18نوامبر2017

07 شهریور 1396 نوشته شده توسط 

وفالی «بستی» اؤلنه قدر دوغرانمیش سئوگیلی سی «خان چوبان» عشقیله یاشادی

آیدین شافاق (223)
P68-N-1
آیدا بیات-ین یازیسیندان آلینمیش
كلبجرین لئو (لؤك) كندینده دونیایا گؤز آچمیش آشیق بستی آذربایجان آشیق صنعتی نین قودرتلی قادین بیریدیر. مشهور آغدابانلی قوربانین موعاصیری و صنعت یولداشی، چوخ آغیر بیر طالع و یارادیجیلیق یولو كئچن آشیق بستی، زمانه سینه بویون اَیمه ین موباریز بیر قادین، اوستاد آشیق، اینجه روحلو بیر شاعیره كیمی ده ادبیاتیمیزا داخیل اولوب.
هله گنج یاشلاریندان سئودیگی چوبان اوغلانین ظایم بیر به ی طرفیندن گؤزلری قارشیسیندا وحشیجه سینه دوغراناراق قتله یئتیریلمه سی، «بستی» نین سینه سینه ابدی یارا ووراراق اونون حیاتینی و دونیا باخیشینی كسكین شكیلده دییشمیشدی. دره بی لیك جمعیتینده قارشیلاشدیغی دهشتلی فاجیعه دن سارسیلمیش و الی هئچ یئره چاتمایان بستی یالنیز شعرلرینده ظولمو ایفشا ائده رک واونا لعنت وئره رک ناكام سئوگیلیسی نین اینتیقامینی قاتیلیندن آلمیشدیر. او، بوتون شئعرلرینده گوناهسیز، معصوم اینسانلارین قانینی تؤكن، وارینا-دؤولتینه گوونن، یاخشی اینسانلارین باشینی كسمه یه حاضیر، قودورغان ظالیم به ی لری سورقویا چکیر:
آ بَه ی، نه گزیرسن حاللی-هاوالی / سولئیمان مولكونون یییه سی كیمی
نه دندیر یاخشی نین باشین كسمه یه / حاضیرسان خنجرین تییه سی كیمی
یاشادیغی فاجیعه نین آغیرلیغینا تابلاشمایان بستی بو حادیثه دن سونرا دوغما یوردوندا قالا بیلمیه ییب الینه ساز آلیب آشیقلیغا باشلاییر و كؤچوب باشقا یئرلره گئدیر. بیر مودت داش كسن بؤلگه سی نین قاباق تپه كندینه كؤچور، سونرا گؤیچه نین ساری یاقوب، گده بگین میسكینلی كندلرینده و ساموخدا یاشاییر. هارادا یاشاماسیندان آسیلی اولمایاراق، یازدیغی بوتون شئعرلرینده چكدیگی اوزوجو محرومیتلری، زمانه نین دؤزولمزلیگینی، اؤلكه ده كی دره بی لیگی، حاقّین، عدالتین یوخلوغونو یانیقلی بیر دیلله بیان ائدیر:
بو قیناغا واللاه، منم دؤزورم / اوسانمیشام، اؤلمه یه ده حاضیرام
دردیمی دئمه یه دیوان گزیرم / یئرده آختاریرام، گؤیده تاپیلماز
دردلی آشیغین بو بیر بندلیك شعرینده یاشادیغی دؤورون ایجتیماعی-سیاسی منظره سی، اینسانلارین عادی حوقوقلاردان بئله محروم اولمالاری، حاكیمییتین یاراتدیغی ظولم، اسارتی عكس اولونوب. سونرالار تانینمیش ائل آشیغی كیمی مشهورلاشاندا دا بستی حاكیم طبقه یه قارشی عوصیانكار شئعرلر یازاراق عؤمرونون سونوناجان اونلارلا باریشماییب.
اوزون ایللر یازییا آلینمایان، یالنیز خالقین یادداشیندا یاشایان «آشیق بستی»نین یارادیجیلیغینی ایلك دفعه كیتاب شكلینده اورتایا قویان، تانینمیش فولكلورشوناس-عالیم، پروفسور «سدنیك پاشا پیرسولطانلی» اولوب. اونون رئداكتورلوغو ایله 1969-جو ایلده بستی نین شئعرلری توپلانمیش «لاله» آدلی ایلك شئعر كیتابی ایشیق اوزو گؤروب. سدنیك پاشا پیرسولطانلی آراشدیرمالارینی داوام ائتدیره رك، 2001-جی ایلده آشیغین «بنؤوشه لر» آدلی ایكینجی كیتابینی نشره وئریب. تدقیقاتچی-عالیم آشیق بستی یارادیجیلیغینی دریندن آراشدیراراق، اونون آذربایجان اوزان صنعتینده كی یئری، اثرلری نین مزیتی، شئعرلرینین نین دیلی، شئعرلری نین بدیعی-ائستئتیك ده یری باره ده ده چوخ ساییلی مقاله لر قلمه آلیب. «سدنیك پاشا پیرسولطانلی» آشیق بستی-یه مخصوص «بستی و خان چوبان» داستانینی یازیب نشره حاضیرلاسا دا، هله كی، بو اثر كیتاب شكلینده چاپ اولونماییب.
آشیق بستی یارادیجیلیغی زامان-زامان داها نئچه تدقیقاتچی نین دیقتینی چكیب. آذربایجان ادبیاتیندا ایلك قادین-آشیق صنعتكاری و یئتكین پوئتیك اثرلره مالیك بیری اولدوغوندان، «پ.افندییئو»، «شامیل قوربانوو»، «نیگار رفیع به یلی»، «عزیزه جعفرزاده»، «ائلچین»، «محمد آسلان» و... کیمی یازیچی و شاعیرلر آشیق بستی نین اؤزو و اثرلری حاقیندا ده یرلی فیكیرلر سؤیله ییب، دولغون مقاله لر یازیبلار.
یاشادیغی فاجیعه و قملی طالع آشیغین شئعرلرینده جانلی، یانیقلی بیر دیل ایله تصویر اولونور:
فلك، سنله چوخ ائیلرم ساواشی / آهیمدان دوماندی داغلارین باشی.
اوزومو یاندیریر گؤزومون یاشی / آغلاماق بستی-نی كوُر ائیلر، ائیلر.
آشیق بستی نین الینه ساز گؤتوروب آشیقلیق ائتمه سی نین اؤزو او دؤور اوچون چوخ بؤیوك بیر اینقیلاب ایدی. او زامان فئودالیسمین ان گوجلو زامانی، دینی خورافاتین حؤكم سوردویو بیر جامعه ده، بوتون قاداغالارا قارشی چیخاراق قادینین آشیقلیق ائتمه سی، هم ده حاكیم طبقه سینی كسكین تنقید آتشینه توتماسی چوخ بؤیوك جسارت و ایراده طلب ائدیردی. لاكین بو قادین نه دؤورون آمانسیز قاداغالارینا بویون اَیمیش، نه دوشمنلری نین هده لریندن قورخموش، نه ده آرتیق-اسكیك سؤز-صؤحبتلردن چكینمیشدیر.
طالعیمین سولطانی من، خانی منم / دوروست باخ، بستی-یم، تانی منم
دونیانی دوز گزدیم، یوللاردان سوروش / باشینا چئویرن بو دونیانی منم

بنؤوشه لر
P68-N-2آشیق بستی نین دیلی اولدوقجا زنگین، شیرین و آنلاشیقلی، پوئتیك لیریك و اویناقدیر. اونون شئعرلرینده سؤزلر سانكی بولاقلار كیمی آخیری. «بنؤوشه لر» شئعرینده آشیق بستی سؤزون گوجو ایله اینسانین گؤزلری اؤنونده سئرلی، تیكرارسیز بیر طبیعت لؤوحه سی یارادیر، پاك و معصوم بیر وارلیق جانلاندیریر:
او یار گزن اویلاقلاردا / بیر ده آچدی بنؤوشه لر
سپلندی داغا- داشا / یالدان آشدی بنؤوشه لر
یارالی بولبوللر كیمی / كولا دوشدو بنؤوشه لر.
یارب، او توتقو چایینی / نئجه كئچدی بنؤوشه لر
تورک ادبیاتیندا بؤیوك كلاسیكلر بنؤوشه یه چوخ سایی لی شئعرلر حصر ائدیبلر. بستی نین بنؤوشه سی دیگرلرینی تیكرار ائتمیر، اونون بنؤوشه سی اؤزونه مخصوص دور. بستی نین بنؤوشه سی سانكی جانلی بیر وارلیق، آنا طبیعتین بیر پارچاسیدیر. آشیق بستی نین یاشادیغی ایللرده آذربایجان ادبی دیلی هئچ ده اؤلكه نین بوتون ایالتلرینده هله بیر او قدر ده ایشلنمیردی بو سبب دن اونون نه درجه ده گؤزل صنعتكار اولدوغو بیر داها آیدین شكیلده اؤزونو گؤسترر. بدیعی مجازلاردان، پوئتیك تصویر واسیطه لریندن مهارتله ایستیفاده ائدن آشیق بستی نین شئعرلرینی اوخودوقجا آدام اینانا بیلمیر كی، او هئچ بیر تحصیل گؤرمه ییب، مكتب اوخوماییب، آنجاق ایلهامی نین و فهمی نین گوجو ایله بو درجه ده یوكسله بیلیب.
آشیق بستی یاشادیغی دؤورده «آغدابانلی قوربانین» یاراتدیغی «قوربان بولاغی»نین دا ایشتیراكچیلاریندان اولموش، مشهور آشیق علسگر و آغدابانلی قوربانلا بیرلیكده چوخ مجلیسلرده ایشتیراك ائتمیشدیر. آشیق صنعتینین اوستاسی آشیق علسگر بستی-نی «نغمه كار بولبول» آدلاندیریب، اونون صنعتینه یوكسك قییمت وئرمه یی تصادوفی دئییل. بلكه ده آشیق علسگرین و آغدابانلی قوربانین بستی-یه اولان بؤیوك حؤرمتلری و اونلارین خالق آراسینداكی یوكسك نوفوذلاری، اونون دوشمنلرینی دیگر فیتنه لره ال آتماقدان چكیندیریب. هر ایكی اوستاد صنعتكار آشیق بستی-یه بؤیوك حؤرمت بسله میش و صنعتینی یوكسك قییمتلندیرمیشلر. دؤورونون بؤیوك ساز-سؤز اوستاسی «آغدابانلی قوربان»ین اونا دئدییی شئعرده آشیق-شاعیره نین جمعیتده كی یئرینی و شئعرینین ده یرینی آچیقلاییبدیر:
باغچا بولبولوسن گوللر عشقینه / نغمه لی سن-شیرین دیللر عشقینه
صنعتكار اولوبسان ائللر عشقینه / شؤهرتین یاییلیب هر یانا، بستی
ائله بستی ده دؤورون عدالتسیزلیگیندن جانا گلنده و اوره یی قم له دولو اولاندا، دردینی سیرداش سایدیغی قوربانلا بؤلوشور:
بو یازیق جانیمی گتیردی جانا / عدالتسیز دیوان، ظالیم زامانا
آتشه پروانا، اوخا نیشانه / پیلته یه شام اولدو جانیم، آ قوربان.
خالقیمیزین تاریخ بؤیو یاشادیغی چئشیدلی آغریلاری، معنوی سیخینتیلاری گؤسترمک باخیمیندان، بایاتی ژانری آشیق ادبیاتیندا و شیفاهی خالق یارادیجیلیغیندا اثرلی یئری وار. خسته قاسیمدان، ساری آشیقدان توتموش ادبیاتیمیزین چوخ بؤیوک صنعتکارلاری بو ژانردا قیمتلی بدیعی نومونه لر یارادیبلار. آشیق بستی یارادیجیلیغیندا دا بایاتی قیسمینده مخصوص یئری واردیر. ائل آشیغی یاراتدیغی بایاتیلاریندا دا یاشادیغی دؤورون معنوی آغریلارینی دیله گتیریر:
بستی-نی قمی اوزر / دردی-المی اوزر
گؤزوم یاشی گوُللنر / ایچینده گمی اوزر.
آشیق بستی كؤورك قلبلی بیر شخص اولماقلا یاناشی، دوستلوقدا دا اولدوقجا اعتیبارلی بیر اینسان ایمیش. اوزون ایللر صنعت دوستو «آغدابانلی قوربانین» اؤلومونو بیر فاجیعه ساییب، اونون اوزان-آشیق صنعتینده كی یئرینی ده دقیق گؤستریب:
آشیقلارین اورگی ایدی، گؤزویدو / مجلیسلرین صؤحبتی ایدی، سؤزویدو
ائله بیل كی، علسگرین اؤزویدو / آختارما گؤزلریم جاهانی، گئتدی
آشیق بستی نین اؤزو طرفیندن یارادیلان، اونون یاشادیغی فاجیعه لی سئوگی حئكایه سینی عكس ائتدیرن «بستی و خان چوبان» داستانی، اؤز ساغلیغیندا سورعتله دیلدن-دیله یاییلاراق مشهورلاشیب، آشیقلار طرفیندن توی لاردا هوسله سؤیلنه رك خالقین سئودیگی ادبی نومونه یه چئوریلیب.
بستی اؤلنه جن ایلك سئوگیسینه صادیق قالیب، دؤنه-دؤنه خان چوبانین دوغولدوغو ائللری، گزدیگی یئرلری زیارت ائدیب:
بو داغلاردا نئچه لیلی آغلامیش / بستی كیمی داغی، داشی داغلامیش
نه تاپارام تورپاغیندان، ارگونش / یاردان بیزه نه نیشانه ساخلامیش
تأسوف كی، واختیندا یازییا آلینمادیغیندان آشیق بستی نین یارادیجیلیغی نین آز بیر قیسمی بیزلره گلیب چاتیب. صنعتكارین دوغولوب-عرصه یه یئتدیگی كلبجرین بو گون ائرمنی ایشغالی آلتیندا اولماسی، اونون یارادیجیلیغینا آز-چوخ بلد اولان یاشلی كلبجرلی-لرین چوخونون اؤلمه سی، آشیق بستی نین اثرلری نین توپلانماسینی بو گون داها دا چتینلشدیریر.