18نوامبر2017

25 مهر 1396 نوشته شده توسط 

ایران فولکلوروندا یاشایان مرثیه ادبیاتی، آذربایجان بؤلومو

آیدین شافاق 230
P67-1--zoljenah
مرثیه ادبیاتی دئدیكده دیوان و عاشیق ادبیاتی ایله یاناشی آذربایجان ادبیاتی نین بیر قولو كیمی اوزون كئچمیشه مالیكدیر. ان قدیم دؤورلردن بیزه یادگار قالمیش آغی‌لار، اوخشامالار و حزین بایاتیلار نمونه‌لری بو ژانرین داها قدیمی اولدوغونو اثبات ائدیر. بوگون قورونوب ساخلانان بوادبیات نمونه‌لری هم ده آذربایجان خلقی نین تاریخی نین مختلف یؤنلرینی آچیقلایان و قارانلیق نؤقطه لرینی آیدینلاشدیران خزینه‌لر كیمی قیمتلندیریلیر. مرثیه ادبیاتیندا ایسه بونمونه‌لر باشقا بیرطرزده انكشاف ائتمیشدیر.
كربلا حادثه سینی قلمه آلان عرب و فارس تاریخچیلری نین اكثریتی بوحادثه نی تاریخی بیر اولای كیمی قلمه آلمیش و حادثه‌نین مختلف جهتلرینی تاریخی و روایی دیلده بیان و ضبط ائتمیشلر. آذربایجاندا ایسه بوحادثه ادبیات، عرفان، ادبی-معنوی صنعت لرله قلمه آلینمیشدیر. باخمایاق ‌كی بو تاریخی حادثه نین منبعی اصلینده عرب و فارس دیل‌لی منبع‌لر و مقتل‌لر اولموشدور، آمما آذربایجان دیلینده قلمه آلینمیش اثرلر قورو و لفظی، معنوی صنعت‌لردن بوُش دئییلدیر. بوسببه گؤره عرب و فارس دیلینده یازیلمیش اثرلر و مقتل‌لرله آذربایجان دیلینده یازیلمیش مقتل‌لر و اثرلر آراسیندا اساسلی فرق موجود دور. یعنی آذربایجان دیلینده یازیلمیش اثرلر احساسلی، شعر، هنر، ادبی صنعتلر و عرفانی مقاملاردان فایدالانماق اوچون بواثرلر چوخ آزاراق تحریفلره معروض ‌قالمیشدیر.
كربلا حادثه سینی آچیقلایان قدیم و بیرینجی اثر ابومخنف لوط بن یحیی نین (وفات ۱۵۸ ه‍.ق، ۷۴۴ .م) یاراتدیغی اثردیر، اوندان سونرا ابوالفرج اصفهانی (۹۲۷ م) و ابو اسحاق اسفرایینی (۱۰۲۷ .م) و سید بن طاووس كربلا حادثه سینی قلمه آلمیشلار. فارس دیلینده ایسه بوساحه‌‌ده چوخلو اثرلر اوجمله‌دن بعضی تحریفلره معروض قالمیش روضة الشهدا و فاضل دربندی نین یازدیغی مقتل لردن آد آیارماق اولار.
قاضی [غازی] قاستامانلی (۱۴۶۱ م)، یحیی بخشی (۱۴۹۹٫م، ۹۰۵٫ ه‍ ق) –۹۶۷ بیت شعر شكلینده، لامعی (۱۵۳۲٫م، ۹۳۸ه‍. ق) حاجی نورالدین افندی (۹۴۰٫ ه‍ .ق) ایلك عالیملردیرلر كی، تورك دیلینده كی مقتل‌لری نظم و نثر شكلینده قلمه آلمیشلار.
آذربایجان دیلینه گلدیكده كربلا حادثه‌سی تام و كامل تاریخی-ادبی، عرفانی بیراثر كیمی ملامحمد فضولی بغدادی قلمه آلمیشدیر. فضولی‌نین شاهكار اثری كیمی قیمتلندیریلن «حدیقة السعدا» اثری فورما باخیمیندان سعدی-نین گلستانی كیمی مسجع نثر و نظم له بیرگه و محتوی نقطه نظریندن ادبی و عرفانی اثر ساییلیر.
كربلا تاریخی‌نین آذربایجان-دا چئشیدلی ژانرلاردا انكشاف ائتمه‌سی و خلق آراسیندا گئنیش یاییلماسی اردبیل مكتبی نین (شیخ صفی مكتبی) یئتیردیگی شاه اسماعیل خطایی ایله محكم باغلانتیسی وار.
قطعییتله دئمك اولاركی، شاه اسماعیل هم مرثیه ادبیاتی اوچون لازم اولان شرایطی یاراتدی و همه ده اؤزونون هجا وزنینده دئدیگی بیرینجی دفعه اولاراق قوشمالاریندا مرثیه اوچون یئرآییردی.
بوگون ماتم گونوگلدی آه حسین و واحسین
سنین دردین باغریم دلدی آه حسین و واحسین
كربلانین یازیلاری شهید دوشدی غازیلاری
فاطما آنا قوزو لاری آه حسین و واحسین

صفویه دؤروندن باشلایاراق آذربایجان مرثیه ادبیاتیندا بؤیوك ایشلر گؤرولدو. بوگون مرثیه آدلاندیردیغیمیز ادبیات اصلینده آیری-آیری حیصه‌لری اؤزونده جمع لشدیرن تامام-كمال بیر مجموعه دیر، اونون اساسی بؤلمه‌لری آشاغیداكیلاردان عبارتدیر:

مقتل، مرثیه، نوحه، شبیه گردانلیق و مرثیه موغاماتی.
مقتل‌یازما:
بوندان اول دئدیگیمیز كیمی مقتل یازما صنعتی كربلا حادثه‌سی نین تاریخینی اساسا روایت لره یازماقدیر. عرب، فارس و تورك دیل لرینده بوگونه كیمی بیر چوخ مقتل‌لر یازیلمیشدیر و آذربایجان توركجه سینده یازیلمیش ایلك مقتل، ملامحمد فضولی‌نین «حدیقة السعدا»* اثریدیر. مسجع و تام ادبی و عرفانی مقاملارلا دولو اولان بو مقتل بئش یوز ایلدیركی، مرثیه ادبیاتی نین ان معتبر منبعی اولموشدور مقتل ایكی حیصه‌دن عبارتدیر. بیرینجی حیصه ده پیغمبرین، علی، فاطمه، حسن و حسین-ين حياتيندان و وفاتيندان سؤزگئدير. ايكينجي حيصه ايسه كربلا حادثه سينه حصر اولموشدور.

* حدیقة السعداء ـ ملا محمد فضولینین کربلا حادثه سی موضوعوندا یازدیغی منثور ـ منظوم اثری. بو اثرده فضولی ملا حسین کاشفی‌نین روضة الشهداء کیتابیندان ائتگی‌له‌نیبدیر.
حدیقة السعدا نثر ایله یازیلیب و هر موناسیبته گؤره فضولی اؤز شعرلرینده نثرلره ده یئر وئریبدیر. بو اثر عمومن پیغمبر اهل-بیتینه عاییددیر. و آذربایجانین فنی و مسجع نثری‌نین ان بؤیوک اؤرنک‌لریندن ساییلیر.
تدبیر قتل آل عبا قیلدین ای فلک / فکر غلط، خیال خطا قیلدین ای فلک
برق سحاب، حادثه دن تیغلر چکیب / بیر بیر حواله ی شهدا قیلدین ای فلک
بیر رحم قیلما دین جگری قان اولانلارا / غربتده روزگاری پریشان اولانلارا
غم پاره پاره باغرینی یاندیردی داغ ایله / ای لاله ی حدیقه ی آل عبا حسین
یاخدی وجودینی غم ظلمتسرای دهر / وی کربلا بلالرینه مبتلا حسین

P67-2--ashoora
مرثیه‌لر:
مرثیه‌لر كربلا حادثه‌سی ایله علاقه دار ادبی و یانیقلی دیلده یازیلمیش نظم و نثر پارچالاریندان عبارتدیر. مرثیه لر ده مقتل‌لر كیمیدیر، آنجاق مقتل ژانری ایله ادبی باخیمدان فرقله‌نیر. مرثیه‌لرده جمله‌لر، افاده‌لر چوخ یانیقلی، حزنلو، احساسات و هیجانلارلا دولو شكیلده بیان اولور. نظم ایله نثر بیر- بیرینی دوغرولدور و تماملانیر .عمومتیله اوخوجونون و یا دینله‌یه‌نین احساساتینی اویاتماق وعزا و آغلاماق احوالی و روحیه‌سی یاراتماق اوچون شعر و ادبی نثر صنعتیندن استفاده ائدیله‌رك یازیلان متن و حیصه‌لردیر. مرثیه‌لرده بؤلمه‌لر چوخ گننیش دیر. آذربایجان دیلینده یازیلمیش ان مهم و مشهور مرثیه “سحاب الدموع” (گؤزو یاشلی بولودلار) كتابیدیر. بو كتاب بؤیوك شیعه عالیمی و مرجعی تقلیدی آیةالله ملامحمد نخجوانی (۱۳۴۴ ه‍ . ق وفات) طرفیندن یازیلمیشدیر. كتاب بیرمقدمه ۱۲ سحابیه بیرمؤخره و بیرده خاتمه دن عبارتدیر. سحابیه لره چوخ گؤزل آد وئریلمیشدیر و بودا متنده كی حادثه‌نین یاندیریجی مقامی و فاجعه درجه‌سی ‌ایله علاقه‌داردیر. مثلاً الصاعقه المحرقه، شعله ملتهبه فؤادیه، شعله محرقة فؤادیه، شهاب الثاقب، الشرارة المحرقة الاكباد
مرثیه‌لر یازیلی و شفاهی شكیلده افاده اولوئور. شفاهی شكیلده افاده اولونان مرثیه لرده سبك و طرز-افاده‌سی اولان عالیملر چوخدور. شفاهی شكیلده اولان مرثیه‌لرین ده اؤزلرینه مخصوص داخلی بؤلگولری وار: ساده مرثیه لر، مرکب مرثیه لر، تحلیلی مرثیه لر و گیزلی مرثیه لر.
بوساحه‌ده مكتب صاحبی اولان مرثیه خوانلاردان آیة الله خسروشاهی نین آدی خصوصی ایله قئید ائتمه لیدیر. اونون تحلیلی مرثیه‌لری حقیقتاً بؤیوك بیر صنعت خزینه سیدیر.
بونو دا قید ائتمك لازیمدیر كی ، بعضاً بو نوع ادبیات تحریف لره معروض قالمیشدیر. بو ساحه نین آدامی اولمایان بیرسیرا شخصلر مادی ماراقلار اوزوندن مرثیه‌لریمیزه چوخلو تحریفلر داخل ائتمیشلر.
شبیه گردانلیق:
آذربایجان مرثیه ادبیاتی نین داها مهم و عظمت‌لی ژانرلاریندان بیری ده شبیه گردانلیقدیر. بو صنعت اصلینده مذهبی تئاتر فورماسیندا شعر، موسیقی و تئاتر صنعتی‌‌نین پارالئل شكیلده اجرا اولونوب بیرلشمه سیندن عبارتدیر.
شبیه گردانلیق صنعتی‌نین متنی مكالمات آدلانان حماسی، موافق و مخالف رجزلردن عبارتدیركی، هرهانسی بیر نقشی و رولو ایفاء ائدن قهرمانین شخصیتینه و موقعیتینه اویغون افاده طرزی و اجرا سبكی وار.

مرثیه موغاماتی:

عاشیق و دیوان موسیقی سیله یاناشی مرثیه موغاماتی نین دا اؤزونه مخصوص یئری وار. عرب، فارس و آذربایجان موغاماتی نین بیرلشمه سیندن ایره‌لی گلن مرثیه موغاماتی كلاسیك موسیقی دستگاهلارین خصوصیت لرینه و گؤزل لیكلرینه مالك اولماقلا یاناشی اؤزونه مخصوص اولان دستگاهلار، شعبه‌لری واردیر.

مرثیه موغاماتیندا، دیوان موغاماتیندا اوخونان بوتون دستگاهلاردان باشقا، حاج حسینقلی سه‌گاهی، سلیم سه‌گاهی، دیزمارهاواسی، حجازی و بوكیمی هاوالار گئنیش شكیلده اوخونما قدادیر. سینه زنلیك، زنجیرزنلیك، شاه بیت خوانلیق، تك‌‌ضربه، سه‌ضربه كیمی ضربلی موغاملار دا اؤزونه مخصوص یئری وار.

بوساحه‌ده ده اردبیلین بؤیوك خدمتی اولموشدور، اردبیلده، یئتیریلن نوحه خوانلارین اؤزلرینه مخصوص سبكلری اولموشدور. حاج حسینقلی كیمی هنرمندین هنرینی بوگون سلیم مؤذن زاده كیمی شرقین آواز سلطانی و یئگانه مرصع‌خوانی ان اوجا ذیروه‌لره چاتدیرمیشدیر.

نوحه قوشما
مرثیه ادبیاتی نین چوخ ساحه‌لی و چوخ گئنیش یاییلمیش ژانریندان اولان نوحه، ایستر قالب و فورما باخیمیندان ایسترسه محتوا باخیمیندان چوخ اهمیت‌لیدیر.
بو ساحه ده آذربایجانین بوتون شاعیرلری اؤز باجاریق و قدرتلرینی نمایشه قویموشلار. دئمک اولار کی، آذربایجاندا نوحه شعری دئمه ین شاعیر یوخدور. کلاسیک شاعرلردن توتموش، معاصر شاعیرلره قدر بوتون شاعیرلر آزدان-چوخدان بوساحه ده شعرلری اولموشدور.
حجم اعتباریله ده نوحه شعری باشقا شعرلرله مقایسه ده بیرینجی سیرادا دورور. صنعت، بدیعی لیک، اوبراز، تصویر رنگارنگلیگی نظریندن ده نوحه شعرینه چاتان شعر یوخدور. ایستر قصیده، غزل، دوبیتی، مثنوی، چارپاره، مخمس، ایسترسه ده بایاتی، قوشما، آغی و دئییشمه ژانریندا نوحه شعری داها قاباقجیلدیر. آذربایجان نوحه شعرینی تاریخی باخیمیندان اوچ دؤوره یه بؤلمک اولار:
1. اسکی نوحه شاعیرلری: فضولی، خطایی ، نباتی و...
2. اورتا كلاسیك نوحه شاعیرلری: صراف، راجی، سیدعظیم شیروانی، نیر، شكوهی ، میرزا حسیب و...
3. معاصر نوحه شاعیرلری، یحیوی، منزوی، انور، منعم، شاهی، مضطر، معنوی ، دلریش و...
قدیم نوحه شعری دیوان شعریله چوخ فرقلنمیر، اورتا عصر نوحه شاعیرلری نین نوحه لری یانیقلی اولسا دا دیل و ادبی نظردن چوخ ساده، آخیجی و ساده دیر. معاصر نوحه ایسه تام فرقلی دیر.

یازار: دومانلی دوزال (قئزل قلم)