17نوامبر2017

11 مهر 1396 نوشته شده توسط 

تورکون قایناقی و آنا یوردو، «آلتای»

228 آیدین شافاق
P68-1-stone-mushroom-in-Altai  ویکی پارسی-دن چئویرن: لیلی خاقانی
«آلتای» درین وادی-لری، گئنیش و سولو اوُوالاری اولان یوکسک داغلارلا، گؤزل بیر داغلیق یئر دیر. آلتای بوزلو گئجه سی اولان سویوق و قابا قیشا، سرین و فرحلی بیر یایا صاحیبدبر. جوقرافی جهتیندن، آلتای اورتا آسیادا قازاقیستانین قوزئی شرقینده، چین، مغولیستان و قازاقیستان آراسیندا یئرلشیبدیر.
بو داغلارین ان اوجا زیروه سی، تورکلرین همن افسانه وی بؤز قورد یاشایان «بلوخاست»زیروه سیدیر. آرکئولوقلارین و مورخلرین چوخونون دئدیینه گؤره، آلتای داغلاری ایله اورال داغلاری آراسینداکی اراضی لر و قونشو اوُوالار، دونیا تورکلرینین آنا یوردو و دوغوم یئریدیر. بو اینسانلار آلتی-نجی عصرین اؤللرینده، گونئی اورتا آسیایا و قوزئی چینه کؤچ ائتدیلر و یئنی توپراقلاردا فرقلی ائتنیک قوروپلارلا بیرلشیب اؤز آنا دیللری تورکجه نی ساخلایاراق یئنی فرهنگ لر تاپدیلار.
آسیا و آوروپا نین باشقا یئرلرینه تورک لرین کؤچمک لری ایله، بو یئرلر ده تورک دیللی اولدولار. بئله گؤرونور کی، یوز ایللر اؤنجه اورال و آلتای داغلاری فاصیله سینده موختلیف طایفالار یاشیییرمیشلار. بونلارین اکثریتی تورکجه ده دانیشیرمیشلار. داها سونرا بیر آرایا گلدیکلرینده، اویغور، قیرقیز، باسمیل و اوغوز کیمی طایفالار بیرلشه رک ایلک تورک دیللی جامعه نی یاراتمیشلار.
تدقیقاتچیلار تورک تاریخینین یارانماسینی 545 میلادی ایلی یازیبلار. بو ایل «توکیوئه»نین لیدری، «بوُمین»خان، چین-ین وطنداش محاربه سی دوورینده چین ایمپریاسینا یاردیم ائدرک اونلارا یاخینلاشیبدیر. 551–جی ایلده امپراطورون قیزی ایله اولنمیشدیر. بئله لیکله چیننی لر طرفیندن چوخ حؤرمت گؤروب موقدس ساییلیردی. بیر ایل سونرا مغول امپرییاسی «چو-ژوان»ی مغلوب ائتدی و همن او ایل چین-ین شیمال غربینده کی ایلک تورک دوولتی نی قوردو. تورکلر بوندان سونرا اؤزلرینی «گؤگ-تورک» یعنی سماوی تورکلر آدلاندیردیلار.
«بومین خان» اؤلدوکدن سونرا، «گؤگ- تورک» ایکی موستقیل شرقی و غربی خانلیق-آ بؤلوندو. بو ایکی خانلیق تورک قوملارینی و طایفالارینی بیرلشدیره رک بؤیوک بیر قودرته صاحیب و او زامانین 3 بؤیوک قودرتی، چین، ایران و بیزانس ایله هم سرحد اولدو. آمما بو بیرلشمه چوخ زامان سورمَه ییب هر ایکی شرقی و غربی خانلیق داخیلی مناقیشه لر اوزوندن ضعیفله ییب سونوندا هر ایکی سی 630 ایلیندن بری محو اولمایا باشلادیلار.
آلتای تورک ادبیاتی
یازار: م. کریمی
آلتای تورک لری، تورک دونیاسی نین ان قدیم سویلاریندان اولاراق درین و اسکی بیر ادبیاتا مالیکدیر. آنجاق تورک کولتورونون شفاهی بؤلومو آلتایلاردا داها گئنیش و داها زنگیندیر. بورادا شفاهی فولکلور کؤک لری چوخ اسکی و محکمدیر. تورکلرین آراسیندا اولان زنگین فولکورون قدیم کی کؤک لرینی تاپماق اوچون، آلتای تورکلری آراسیندا یاشاماق گره کیر. بورادا اوسطوره لرین، افسانه لرین، آتالار سؤزلری و دستانلارین ان اسکی فورمالارینی توپلاماق اولار. آنجاق یازیلی ادبیاتا گلدیکده، گؤک تورک آبیده لرینین آلتای تورکلرینه عایید اولدوغونو بیلیریک. اورخون و یئنی سئی ده یازیلان ۵۱ آبیده دن عبارت تورک دونیاسی نین یازیلی ادبیاتی نین تمل داشینی بورادا تاپمیش اولوروق. بو آبیده لر ۱۵۰۰ ایل بوندان اؤنجه یه عایید اولاراق، ۱۰۰۰ ایل اوندان اسکی زامانلارا دا گئدیب چاتان آبیده لر اله گلمیشدیر. بو تاپینتی لار گؤسته ریرکی تورک دیلی و خطی دونیانین ان قدیمی کولتورونو تشکیل ائدیر.
تورک لرین ایلک تاریخی وثیقه لری ساییلا بیله جک پازیریک گورگانلارینین آلتای لارخالقینین یاشادیقلاری جغرافیادا اولماسی، بوگون ده آلتایلاردا اسکی بیر مدنیت روحو یاشاماغا امکان یارادیر. بو آبیده لر هله ده کی وار، اولدوغو قدر تانینماییب ؛ دونیا بیلگین لری تانیسالاردا، هله بیزده- ایراندا تکجه ضیالیلار آراسیندا تانینماقدادیر.
آنجاق آلتای خالقلارینا زنگین بیر ارث اولاراق بو گونکو ادبیاتلاریندا دا سسی گلیر و چوخلو چاغداش شاعیرلری بو آبیده لری اؤز شعرلرینه و اثرلرینه قونو سئچمیشلر. او جمله دن . کوکشیف، «سورو» اثرینی: آ. آدارف «گول تیگین کؤلکه سی»، ب. بدروف «داش خزر» و ب. اوکاچف «تونیوقوق کریزی» اثرلرینی بو آییده لره توخوناراق یازمیشلار. بونو آرتیرماق لازیمدیر ۱۹ جو یوز ایلده دونیا عالیم لری تورک دونیاسینا ماراقلانیب و آلتای لاردا یئر و یئرآلتی قازینتی لارینا اوز گتیره رک، آلتای اؤلکه سینه گلمیشلر و هر بیر آبیده نی تاپدیقجا، آلتای خالقی دا اویانیب، اؤوزونو تانیماغا چالیشیر و بو یؤندن گئنیش و درین بیر اویانیش روحو دیریلیر. آلتای چاغداش ادبیاتی دا بو اوزدن زنگین و جانلی اولور.
آنجاق چین و روس استیلاسی، آلتای خالقینی باسیب – ازیز. بونو آرتیرماق لازیمدیرکی چاغداش ادبیاتدا، آلتای شاعیرلری ده گوجلو دستان گله نگینه آرخالاناراق، تاریخی قهرمانلاری بیر ایدئولوژی وسیله سینه چئویررک و گؤزل اثرلر یاراتمادا دوشمن قارشیسینا چیخیرلار. بو ساحه ده چوخلو شاعیرلر بو دورومدان یارارلاناراق دؤیوشه قالخمیشلار: س. سورازاکف، ا. سورایف، ای. کوچف، ت. بدورف، ت. اوزچف، ا. شادویف، و . ایرتانف، ا. تانتیف و ….
آلتای چاغداش ادبیاتی نین گوجلنمه ندن لریندن بیری ده باشقا دیللردن، اؤزه للیک له روسجادان ترجومه اولونان اثرلر اولموشدور. بو زامان روس کلاسیک و چاغداش اثرلری آلتای تورکجه سینه چئوریلیب و زنگین بیر ادبیات آلتای تورکجه سینده یارانیر و شاعیرلره، یازارلارا ایلهام قایناغی اولور. آنجاق همین زاماندا قازاق و قیزقیز ادبیاتی دا آلتایلاردا گئنیش صورتده یاییلیر. بونلارین یانیندا سووئت طرفیندن قورولان آکادمیالار، دیلین و کولتورون علمی صورتده اؤیره نیلمه سی، یازیلیب تدقیق ائدیلمه سینه ده یرلی بیر جیغیر آچیب و آلتای کولتورو درینله شیر.
آلتایلاردا بلکی ده ایلک غزئته ۱۹۳۰ جو ایللرده یاییلمیشدیر. تئاتر و صحنه اثرلری ده چوخ تئز یولا دوشموشدور . ۱۹۳۷ ایلینده بیرینجی تئاتر یولا دوشور. آنجاق ۱۹۳۰ جو ایللردن سونرا چاغداش آلتای ادبیاتی چیچک له نیر و بوللو-بوللو اثرلر میدانا گلیر. چوخلو غزئته لر یولا دوشور و چوخلو یازارلار، دیلماجلار و شاعیرلر باش قووزاییب اثرلر یارادیرلار. آشاغیداکی شاعیر و یازارلارین چوخلوغو هامینی حئیرتده قویور:
میخائیل واسیلیویچ، چووالکف، میرون واسیلیویچ، موندوس ادکف، پاول واسیلیویچ، کوچیاک، پاول الکساندرویچ، چاغات استرایف، چالچیق آنچینویچ، اونژکف، ایوان واسیلیویچ، شودویف، ایوان پترویچ، کوچویف، آرژان اویونچینویچ آدارف، لازار اردیف، ارکمن ماتینویچ، پالکین ، بوریس اوکاچینویچ تولوسف، الکساندر سؤرکایف، ب. بورمالف، جیمان بلکف، پاسلی سامیق، چیباش بوروکویچ، جورقوی کیدیف و ….
آنجاق بونو آرتیرماق لازیمدیرکی آلتای چاغداش ادبیاتیندا حئکایه-اؤیکو داها آرتیق گلیشمیش و شعر اونا نسبت گئری قالمیشدیر. آما بئله لیکه ده ده یرلی شعرلرین ساییسی آز دگیلدیر.
سازون سایمویچ سورازاکف
سازون سایمویچ آلتای تورک ادبیاتی نین چاغداش گلیشمه سینده اؤنملی سیمالارینداندیر. او، 1925 جی ایلده آغ قوبی ده آنادان اولدو. گؤزل بیر تحصیل آلاراق 1942 جی ایللرده مشهور تورکولوگ، باسکاکف-ون اؤیره نجی سی اولدو . ایکینجی دونیا ساواشیندا سربازلیغا گئدیب بیر الینی-ساغ قولونو-الدن وئردی. آنجاق ساواشدان سونرا، باسکاکف دعوتی ایله مسکووایا گئتدی و تحصیلینه داوام ائتدی. سازون، آلتای ادبیاتیندا ان بؤیوک منظومه اولان «مادای-قارا» اثرینی 7738 بِیتده درله دی. بواثر سونرالار روسجا و باشقا دیللره ده چئوریلیب، 1973-جو ایلده یاییلدی. سازون یوکسک لیسانسینی دا آلیب، یارادیجیلیغینا دوام ائدیر. 1973-جو ایلده پروفسورلوق مقامینا چاتیر و 212 آلتای داستالارینی دوزنله ییر. «سازون»، آلتای تورکلری نین ایلکین پروفسور و چالیشقان یازاری و شاعیری دیر. او، هله 27 یاشیندا ایکن آلتای دا آچیلان تاریخ، دیل و ادبیات یونیوئرسیته سی نین مودورو اولدو. اونون اؤنملی اثرلری بونلاردیر: اؤلکه سس لری (1956)، کوچیاک (1957)، گروچسکی ائپوس آلتاتیسف (1958)، آلتایلار (1960)، آلتای آلباتی نین چومدو سؤستوری (1961)، قایچی اولا گاچف (1961)، آلتای ادبیاتی (1962)، آلتای فولکلورو (1975) و ..
سازون فولکلور اساسیندا چوخلو چالیشمالاری ایره لی سورموش و ده یرلی اثرلر یاراتمیشدیر. او، 1980 جی ایلده دونیا سینی دیییشیبدیر. اونون اثرلری نین توپلومو 1995 جی ایلده نشر ائدیلمیشدیر. شعرلریندن بیر اؤرنک:
P68-2--Altayli-khanimداغلارین ییه سی
بؤیوک داغین زیروه سینه چیخدیم
بوردان بوتون آلتای گؤرونوردو
آفّ، آلتا ییمین شاشیرتیجی گؤزللیگی
سئوینجدن هایقیرماغیم گلیر
هئ......ی! منیم سسیمه
مینلرجه سس وئرن اولدو
او سسلر باشقا- باشقا
آمما هامیسی گور، سئوگی دولویدو
آنیدان منیم عاغلیما
اسکی انسانلارین حئکایه سی گلدی
بؤیوک داغین باشینا
چیخان کیشی سس چیخارمازدی
داغلار یییه سیندن چکینیب
سس سیزجه چکیب گئدردی
بونو دوشونونجه گوله ییم گلدی:
بو نئجه داغلار یییه سی؟!
انسانلاری سس سیزجه یوروتمک اوچون
غملرین بؤلوندوگو یالان
قورنازلیقلا خالقی اللرینده توتان
قورنازلارین دوزنی ییخیلدی
ایندی داغلارین یییه سی بیزیک
هئ....ی، قورخولو آلتاییمیز
***
اویله میللت وار!
من گون باتی سیندان گلن
بورژوایلا قونوشوروم
او بیلیم آدامی اولدوغونو سؤیله دی
«من آلتاییم» دئدیگیمده اینانمادی
ـ«اؤیله ملت وارمی؟» دئدی
آه، بورژوا! سنه نه سؤیله یه لیم؟
سیزلری بیلیرم، سیزین کیمی اوتانمازلاری
سیزلر منیم کیچیک خلقیمی
خریطه دن سیلمک ایستیورسونوز
توپراغی زنگین ، انسانی یابانی
یوکسلمز، گلمیشمز دئیرسینیز
اسکیدن بری آنایوردوما گؤز تیکیب
یوردومو آلماق ایسته ییرسینیز
خیر، بورژوا، اؤیله خلق وار!
سیزین کیمی بورژوالار بیزده ده واردی
آمما اکیم اونلاری یوخ ائتدی
او زاماندان بری چوخ ایللر کئچدی
ایندی، بورژوا، قارشیلاشدیریب گؤزلیم
سیزینله بیزیم حیاتیمیزی
هانسیمیز داها اییی، ایرلی ده؟
آلتمیش ایل اولدو اکیمه!
آلتمیش ایل گلیشمه نین ایللری
هامی نیز گؤرون، نئجه ده گؤزللشدی
منیم یوردوم، آلتایین داغلاری!
منیم خلقیم، موتلو خلق
یاییلیر داغلارین زنگین لیگی
بیزیم کولتوروموز سیزین کیندن داها یاخشی
بیزیم صنه تیمیز سیزینکیندن یوکسک
بیز سیزدن آز دا اولسا آشاغی دئییلیز
سیزین غایه نیز بیزه اولاشماز
گئری دور پیس بورژوا
من آلتایام .... اؤیله خلق وار!P68-3--Altayli-bey