17اکتبر2017

12 مهر 1396 نوشته شده توسط 

پیِر بوردیو؛ تمایز- قسمت اول

نوشته ژاک هامل
P42-Bordieu
کتاب «تمایز» با ششصد و هفتاد صفحه به این خاطر که تلاش شده تا در آن آناتومی ذوق از منظر اجتماعی مورد بررسی قرار گیرد، با دیگر آثار بوردیو متفاوت است. منظر اجتماعی با منظر فلسفی متمایز است زیرا ثابت می‌کند که ذوق، ترجیحات و فعالیت‌های فرهنگی به طور تنگاتنگی با موقعیت‌های اجتماعی قابل تصور از لحاظ نظریه در ارتباط هستند. تلاش بوردیو تلاشی بسیار جسورانه است. فیلسوفی که او نخواست باشد و جامعه شناس شد، قصد دارد نشان دهد که حکم ذوقی که در فلسفه آن را «اصل آفریده نشده هر آفرینشی» می‌دانند، برعکس با کمک «شرایط اجتماعی که محصول آن است» توضیح داده می‌شود.
بدون اینکه خود را بالاتر از فلسفه ببیند، توضیح جامعه‌شناختی، آن‌طور که بوردیو آن را در ذهن می‌پرورد، قصد دارد به‌شدت به «نفی اجتماعی» حمله کند، زیرا برخی از فلاسفه نفی اجتماعی را در برابر فرهنگ تقویت می‌کنند و عنوان می‌کنند که «رابطه میان ذوق و آموزش، میان فرهنگ در معنای وضعیت آنچه پرورش یافته و فرهنگ به‌مثابه عَمل پرورش دادن» امری بدیهی است که نیاز به استدلال ندارد. برعکس، بوردیو قصد دارد بازی اجتماعی مسئولانه ذوق، ترجیحات و فعالیت‌هایی را که درزمینه فرهنگی «متمایز هستند و باعث تمایز می‌شوند» را روشن کند. فرهنگی که زیر این عناصر اصلی قرار می‌گیرد با کمک منابع و قدرت‌هایی که مجهز به افراد یا دارای تمایلاتی اغلب مستقل از اراده و آگاهی آن‌ها هستند، توضیح داده می‌شود. این منابع و قدرت‌ها در نظریه در ارتباط با سرمایه قرار می‌گیرند؛ سرمایه‌ای که به نظر بوردیو زیر عنوان‌های دیگری شکل می‌گیرد (تحصیلی، اقتصادی، زبان‌شناختی، سیاسی یا عقلانی و غیره)؛ در مورد عادت‌واره، او استعدادهای مرتبط با «طرح‌های ذهنی و جسمی دریافت ارزیابی و کُنش» را مشخص می‌کند. درزمینه نظری، بسیج سرمایه بر اساس عادت‌واره مشخص‌کننده هر فردی در فضای اجتماعی در معنای حوزه است.
کتاب جامع «تمایز» برای بوردیو این فرصت را فراهم کرد تا نظریه خود را بر پایه تحلیل‌های آماری سطح بالا برای نشان دادن ارتباط، «تشابه ساختاری»، میان سلسه‌مراتب ذوق‌های قرار گرفته در منشأ شیوه زندگی و جایگاه اشغال‌شده در فضای اجتماعی اِعمال کند.
اگر فلسفه در مورد منشأ اجتماعی ذوق ساکت می‌ماند، جامعه‌شناسی زمانه یعنی سال‌های ۱۹۶۰، به‌نوبه خود، خود را محدود به مشاهده این مسئله می‌کند که جامعه مصرف‌گرا در شکل‌گیری فرهنگ‌عامه تأثیرگذار است و این فرهنگ در پی رواج موسیقی «یه یه» (نوعی موسیقی پاپ که در دهه ۱۹۶۰ میلادی در فرانسه، اسپانیا و ایتالیا به وجود آمد) و یا موفقیت بیتلزها Beatles به نظر می‌رسد بدون هیچ تمایزی در مقیاس افراد و طبقات اجتماعی خود را تحمیل می‌کند. بوردیو تلاش می‌کند تا در تحقیقات اولیه خود در مورد بازدید از موزه و عکاسی عکس این را به اثبات برساند (هُنری میان‌مایه. رساله‌ای در باب استفاده‌های اجتماعی از عکاسی، انتشارات مینویی، ۱۹۶۶). تحلیل‌های آماری تهیه شده در هر مورد ارتباطاتی را نشان می‌دهند که قادر به توضیح رفتار فرهنگی مرتبط به طبقه اجتماعی که افراد می‌توانند به آن وابسته باشند از لحاظ نظری هستند. کتاب «تمایز» به‌واسطه حجم خود اثری متمایز است، زیرا موضوع این اثر مجموعه سلایق، ترجیحات، عادات و رفتارها درزمینه فرهنگی است: از تغذیه گرفته تا دکوراسیون داخلی، از عادات مطالعه گرفته تا گوش دادن به رادیو و تلویزیون، از فعالیت‌های تفریحی گرفته تا رفتن به سالن‌های سینما و تئاتر، از فعالیت‌های ورزشی گرفته تا سرگرمی‌هایی مانند جمع‌آوری تمبر. ذوق در تمامی این جوانب با استادی و به‌دقت بررسی و تحلیل شده است و باعث تقویت تخیل می‌شود، همان‌طور که ضمیمه‌های روش‌شناختی که امروزه به‌عنوان الگو استفاده می‌شوند، به‌خوبی این را اثبات می‌کنند.
جداول آماری، که قبل از پیشرفت‌های رایانه‌ای و با وسایل اولیه تولید شده‌اند، ارتباطاتی را نشان می‌دهند که به‌عنوان‌مثال قادر به توضیح این هستند که استاد دانشگاه در آن زمان تمایل به بازی شطرنج دارد، روزنامه لوموند می‌خواند، به گالری‌های هنری ساحل چپ رود سن می‌رود، مشترک همیشگی مجله Tel Quel است و کارهای گزناکیس Xénakis و بولز Boulez را دوست دارد. خلاصه، موقعیت برتر او در فضای اجتماعی متناسب با فرهنگ بالا است، و این هماهنگی بازتاب‌دهنده نوع زندگی است که مخصوص طبقه اجتماعی یعنی طبقه بورژوا است. در عوض، کارگر متخصص، حداقل در همان زمان، بلوت بازی می‌کند، در باله‌های عمومی می‌رقصد، شراب قرمز و سیب‌زمینی را به سالاد و آب‌معدنی را که به ذائقه سرکارگر خوش می‌آید، ترجیح می‌دهد.




محتوای بیشتر در این بخش: « ارتباط نزدیک با موجودات فضایی