18نوامبر2017

12 مرداد 1396 نوشته شده توسط 

آذربایجانلی «یئتیم ائیواز»ین گؤزل شعرلری یئتیم قالدی

آیدین شافاق 219

P38-N-1
یئتیم ائیواز Yetim Eyvaz، تام آدی «ائیواز قوربانوو» ۱۶ فوریه ۱۹۵۲ده سیه‌زن بؤلگه‌سی‌نین قرح کندینده (Qərəh kəndi) آنادان اولان آذربایجانلی شاعیر گئچن هفته ۲۳ جولای ۲۰۱۷-نجی ایلده ۶۵ یاشیندا وفات ائدیب دوغما کندینده دفن اولدو.
یئتیم ائیواز، آغ جییر خسته‌لیگیندن اذیت چکیب اؤلن شاعیر، سیه‌زن شهرینده جعفر جاببارلی آدینا بیر نومره‌لی مکتبده اوخویوب سونرا عسکرلیگه گئدیب. ۲۱ ایل سوروجو ایشله‌ییب. ۱۹۹۶-نجی ایله قدر یاخشی یاشاییب، آمما ۱۹۹۶-۲۰۰۶ ایللری آراسیندا پول قازانماق اوچون هر زحمته قاتلاشیب. اودون دوغراییب ساتیب، موقنی اولوب و سوروجولوک ائدیب. ۲۰۰۶-نجی ایلده یوتیوب دا «یاز یاغیشی» شئعریله محبوبیت قازانمیشدیر. شئعر یازماغا ۱۵ یاشیندا باشلامیشدیر. اؤز دئدیگینه گؤره بوگونه قدر ۲۴۲۳ شئعر یازمیشدیر. عمومییتله اونون یازدیغی و تویلاردا سؤیله‌دیگی موسیقی لی شعرلر اونو میلت آراسیندا سئودیرمیشدی. اونون ایکی قیزی و ایکی اوغلو وار ایدی. رحمتلیق ائیواز یوتیوب دا اؤز یاشامیندان بئله سؤیله ییر:
«من اوزون مودت سوروجو ایشله میشم. باشقا ایشلر ده گؤرموشم جوان ایللریمده موقنی اولموشام. سونرا لار شاعیر آدی آلمیشام اؤلکه ده منی شاعیر تانییبلار؛ آمما من اؤزومو شاعیر بیلمم چونکو من شاعیرلر قاباغیندا خجالت چکرم چونکو داهی لر وار قاباغیمدا بیز شاعیر دئییلیک. بیز یالنیز یازیریق پوزوروق الیمیزدن گلنی ائلیریک. چوخ گنج لیکیمدن شعر یازمیشام. منیم کیتابیم دا وار دیسکلریم ده بئراخیلیب. ایندیه قدر 2500 بیته یاخین شعریم غزلیم وار. من خالقیم ایچین اؤلومه گئتمه یه حاضئرام. بو گونکو گونومده ده گئده رم. دئسین لر قاراباغا، من سیلاح گؤتوروب بیرینجی گئده رم! من چوخ شعر اوخوموشام دونیانی اوخوموشام فردوسی نی، شکسپیری، بایرون-ی، سعدی نی ، حافظ-ی، عمر خیام-ی بوتون اوخوموشام. هانی موشفیق، هانی مزاری؟ گئدیم سجده ائدیم زیارت ائدیم / کیملر پوچ ائیلییب بو آرزیلاری، آخی من کیملره شیکایت ائدیم؟! داهی خاقانی-لر گؤروب بو اؤلکه، کربلا دا یاتیر فیضولی، آنجاق بوروسه دونیانی بولودونان کؤلگه، نیظامی عمورلو ایشیق سالاجاق!
قیمتی بیلینمزده گلدی سؤزوم/ هامینین قلبینده سؤز شوعاری وار
دولانیم باشینا آنام تبریزین/ چونکوشاعیراوغلو شهریاری وار
یاشاسین آی دوستوم آذربایجانی/ شاعیراوغلو ممد آرازی وار»
بیلگی: رضا بابازاده، مونترال
یاز یاغیشی
شاعیر: یئتیم ائیواز
یاغیش یاغیر، یاز یاغیشی، یاغ ای یاغیش-یاغگینان سن
سنه احسن، سنه آلقیش، یاغ ای یاغیش-یاغگینان سن
یاغگینان سن، بو چؤللره چمنلره یاغگینان سن
سوسوزلوقدان خزان اولان چیچکلره یاغگینان سن
یاغگینان سن آرزولارا دیلکلره یاغگینان سن
محبتدن آلولانان اورکلره یاغگینان سن
یاغگینان سن یاغا یاغا ایسلاتگینان پالتاریمی
قایتار منه گنجلیکده‌کی اؤز عهدیمی، ایلقاریمی
ائله یاغ کی قوی ایسلانسین الیمدکی قلم، واراق
یادیمدادی نئجه یاغدین دوز اوتوز ایل بوندان قاباق
ائله گؤزل یاغمیشدین کی ایسلانمیشدی اوز گؤزوموز
اوتورموشدوق قالا آلتیندا، بیر پالیدین آلتیندا بیز
سن یاغدیقجا دامجیلارین سپیلیردی اوزوموزه
ایکیمیز ده ایسته‌میردیک دوروب گئدک ائویمیزه
قورخوردوق کی دوروب گئتسک، خلل گلر سئوگیمیزه
سن ائله بیر شعرسن کی، سن ائله بیر نغمه سن کی
آغزین یوخدور، دیلین یوخدور، نئجه دئییم بیله‌سن کی
سن یاغاندا یاماجلارینان* دوزن-لره جان وئریرسن
زمی-لرده سونبوللرین دامارینا قان وئریرسن
دایانمادان، قالا آلتیندان شَهَره‌جن یاغگینان سن
یاغگینان کی کیله‌زیده شوران دوزلر چیچک آچسین
بو اؤلکه‌ ینَن، بو دیاردان، قوصه، کدر، اوزاق قاچسین
یاغ آی یاغیش، ائلیمیزه، اوبامیزا یاغگینان سن
سیه زنه*، دوه چی یه، قوبا میزا یاغگینان سن
یاغ آی یاغیش، یاغگینان، هارا یاغیرسان یاغگینان
صابیر آبادا آز یاغگینان! چونکو سن یاغیرسان* «کور= kür»ده داشیر
اوچور گئدیر بت لریمیز، سو آلتیندا خارابا قالیر کت لریمیز
گینه ائوسیز قالیر منیم یاخین یولداشلاریم
چادیرلاردا، پالاسکادا چورویورلر قارداشلاریم
یاغ آی یاغیش، قوربان اولوم، سحره‌جن یاغگینان سن
یاغا یاغا نه اولار کی خبر آپار سئوگیلیمه
آمان گوندو، بو حالیمی بو گونومو اونا دئمه
دؤیه دؤیه پنجره‌سین دئ گینن کی گلیبدی یاز
قالا آلتیندا حسرتیله شیرعلی-نن یول گؤزلویور یئتیم ائیواز
*یاماج = سراشیبی
*سیه زن = شاعیرین آنا یوردو
*کور= (kür çayıآذربایجان دا چای آدی دیر)
آغ جییر سرطانینا قارشی بول-بول یئرکؤکی یئیین
P38-N-2کانادا‌-داکی کبک اونیورسیته‌سینین حیاتا کئچیردیگی بیر آراشدیرما، دوزنلی اولا‌راق یئرکؤکی یئمه‌نین آغ جییر سرطانینا قارشی تأثیرلی اولدوغونو آشکار ائدیب. آراشدیرمایا گؤره، یئر کؤکونون ترکیبینده اولان کاروتنوئید آدلی ماده و ج ویتامینی، سرطانین اینکیشاف ریسکینی اهمیت‌لی درجه‌ده آزالدیر. آراشدیرما قروپونون رهبری «پروفسور مارتین شارک»، معلومات وئردی: «سون زامان‌لار توتون محصول‌لاری‌نین ایستیفاده‌سینده اولدوقجا بؤیوک آرتیم موشاهیده اولونور. بو ایسه، چوخ منفی بیر حالدیر و سیگار باشدا آغ جییر سرطانینا سبب اولماقلا بیر چوخ خسته‌لیگلره دلیل اولور.»
آپاریلان سون آراشدیرما ایسه، طبیعی یولونان بو سرطانین قارشیسیندا دورماغین مومکون‌لوگونو آشکار ائتدی. آراشدیرماچی‌لار کاروتنوئید آدلی ماده‌نین ساری، قیرمیزی، نارینجی و یاشیل غذا‌لارا رنگ وئردیگینی و بعضی سبزه، میوه‌لرده ده موجود اولدوغونو ایفاده ائتدی‌لر.
یئرکؤکو و سرطان
P38-N-3* گونده بیر دانا یئرکؤکو یئمک سرطانین قاباغین آلار.
* باشقا گؤی گؤیرنتی لر کیمی یئرکؤکو نون ده فیبری اولدوغوندان بؤیوک باغیرساغین سرطانلی اولماسینا مانع دیر.
* یئرکؤکو ده کی کاروتن یائسه قادینلاردا سینه سرطانینی یوزده 25 آزالدیر.
* کاروتنی بول بول یئمک، رحم(uterus)، پروستات، باغیرساق و یئمک بوروسو-نون (مری) سرطانینی یوزده 50 آزالدیر.
پیشمیش یا خام یئرکؤکو، هانکی سی داها آرتیق فایدالی دیر؟
پیشمیش یئرکؤکو فیبرینی الدن وئریر؛ آمما کاروتنی آرادان گئتمیری. بو سبب دن بوخارینان پیشیرمه سی ان یاخشی یولدو. بیر آراشدیرما، پیشمیش یئرکؤکونون آنتی اکسیدان لاری خام یئرکؤکودن داها آرتیق اولدوغونو گؤستریبدیر. یئرکؤکو بیر آز یاغ ایله پیشنده اونون آنتی اکسیدان لاری، (بتاکاروتن و اسید فولیک L'acide folique) داها دا آرتیر.

بیر خبر: تورکیه‌ده، خاریجی‌لره ائو ساتیش‌لاری آرتیر.
P38-N-4تی آر تی نین یازدیغینا گؤره، ژوئن آییندا، خاریجی‌لره ائو ساتیشی، گئچن ایلین عینی آیینا گؤره یوزده 8.24 آرتا‌راق، مین 926 اولدو. خاریجی‌لره ائو ساتیش‌لاریندا ایلک سیرانی 903 ائوله ایستانبول آلدی.
آنتالیا ، بورسا ، آیدین و آنکارا د ادا ائو ساتیش لاری اولدو . ساتین آلمادا ایلک سیرانی ایسه، 612 ائوله عربیستان وطنداش‌لاری گرچکلشدیردی. بونو 239 ائوله عراق، 136 ائوله کویت، 115 ائوله روسیا، 87 ائوله اینگیلتره وطنداش‌لاری تعقیب ائتدی.

نه زامان پیشیک یئمیشم!
P38-N-6دوکتور جری
شیخ آغا جوما آخشامی قلِئیچی مورتوض‌گیله قوناق گئتمیشدی. اؤپوش- گؤروشدن سونرا قلِئیچی‌مورتوض، دده‌لیگی‌نین سارالمیش اوزونه سای سالدی:
- قوربانین اولوم دده! رنگین-روفون نییه قاچیب؟!.. خسته-مسته دئییلسن؟!
شیخ آغا الینی اورگی‌نین اوستونه باسدی:
- اورگیم آغرییر!
قلِئیچی مورتوض نیگران اولدو:
- زنگ وورایدین، گلردیم آپاراردیم دوکتورا!
- گئتدیم.. سحر دوکتور جری‌نین مطبینده ایدیم..
- یاخشی!.. نه دئدی؟
- دئدی: اورگیمین دامارلاری دارالیب.
- داوا-درمان نه یازدی؟
شیخ آغا باشینی آشاغی سالدی:
- دوزونو ایسته‌سن بو گون چوخراق داوا-درمانا گؤره بورا گلمیشم!..دوکتور دئدی، اورگیمین دامارلارینی آچماق اوچون گره‌ک ویسکی ایچم. اؤزون بیلیرسن من آبیرلی-ناموسلی بیریسی‌یم، من کیمه دئییم منه ویسکی تاپسین؟!
قلِئیچی مورتوض دده‌لیگی‌نین سؤزونو کسه‌رک:
- دده به‌یم من اؤلموشم؟! دئییب، تئز جیب تئلفونونو چیخاردیب خالاسی اری کئفلی ایسکندره زنگ ووراراق احوالاتی اولدوغو کیمی آنلاتدی.
یاریم ساعات سونرا کئفلی ایسکندر بیر قاب عاراق، اوچ-دؤرد پورس کاباب ایله قلِئیچی مورتوض گیلده حاضیر ایدی.
شیخ آغا عاراغی گؤزدن گئچیره-گئچیره دیللندی:
- دوکتور منه دئییب ویسکی ایچیم بو کی آچیق عاراقدیر!
کئفلی ایسکندر گوله-گوله:
- آغا! ویسکی اولمایان یئرده، آچیق عاراق ویسکی ثاوابی وئرر..دئدی.
قلِئیچی‌ مورتوض سوفره‌نی آچینجا شیخ آغا ایله کئفلی ایسکندر یئییب ایچمگه باشلادیلار. کئفلی ایسکندر آرا وئرمه‌دن بارداقلاری آرد-آردا دولدوروردو. بیردن شیخ آغانین حالی یامان قاریشدی. الینی آغزینا باسیب ائشیگه قاچدی. آردیجا کئفلی ایسکندر ایله قلئیچی مورتوض دا ائشیگه قاچدیلار. شیخ آغا کردی‌نین قیراغیندا اوتوروب قوسوردو. قئلیچی مورتوض اگری- اگری کئفلی ایسکندره باخدی:
- سنه کیم دئدی، آچیق عاراق گتیره‌سن؟!.. به‌یم بیلمیرسن بونا هرنه پ...دان قاریشدیریرلار؟!
شیخ آغانین هوشو باشیندان چیخدی.
- ایندی من نئیله‌ییم؟!
قلئیچی مورتوض باش-گؤزونه تاپداماقدا ایکن، پیشیکلری،«مخمر» گلیب آغانین قوسونتولاریندان یئییب-یئییب اؤلدو.
قئلئیچی مورتوضون دردی بیرایدی اولدو ایکی:
- ائی وای دده‌م ائی وای.. ائی وای پیشیگیم ائی وای!
کئفلی ایسکندر آفتافا ایله شیخ آغانین اوزونه سو سپیردی. هاندان-گئجدن شیخ آغا آییلدی:
- اوغلوم مورتوض بونلار نمنه‌دیر؟
قلئیچی مورتوض دئدی:
- دده حالیز خاراب اولوب یئدیکلریزی قایتاردیز.
شیخ آغا ساییقلایا-ساییقلایا* قایتاردیقلارینی سایماغا باشلادی:
- اوغلوم دوزدو؛ من کاباب یئمیشم، خییار یئمیشم، بامادور یئمیشم، دکل یئمیشم، پول یئمیشم، یئر یئمیشم، حاق یئمیشم....
سونرا پیشک اؤلوسونو گؤستره‌رک آرتیردی:
- آنجاق نه قدر فیکر ائله‌ییرم یادیما گلمیر نه زامان پیشیک یئمیشم!
*ساییقلاما= هذیان دئمک