17نوامبر2017

03 مرداد 1396 نوشته شده توسط 

«فریدن» و اونون تورکجه سینه قیسّا بیر باخیش

یازار: فریدن-لی حسین مسلمی، مونترال
P38-N-1 «فریدن» ده، بومی و یئرلی اویون لارین فستیوالی
فریدن (Fereyden) یا (Faridan) بیر عمومی آد دیر کی بیرینجی پهلوی زمانینا قدر اصفهان اوستانی نین تام غربی (باتی) طرفلرینه دئییلیردی کی اصفهان شهری نین 30 کیلومترلیگینده باتییا طرف بولونان "نجف آباد" شهری، اونون مرکزی ساییلیرمیش و قوزئیدان (شمال) میمه، مورچه خورت، گلپایگان و خوانسارا، گونئیدن شهرکرد، چهارمحال بختیاریا و باتیدان دا الیگودرز شهرینه محدود اولورموش. بونا باخمییاق کی فریدن چوخ اسکی زمانلاردا «پارتیکان» آدلانیرمیش و جئی (اصفهان) شهرین ده ایچینه آلارکن، هخامنشیلرین بیر ساتراپی ساییلیرمیش، همن بو فریدن، پهلوی-لر زمانیندان بری سویا گئتمه یه باشلامیش و کوچوک اولموش، ایندی سیاسی جوقرافیا باخیمیندان، دؤرد شهرستانا بؤلونموشدور: فریدن، داران شهری مرکزلیگینده، فریدونشهر، فریدونشهر شهری نین مرکزلیگینده، چادگان، چادگان شهری مرکزلیگینده و بوئین و میاندشت، بوئین و میاندشت شهری نین مرکزلیگینده.
P38-N-2            چادگان شهری
یوخاریدا قید ائتدیگیمیز جوقرافیادا و اونون اطرافینداکی بؤلگه لر، چهارمحال و بختیاری اوستانی، گلپایگان، خوانسار و الیگودرز شهرستانلاریندا، تورکجه دانیشان شهر و کندلره راست گله بیلیرسیز. بؤلگه ایچینده کی شهرلر: «چادگان»، «برف انبار(خمسلو khameslou)»، «رزوه Rozveh»، کندلر: «تخماقلو Tokhmaghlou»، «نهرخلج Nahrkhalaj»، «خلج Khalaj»، «تیرکرت Tirkert»، «شاهیوردی»، «گنجه Ganjeh»، «مغان Moghan»، «قره بلطاق Qareh Boltagh»، «جوزار Jouzar»، «کرچ Kerch»، «نوغان Noghan»، «قلعه اخلاص»، «قلعه بهمن»، «قلعه خواجه»، «ماهورک Mahourak»، «دره ساری»، «دره حوض»، «دره سوخته»، «هندوکش Hendoukosh»، «بتلیجه Betlijeh»، «حصور Hossour»، «آدگان»، «بادگان»، «اسکندری»، «بلمیر Bolemir» و اونلارجا آیری کند. بؤلگه دن ائشیکده چهارمحال و بختیاری-ده: «سامان»، «بن Ben»، «جونقان Jouneghan» و «بلداجی Boldaji» شهرلری، «هوره Houreh»، «چم کاکا Cham kaka»، «چم حیدر»، «یاسه چاه Yasse chah»، «مارکده Markadeh» و اونلارجا آیری شهرو کند. الیگودرز شهرستانیندا «چمن سلطان» شهری، گلپایگان و خوانساردا: «غرقن Ghorghan»، «ارجنک Arjenak»، «حاجیله Hajileh»، «دوشخراط Doshkharrat»، «آقداش» و «قلعه بابا محمد»ی آد آپارماق اولار. تورک فولکلورو و شفاهی ادبیاتی، بو منطقه لرده ده، ایندیکی زامانلارا قدر، وارلیغینی دوام ائتدیرمیش آمما، بورانین آذربایجان کیمی، آشیقلاری اولمادیغینا گؤره و تئلویزیون و باشقا مئدیالار آرایا گلدیکلری و آسیمیلاسیون و شووونیزم پلانلارینا گؤره، خلقیمیزی اؤز کولتوروندن و وارلیغیندان چوخ قاباریق حالدا اوزاق ائتمیش دیر. منیم بابامین عمیسی میرزاحسین مسلمی، گنجلیک زمانیندا کورت ایچینده یاشادیغیندان، «کئیماس» آدلاندیریلمیش، قولدور و قورخوسوز اولدوغونا گؤره عسگرلیک زمانیندا رضا شاهین اؤزل عسگری سئچیلمیش و عینی حالدا تورک شفاهی ادبیاتی نین تای سیز خزینه سی ساییلیرمیش کی مینلرجه شعر و حکایه، عاشق غریب، توفارقانلی عاشیق عباس، کوراوغلو، اصلی و کرم و باشقالاریندان ازبری ایدی و محتشم و مسلط بیر اجرا ایله اونلاری حکایت ائدردی.
P38-N-4بو شهرلرین و کندلرین تورکجه سی راحاتجا بیربیری نین ایچینده آنلاشیلیب، تورکجه نین رسماً اؤیرتیم و اییتیم (آموزش و پرورش) ایمکانی اولمادیغینا گؤره، بیریسی او بیریسیندن بیر سئرا فرقلری واردیر؛ کلی وعمومی باخیمدان دا بورانین دیالکتلری ساوه، زنجان و اردبیل تورکجه سینه داها یاخین گؤزه گلیر. بو بؤلگه ده کندلر و شهرلر وارکی تورکجه نین تمل داشی ساییلان سس اویومونو ( اصوات هماهنگلیگینی) پؤزولموش حالدا دانیشیرلار (چمن سلطان، قلعه اخلاص و ...) و کندلر وارکی بو قانونا اویغون دانیشیرلار (ده رجب، نوقان، نهرخلج، چادگان و...). لوغت باخیمیندان، بو منطقه ده هامیسی "ایستی" یئرینه "سیجاق" کلمه سیندن استفاده ائدرلر و "ایت" و " کؤپک" هر ایکیسی آنلاشیلیب آما زمان گئتدیکجه و دئدیگیمیز کیمی، آموزش و تورکجه کیتاب اولمادیغینا گؤره، بعضاً بونو او بیریسینه ترجیح ائتمیشلر و یئنی نسللر باشقا کلمه نی داها آنلامیرلار. اشاره ائتدیگیم بو دؤرد بئش کلمه، ایپ اوجی کیمی، ایران سویه سینده یئرلری بوش اولان و دئمک اولا بیلیرکی یوخ اولان دیلچیلریمیز و تاریخ اوزمانلاریمیزین دردینه دَیَر.
اونا گؤره کی منجه، تورکجه نین ان گوجلو حصه سی، فعللر حصه سی ساییلیر، من بورانین تورکجه سینی، نقلی گئچمیش زمانین صرفینه گؤره ایکی یه بؤلموشم: «میش miş» بؤلومو و «ایب ib» بؤلومو. «میش» بؤلومو جمعیت و یایقینلیق باخیمیندان داها بؤیوک اولاراق تقریباً منطقه نین هامیسینی احاطه ائتمیشدیر، حال بوکی «ایب» بؤلومو یالنیز منطقه نین باتی طرفینده قرار توتان کندلر یعنی کرچمبو محالیندا و چمن سلطان شهرینده دانیشیلیر. منجه بو بؤلوم «بایات» ائلینه عاییددیر کی یوزایللر بویو اصفهان اوستانی نین باتیسیندا یعنی بوگونکو لرستان و مرکزی استانلاریندا حؤکمدارلیق ائتمیشلر. کرچمبو محالی لرستانین قونشوسو و چمن سلطان شهری ده لرستانین دوغوسوندا کرچمبو محالی نین قونشوسودور.
«ایش» بؤلومو
بو لهجه ده، نقلی گئچمیش زمانینی، بئله صرف ائلرلر:
گلمیشمgelmişem/ گلمیشنگgelmişeygn/گلمیشدورgelmişdur
گلمیشکgelmişeg/ گلمیشیزgelmişeyz/ گلمیشلرgelmişler
ایکینجی مفرد شخص ده «ن» غُنه اولدوغونا گؤره «گ» اضافه ائتمیشم یعنی بو «ن» واضح ابراز اولماز. بو خاصیت ده بورداکی لهجه لرین آذربایجان و تورکیه ده دانیشیلان لهجه لر ایلن بیر اؤنملی فرق ساییلیر و باعث اولور کی مثلاً «قلمین اوجو» (نوک قلم) و «قلمینگ اوجو» (نوک قلمت) آراسیندا فرق اولسون. بو خاصیت، فرانسیزجادا "سیگنال" کیمین کلمه لرین تلفظوندا دا وار.
بو بؤلومده «دورماق» فعلیندن عیناً آذربایجانلیلارکیمی استفاده اولونور بو تفاوت ایلن کی سس اویوشماسی پؤزولور و یوخاریدا ووردوغوموز مثالداکی کیمین و اسمی جمله لر ده فقط «دورdur» دان استفاده ائلرلر: «هاوا سویوخدور hava soyuxdur»، «بو بولاق سویو سرین دور bu bulaq suyu serindur». دئمک اولارکی تور ادبیاتی نین ان بؤیوک قسمی ده، بو بؤلومه عاییددیر.
«ایب» بؤلومو
بو لهجه ده، نقلی گئچمیش زمانینی، بئله صرف ائلرلر:
گلیبمgelibem/ گلیبین gelibeygn/ گلیبgelib
گلیبگgelibeg/ گلیبیزgelibeyz/ گلیبلرgelibler
آیریجا، بو لهجه ده «دورماق» فعلیندن اصلا، استفاده اولماز. گؤردویونوز کیمی فعللرین صرفینده ده بو کؤمکچی فعل، کؤمگینه احتیاج قالمامیش و عئینی زماندا، اسمی جمله لرده ده بو کؤمکچی فعل حذف اولموشدور: «هاوا سووقی hava soğuqı»، «بو بولاق سویو سرینی bu bulaq suyu serini». جمله نین سون حرفی سسلی بیر حرفله بیتسه اگر، بیر کؤمکچی «ی Y» جمله نین سونونا اضافه اولور: «هاوا دومانلیی hava dumanlıy».
هابئله بو لهجه ده، گلجک زمانین یئرینه، فارسجا کیمی گئنیش زماندان قوللانیرلار:
گله جگمgeleceğem> گلرمgelerem> گللمgellem
گئده جکلرgedecekler> گئده رلرgiderler> گئدللرgedeller
مثال اولاراق «وورماق» فعلینی صرف ائلیریک:
ووررامvurram/ وورراینگvurraygn/ وورورvurur
وورراگvurrag/ ووررایزvurrayz/ ووروللارvurullar
کؤرپه اوشاقلار دیل آچدیغلاری زامان بو فعلی تورکجه اصولونو تعقیب ائده رک بئله صرف ائلرلر:
وورارارمvuraram/ وورارایvuraraygn/ وورارvurar
ووراراگvurarag/ وورارایزvurarayz/ وورارلارvurarlar

دیرسک یوخسا زانو؟!
P38-N-5           دوکتور جری
بؤیوک بیر چتینلیگه دوشوموشم؛ ایندی بیر آیایا یاخیندیر آرواد آغا ائوی بوراخاراق آناسی‌گیله گئدیب اونا یئتیشسین. سیزدن نه گیزلین، آخی بو تزه‌لیکده بئشینجی بالدیزیم دونیایا گلیب!
قایناناما دئییرم:
- آخی رحمتلیگین قیزی! سنه نه یاراشیر بو یاشدا، قوجاغیندا کؤرپه گزدیره‌سن؟!
آجیقلانیر:
- سیز جاوانلارین جؤورونو بیز گره‌ک چکک دا!.. مملکند باشچیلاری نه قدر دئییرلر؛ نسلیمیز قوجالماقدادیر، اوشاق دونیایا گتیرین.. سیز مگر ائشیدیرسیز!
سونرا یایلیغی‌نین اوجو ایله گؤزونون یاشینی سیله‌رک آرتیریر:
- رحمتلیک قایناتان دیری اولسایدی اینان من ایلده بیر اوشاق مملکنده تحویل وئریب قویمازدیم نسلیمیز قوجالسین!
[فیکرینیز جایماسین قاینانام شیخ آغانین صیغه‌سی‌دیر!]
هه دئییردیم: آرواد آغا آناسی‌گیله گئدندن بری بؤیوک بیر چتینلیگه دوشموشم. دوزونو ایسته‌سه‌نیز؛ یاخشی باجارمادیغمیدان ائوین آلیش-وئریش ایشی آرواد آغایلا دیر. ایندی او گئدندن من مجبورام اؤزوم بازارلیق ائله‌یم. بئش آلتی گون بوندان قاباق شاختا-سازاقدان ائوین سو لوله‌لری پاتلامیشدی. لوله‌چی دوکانینا گئتدیم:
- باغیشلایین منه ایکی دنه «دیرسک» وئرین.
لوله‌چی قاشلارینی چاتدی:
- نمنه؟..نمنه؟!..
هاوادا دیرسگین شکلینی چکدیم. لوله‌چی‌نین قاشلاری آچیلدی:
- آهااا.. «زانو» ایسته‌ییرسن!
بئنه، باققال دوکانینا گئتمیشدیم. بیر کیلو «مرجیمک» ایسته‌دیم. یوخدور دئینجه دوکانین قاباغینداکی «مرجیمک» چوالینی گؤستردیم. باققال دوداغینی بوزوشدوردو:
- «عدس» ایسته‌ییردیز؟!
تره‌وز دوکانیندا دوروم بیرآز فرقلی ایدی. گؤیچودن بیر کیلو «یئرآلما-سوغان» ایسته‌یینجه، شاگیردینه سسلندی:
- اوغلان! آغایا بیر کیلو «سیب زمینی- پیاز» چک.
دونن داواخانایا گئتمیشدیم. «دیش خمیری» ایسته‌دیم. ساتیجی- خانیم قیز گولومسه‌دی:
- ایرانی اولسون یا خاریجی؟
- ایران مالی اولسا یاخشی‌دیر! دئدیم.
دیش خمیری-نی پاکئته قویوب بیلَمه وئردی. نئچه گونون ایچینده ایلک کز ایدی ایسته‌دیگیمی شکیل چکمه‌دن، گؤسترمه‌دن، آچیقلامادان آلا بیلیردیم. بونا اولدوقجا سئویندیم.
آخشام دیشلریمی فیرچالایاندا، خمیر آغزیمدا کؤپوکله‌نیب داشماغا باشلادی. دادی دا باشقا بیر تورایدی. خمیرین قوتوسونا باخدیم؛ اوستونده یازیلمیشدی: «خمیر ریش»