17نوامبر2017

31 مرداد 1396 نوشته شده توسط 

تویوق قالیبی و اونون یارادانی «قاضی برهان الدین»

آیدین شافاق (223)
P68-N-1
«تویوق»، 4 میصراع-لی بندین هر میصراع-سیندا دا ایکی جوره قافیه و ایکی جوره ردیفی اولان بیر نوع شعردیر. هابئله باشقا نوعوندا اگر هر 4 میصراع بیر قافیه ده اولورسا، اونادا تویوق دئییلر.
شاعیر: عاشیق بستی (قادین شاعیر)
بیر قملی بولبولم گوللر اینانمیر / مجنونسوز لیلی یم چؤللر اینانمیر
گؤز یاشیم سئل اولور گؤللر اینانمیر / بیر غریب یولچویام یوللار اینانمیر
******
سؤزوم دستان اولوب تئللر اینانمیر / یاشیم دوخسان اولوب ایللر اینانمیر
دئییرم حسرتم قوللار اینانمیر / عاشیق بستی منم ائللر اینانمیر
تویوق-لار
P68-N-2یازار: همت شهبازی، یازیچی، شاعیر و ادبی تنقیدچی
تویوق شعری تورک شعرینه مخصوص بیر شعر قالیبی دیر. قافیه‌لی، وزن‌لی ۴ میصراع-دان اولوشان و مضمونجا باشقا دؤردلوک لردن سئچیلن بو شعر قالیبی‌نین گؤزه‌ل اؤرنکلرینی «دیوان لغات الترک»ده گؤروروک. بو کیتابدا اولان اؤرنکلر عومومیتله «هیجا» اؤلچوسونده یازیلمیش. گؤرونوشجه ۴ مصراع-سی نین ۱، ۲، ۴ –جو مصراع-لاری هم‌قافیه اولان بو شعر نؤوعو گئت گئده اینکیشاف ائدیر و آذربایجان شعرینده ۸-جی عصرده یازیب یارادان حؤکمدار شاعیر «قاضی برهان الدین»ین شعرینده ان اساس یئر توتور. داها دوغروسو ساییجا آز اولدوغونا باخمایاراق، برهان الدینی «تویوق»لار شاعیری آدلاندیرماق اولار. اونون تویوقلاری کئچمیشده کیلرین عکسینه اولاراق «عروض» اؤلچولو و عروضون «بحر رمل» (فاعلاتن فاعلاتن فاعلات) اؤلچوسونده یازیلمیشدیر.
بیلیندییی کیمی آذربایجان شعرینده دؤردلوک تشکیل ائدن شعر قالیب‌لریندن، روباعی، قوشما، گرایلی، بایاتی قالیب‌لری واردیر. آمما «تویوق» قالیبی بو قالیب‌لرین هئچ بیریسی‌نین وزنینی تکرار ائتمیر. داها دوغروسو اونلارین یازیلدیغی اؤلچوده یازیلمیر. دئییلنلره گؤره، بؤیوک اؤزبک شاعیری «علیشیر نوایی» بو قالیبی ایکی مصراعدان عیبارت اولان شعر آدلاندیریر.
«تویوغ» سؤزو ایسه، ایمالی، کینایه، ایشاره لی و جناس‌لی سؤز معناسیندا ایشله نیلیبدیر. گؤرونور تویوق قالیبی «بایاتی»دا اؤنم داشییان «جناس»لیغی آلیر و اؤلچوده - یابانجی بیر اؤلچو قبول ائتسه ده- باشقا بیر قالیب یارادیر. آشاغیدا گلن «تویوق»لار اؤرنه‌یی قاضی برهان الدین-ین دیوانیندان سئچیلمیشدیر. بو شعرلر ۸ -جی عصرده آذربایجان دیلی‌نین اؤزللیکلرینی عکس ائتدیردییی اوچون ده دیلچیلیک باخیمیندان ماراقلی‌دیر. چونکی اونون غزل قالیبینده یازدیغی شعرلرین دیلینه رغمن، تویوقلاریندا چوخ دوغما بیر دیل ایشلنمیشدیر:
«تویوق»لار
شاعیر: قاضی برهان الدین
همیشه عاشیق کؤنلی بیریان بولور / هر نفس غریب گؤزی گیریان بولور
صوفیلرون دیله‌یی محراب، ناماز / ار کیشینون آرزوسی مئیدان بولور
* * *
بو دونیا بیر نفس ایچون اولمیش یالاخ / دیبی یاخیندور آنون، دئگول ایراخ
زولفونی تاغیتما جمع ائیله، بَگوم / یوخسا اولور بو جهان آلاخ-بولاخ
* * *
مجلیسی کیم خوش توتار عنبر، عنبر / کؤنولی کیم آپارور دیلبر، دیلبر
دونیا اهلینون باشینی کیم چَتَر / ایشینی توغرو قیلان سرور، سرور
* * *
بایرامدا گؤزل قوچلار قوربان بولور / آسلانلار قایدا بولسا، غرران بولور
ارَنلر جرگه سینده سؤز سؤیله مک / فی المثل، چون زیره وو کیرمان بولور
* * *
یار اودور کی، یار ایله همدرد اولا / یاریندان یوز قایتاران یار سرد اولا
یئمک-ایچمک یاخشیلیخ گونین گؤرن / ار گونینده گر دؤنه، نامرد اولا
* * *
دونیادا بیر جانا بنزر جان گتور / کافیر ایسن، دخی گل ایمان گتور
هله بو درده دوشیبن یانارام / بولدون ایسه، دردومه درمان گتور
قاضی برهان الدین احمد-ین حیاتی
گؤرکملی تورک دوولت آدامی، عالیم و آذری ادبیاتی و دیوان ادبیاتی شاعیری، آدی احمد، کنیه سی ابوالعباس، تخلصو قاضی برهان الدین 1344 میلادی ده (755 هیجری)قیصری ده دوغولدو و 1398 ده سیواس دا اؤلدو. او شجره سینده قدیم تورک اوغوز بوُی-لاریندان ساییلان «سالور» طایفاسینا منسوب، یوکسک ساوادی و اصل نجابتی ایله مشهور بیر عائله دن ایدی. اونون باباسی شمس الدین محمد اؤز دورونون مشهور قاضی لریندن ایدی. شاعیر 1358 ده میصیره تحصیل آلمایا گئدیب ایلاهییاتی (فیقه، حدیث و طیب) هابئله نجومو و فلسفه نی اؤیرنیر. سونرا دمشق ده او زامانین مشهور عالیمی «قطب الدین رازینی»نین یانیندا ایلاهیات، طبیعت و ریاضییات ساحه لرینده معلوماتینی آرتیریر.
سیاسی حیاتی
قاضی برهان الدین 1365 ده قیصریه یه دؤنرک ائولنیر و بیر مودت سونرا آتاسینین یئرینه قاضی عنوانیلا اؤتورور و یوکسک ساوادی، مدنیتی و عدالتی ایله بوتون خالقین حؤرمتینی قازانیر. سیواس حکمداری «محمد» اؤلدوکدن سونرا اونون تاختینا اوغلو، «علی» اوتورور. علی آز یاشلی اولدوغو اوچون دوولتین بوتون ایشلرینی قاضی برهان الدین گؤرور و 1378-جی ایلده وزیر تعیین اولونور. ایکی ایلدن سونرا علی ده اؤلور و برهان الدین اونون کؤرپه اوشاغینین «آتابیی» اولور. بئله لیکله دوولته بوتون رهبرلیک اونون الینه گئچیر. 1381-جی ایلده قاضی برهان الدین اؤز آدینی داشییان یئنی بیر دوولت یارادیر و سولطان اعلان ائدیلیر. بوندان سونرا اونون بوتون حیاتی داخیلی و خاریجی دوشمنلره قارشی فاصیله سیز یوروش و دؤیوشلرده گئچیر. عثمانلی سولطانی «بیرینجی بایزید»، قیزیل اوردا خانی «توختامئش» و امیر تیمور کیمی تهلوکه لی رقیبلرین و اونلارلا خئردا امیرلرین احاطه سینده قالان برهان الدین دوز 17 ایل اؤز اؤلکه سینده صولحو و امن-امانلیغی قورویا بیلیر. دوشمنلره قارشی چوخ موفقییتلر اله گتیریرو اونون سایه سینده اؤلکه محکملنیر و چیچکلنیر. برهان الدین، تیجارت، معاریف و علم-ین توسعه سینه کومک اولور. مدرسه لر، کاروانسارالار آچدیریر و کؤرپولر سالدیریر.
قاضی برهان الدین 1398-جی ایلده آغ قویونلو حکمدارلاریندان «قارا یولوق عثمان» به ی له دؤیوش ده هلاک اولور و سیواس دا دفن ائدیلیر. قاضی برهان الدین آذربایجان تاریخی و ادبیاتی ایله یاناشی عثمانلی تاریخینده ده سیلینمز ایز قویموشدور.
یارادیجیلیغی
قاضی برهان الدین معلوماتلی، عادیل، ذکی و سؤزونو توتان بیر دوولت خادیمی اولدوغوندان علاوه ایچدن و یانیق بیر عشق شاعیری دیر. لیریک شعرلرینده جسارت گؤزه چارپیر و کلاسیک شعر دن فرقلنیر. عشق شعرلریندن علاوه، دین و تصوف ایله باغلی شعرلری ده واردیر. آذربایجان تورکجه سینده، فارس، و عرب دیللرینده ده شعر دئییبدیر. آذربایجان تورکجه سینده دیوانی بیرجه نوسخه ده ساخلانمیشدیر. بو نوسخه مؤلیفین ساغلیغیندا خطاط «خلیل ایبن احمد» طرفیندن یازیلیب و حال حاضئردا بریتانیا موزه سینده دیر. اونو اینگلیس سفیرلییینین ایشچی سی، توماس 1890-جی ایلده ایستانبول دان لوندونا آپارمیشدی. قاضی نین دیوانی، آذربایجان عالیمی پروفسور «الوار صفرلی» طرفیندن 1988-جی ایلده باکی-دا کیتاب شکلینده نشر ائدیلمیشدی. بو دیوان 1319 غزل، 20 رباعی و 108 تویوق شعریندن عیبارتدیر و تورکیه ده ده چاپ اولوب. عرب دیلینده ده ایکی کیتابی اولان شاعیر، آذربایجان دیلینده شعر دئمک ایچین، تورک ادبیاتیندا آذربایجان شاعیری ساییلیر.
آکادئمیک « Aqafangel Krımski» یازیر: «برهان الدین-ین دیوانی غیر-برابر حجملی ایکی حیصه دن عیبارتدیر. ایلک و بؤیوک بؤلوم غزللردیر. ایکینجی و نیسبتا کیچیک حیصه ده هر شئی دن اول ایگیرمی یه قدر روباعی سینی قید ائتمه لیییک. بونلار تورکجه یازیلمیش ایلک روباعیات دیر. همین حیصه ده بونلاردان باشقا میستیک-ائروتیک مضمونلو قیسّا تویوقلار دا اساس یئر توتور.»
تویوقلارین تحلیلی، برهان الدین یارادیجیلیغیندا صوفیزم و حروفیزم-ین تاثیریندن خبر وئریر. بو شاعیرین شعرلری اؤزوندن سونرا گلن و هر بیری آذربایجان ادبیاتینین پارلاق اولدوزلاری اولان، «محمد فضولی»، «عمادالدین نسیمی»، «کیشوری»، «حبیبی»، «شاه اسماعیل ختائی»، «ملا پناه واقیف» کیمی بیر چوخ شاعیرلرین یارادیجیلیغینا جیددی تاثیر گؤسترمیشدی.

قادین دونیاسینا بیر ظفر:
اردبیل قادینلاری قئرمئزی خطی آیاقلاییب گئچدیلر

P68-N-3
«تیترشهر-ین» یازدیغینا گؤره، آسیا قاره سینده دونیا قهرمانی سئچمک ایچین ایرانین میللی والیبال تیمی سون گؤروشونده (23 مرداد 1396- 14 اوت 2016) اوچ/ صئفئرا، قطره غلبه ائتمه یی باشاردی و 12 ایمتیازلا، 2018 ده ایتالیا و بولغاریستان دا گئچیریلن دونیا والیبال قهرمانلیق یاریشماسینا یول تاپدی. اردبیل یاریشماسیندا «حسین رضازاده» استادیومونون قاپولاری نه تکجه ایدمانچیلار عائیله لرینه؛ بلکه بوتون خانیملار اؤزونه آچیلدی.
شرق یازیر: «ایکی آی بوندان اؤنجه یه قدر، 2017 دونیا والیبال رقابتلری زامانی 12000 نفرلیک آزادی ایستادیومونا قادین لارین گیریشی یاساک و اونلارین سهمی بو عظمتلی استادیومدان یالنیز 300 نفرایمیش، ایندی اردبیلین 6000 نفرلیک استادیوموندا 1500 خانیمین حضورو چوخ ائتگیلیییجی دیر.
گئچن ایل دونیا والیبال فئدراسیاسی، خانیملارین استادیوما گیریش یاساکلیغینی لغو ائتمه مک تقدیرده، ایران والیبال-ینی دونیا لیگاسی موسابیقه لریندن محروم اولمایا تهدید ائتمیشدی. آیریجا ایران قادینلاری طرفیندن اؤلکه ده اولان فیشارلار، بو یاساکا اعتیراض لارینین آرتماسی و بومدنی حقّی موطالیبه ائتمک لرینی اونوتمامالییق.»
توضیح:
ایران دا تاماشاچی قادین-لارین حضورو چوخ محدود حالدا یالنیز والیبال، تئنیس، بسکتبال و هندبال مئیدانلاریندا موجاز اولوب؛ آمما البته بیرگون ایران قادینلاری بوتون اؤز مدنی حق لرینی او جومله دن فوتبال مئیدانیندا حضورتاپماغی اله گتیره جکلر چونکو:
حق سئل کیمی دریایه آخیب یول تاپاجاقدیر / داش آتماقیلا کیمسه اونو دوندره بیلمز
دونیادا قارانلیقلار اگر بیرلشه باهم / بیر خیرداجا شمعین ایشیغین سوندوره بیلمز