلو تخیل و تجسمو تابلو یاراتماقدا آشاغادا کی تابلولاردا تام اؤزونو گؤستریر:
P67-2--taj-ol-shoara-square
بیرینجی تابلو
بنی اسد ده بیر نفر ائدیبدی بو روایتی / محرم آیی نین اونی تاپیب حسین شهادتی
صاباحی گئتدی کوفیه قوشون آپاردی غارتی / اوچؤلده قالدی یادگار هواده قان علامتی
اسنده یئل کی، سسله نیر دئییر هواده : «یا حسین»!
ایکینجی تابلو
دئییرکی، عصر تنگ ایدی افقده گون باتان زمان / واریدی مزرعم منیم او چؤلده سبز و ارغوان
او کشتزاری گؤرمگه روانیدیم قدم زنان / ساتاشدی ناگهان منیم گؤزومه سهمگین مکان
قولاقیمه یئتیشدی وای غریب نینوا حسین
اوچونجو تابلو
یئتر مشامه بوی خوش نسیم شامگاهیدن / نه بوی دلپذیرکی، چیخار گول و گیاهدن
غبار مشک پخش اولور زمین خیمه گاهیدن / بهشت عطری قاوزانیر هوای قتلگاهیدن
او تربت مقدسی ائدیبدی طوطیا حسین
دوردونجو تابو
او دشت خوفناکده دوشوب یارالی نعشلر / برهنه سینه‌لرده قان چو نقره اوسته نقش زر
بیلکدی، قولدو، جسمدیر، اولور نظرده جلوه‌گر / سه شعبه تیرلر د‌یوب آچوب جنازه‌لرده پر
فدای حقّیلن ائدیب او عرصه نی منا حسین
بئشینجی تابلو
هواده دسته-دسته قوش گؤرور گولون بهارینی / انیب قانادیله سیله بدنلرین غبارینی
بیر آیری دسته قوش آچار پران سایه دارینی / آلیر یارالی نعشدن حرارتین فشارینی
قاناد ووراندا چؤللره دوشور صدای وا حسین
محرمین اون بیرینجی گونونون تابلولاریندا شئر-ین مرثیه سی
آلتینجی تابلو
چکیلدی رنگ آفتاب او قورخولی مکانیدن / چیخیبدی بیر مهیب شئر میان نیستانیدن
بدنلره باخیب کئچیب کنار کشتگانیدن / گلیر خفیف همهمه او شئر بی زبانیدن
گزیر یاواش-یاواش دئییر دیلینده بی‌صدا حسین
یئدینجی تابلو
یئتیشدی تاپدی مقصد و مرادی نین یاتان یئرین / کنار قتلگاهینه ادبله ووردو اللرین
اگیلدی اؤپدی ایله دی یارالی قانلی حنجرین / بویاردی یال و کاکلین سیلردی خون احمرین
اوقاندا آشکاریدی ملمع الدماء حسین
سگگیزینجی تابلو
چکردی بانگ عربده سالاردی دشته نعره‌سین / سپردی باشه تورپاغی یئره ووراردی پنجه سین
طواف ائدردی متصل ضریح عشق کعبه سین / گلیب وحوش جنگلات او شئرین آلدی دؤره‌سین
هامی جهانیان سنین مقامیوه فدا حسین
دوققوزونجو تابلو
ایشیق چکلیدی کاملاً دؤنوب هوا اَنیب شفق / هوادن ابر ظلمتی آییردی خارق الفلق
ستارگان تابناک بؤلوندولر ورق-ورق / کی لکه-لکه نوردور گلیر یئره طبق-طبق
او نور آسمانییه اؤزو وئریر جلا حسین
اونونجو تابلو
او نورلر اَنیر یئره بو نور عرشه قووزانیر / او پارچا-پارچا نورلر بونورون اوسته توولانیر
فضای تیره رنگده چراغ آسمان یانیر / بونورکی چیخیر گؤیه‌، هامی جهان ایشیقلانیر
جمال حقّی گؤستریر طلیعه ضحی حسین
اون بیرینجی تابلو
ائشیتیدم اوندا غیبدن اوجالدی نوحه و نوا / او نورلردن آیریلیر صدای ضجّه و بکاء
گؤزه گورونمز آغلایان گلیر ترنم عزا / کی دسته جمعی سسله‌نیر حسین‌وا-حسین‌ وا
غریب نینوا حسین، قتیل اشقیا حسین
اون ایکینجی تابلو
دئییر باشیمی قووزادیم نه گؤردوم اوُل زمانیده / هلالی قووسدور قزح چکیلمیش آسمانیده
حریر هفت رنگ تک عیاندی کهکشانیده / بو ایکی جمله ثبت اولوب او منجلی کمانیده
سفینة النجا حسین چراغ رهنما حسین
قایناق: ویکی پدیا و قیزیل قلم ( دومانلی دوزال)

یزید مجلیسینده زینب خوطبه‌سییندن بیر کیچیک حیصه
یحیوی دن
اوْتۇز اۆچ سیننیده نااهل و زینازاده جاوان / بی‌ادب دۆشمنی سرسختی خداوندی جاهان
یوْخ ردیفی نوْجه‌باده اوْنا بیر نام وْ نیشان / سالدێ ایسلامیده فرمانی رییاست الینه
باغلادێ شامیده شمشیری خیلافت بئلینه
***
اوْ یزیدی کی اسیری شهوات وْهمه‌کار / ائوده سگ‌باز و بییابانیده مشغۇلی شیکار
مست و سرگرمی شراب و دف وطنبور وقومار / دوْخته‌ران عرب ورومی و یۇنانی ایله‌ن
صوْبح ائده‌ردی گئجه‌سین عئشق و هوسرانی ایله‌ن
***
قصر خضرا کی اوْنا قالمێش ایدی معاوییه‌د‌ن / سقف و دیواری اوْنۇن کاشی لوان یمن
ساختمانینده مؤهندیس یارادێب صنعت و فن / اۇجا تالار ایدی دارای سوتون، دوْر وْبری
آچێلێر سمت ی حرمخانه‌سینه غورفه‌لری
***
قطعه-قطعه دؤشه‌نیب فرش بهادار یئره / شمع کافوری وئریر جیلوه قێزێل لاله‌لره
آسێلێب پرده‌ی زنبوری گۆذرگاه لره / باش طر‌فده قوْیۇلۇب کورسیی بیداد وْ جفا
ساغ سوْلێندا دۆزۆلۆب صندلی سیم وْ طلا
***
ائدیب اشراف قبائیل صف اوّلده مکان / بیر طرهفده سُفَرای دو‌ل خارجییان
عُلمای-ی-کُتب موسویان عیسویان / آ‌خرین صف ده نواز‌نده شیاطین خد‌می
غورفه‌لردن باخێر اوضاعه یزیدین حر‌می
***
یاشێل عمّامه باشێندا اوْ جفاکار و کثیف / جُببه‌ی تئرمه گئییب اگنینه قوْللابه ردیف
آسیمان رنگی عباسی، نخی پشمینه ظریف / کمرینده گؤرۆنۆر خنجر الماس نیگار
خئیزه‌ران الده دۇتۇب، تخت مرصّع ده قرار
***
ایدامه لی بیر پرده دیر