25می2017

08 دی 1395 نوشته شده توسط 

«کتابخانه فروغ»

گذری بر کتاب‌هایی از فروغ فرخزاد و آثاری درباره او
مهشید سادات‌شریفی
P40-download
۱. نظری به کتاب‌های شعر فروغ
اسیر
شعر فروغ در شعرهای مجموعه «اسیر» سیلان احساسات و حساسیت های عاشقانه است. دید او کاملاً عاشقانه است و از دریچه‌ی نگاه او همه چیز بازیچه عطر و نور است و «پیچیده در سکوت پر از راز نیمه شب. وقتی شجاع الدین شفا بر چاپ سوم مجموعه «اسیر» (سال 1342) مقدمه‌ای نوشت از مخاطبان اشعار «اسیر» خواست که به دور از هرگونه قضاوت اخلاقی به بررسی اشعار او بپردازد، زیرا به گفته‌ی او «شعر فروغ قابل مقایسه با اشعار آمریکای لاتین، خصوصاً شعر آلفونسینا استورنی، است و بیشتر با احساس سر و کار دارد تا عقل و فکر، و فروغ بیش تر به دنبال حرارت و هیجان است تا خوش بختی.»
دیوار
فروغ دومین مجموعه‌ی شعرش را با نام «دیوار» در سال 1335، با مقدمه گونه‌ای از اشعار حافظ، عمر خیام، گوته و میلتون منتشر کرد. عاریه گرفتن این اشعار و درج آن ها به عنوان مقدمه‌ی «دیوار» هنوز به آن معنی نبود که از شعر قدیم و معاصر ایران وقوف کامل دارد.
فروغ بیست و دو ساله در مجموعه‌ی «دیوار» شاعری شناخته شد که استعداد قوی شاعرانه‌ی خود را با عطش شگرف نام جویی در آمیخته است. در نزد شاعران هم نسل و منتقدان همدوره‌ی فروغ، مضامین اشعار «دیوار» نه در اوزان نامرتب و مصراع های بلند و کوتاه نیمایی، بلکه در قالب چارپاره ها یا قطعات و غزل ها قرار می‌گیرند، اما به تعبیری تسلطی غریزی بر بحور عروضی داشت، که نه فقط لغزشی در آن ها راه ندارد؛ بلکه از کشف و ابداع یکی دو وزن تازه خبر می‌دهد.
عصیان
«عصیان» سومین مجموعه‌ی شعر فروغ در سال 1337 منتشر شد. «عصیان» در ادامه‌ی «دیوار» قراردارد، اما فروغ در بیان و زبان گشایی چیره دست تر است. بررسی شعرهای تغزلی «عصیان» از شاعری خبر می‌دهدکه به شکستن وزن و دور شدن از قالب چهارپاره های پی در پی توفیق می‌یابد.
تولدی دیگر
وقتی فروغ در سال 1343 مجموعه‌ی «تولدی دیگر» را منتشر کرد آن را حادثه‌ای مهم در شعر معاصر و «تولدی دیگر» برای فروغ ارزیابی کردند. هم عنوان «تولدی دیگر» که نشان می‌دهد با شاعری متفاوت از گذشته سرو کار داریم و هم اینکه خود او در جایی سه دفتر نخستین خویش را غیر شاعرانه قلمداد می‌کند و اذعان می‌دارد که در آن زمان، «هنوز روح شعر در من حلول نکرده بود.»
ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد
عنوان منظومه‌ای است که همراه چند شعر دیگر پس از مرگ دلخراش فروغ در حادثه‌ی تأسف بار رانندگی منتشر شد. درخشانترین شعر این مجموعه «تنها صداست که می‌ماند» نام دارد. (مرادی کوچی، 1379: 206)

2. برخی از مهمترین جستارها درباره فروغ و جهان‌نگری شاعرانه او
بن‌مایه‌هایِ شعرِ فروغ (نک: شمیسا، 1376: 132-149). این مطلب، فصلی کوتاه از کتابِ نگاهی به فروغ‌فرّخ‌زاد است که پژوهنده در آن ده مقوله را بن‌مایه‌ها (عناصرِ تکرار شونده) در شعرِ فروغ می‌شمارند که از آن میان، دو مقوله‌ی «مرگ و زوال و پوسیدگی» و «مرور گذشته»، به نحوی با پژوهشِ حاضر (ذیلِ بحث‌های مرگ و تنهایی) ارتباط می‌یابد و مویّدِ مناسب بودنِ انتخابِ شعرِ فروغ برایِ بررسیِ پیشِ‌رو است.
سیر تکوینیِ منِ زنانه‌ی فروغ فرّخ‌زاد (نک: سیاه‌پوش، 1376: 57-62). در این نوشته‌ی کوتاه، مولّف (رضا براهنی)، می‌کوشد تا به تبیینِ من (در معنیِ دایره‌ی عواطف) فروغ بپردازد و آنچه در این نوشته برایِ رساله‌ی حاضر اهمّیّت دارد آن‌است که وی در ضمنِ بحث، به شکلی گذرا، به نسبتِ عمق یافتنِ دید و تأمّلات شاعرانه و هستی شناختیِ فروغ با واقع‌گرا شدنِ شعرِ وی می‌پردازد (همان، 59).
صدایِ سخنِ عشق (نک: همان، 44-56). لطفا برایِ ملاحظه‌ی پیوندِ این نوشته با پژوهشِ حاضر، بنگرید به مطالبِ همین بخش، ذیلِ معرّفیِ جستارِ نهایت تمامیِ نیروها پیوستن است، پیوستن.
فروغ در چشم‌اندازِ شعرِ نو فارسی (نک: همان، 106-120). در این مقاله، حمیدِ زرین‌کوب، ضمنِ تلاش برایِ تبیینِ جایگاهِ فروغ در شعرِ روزگارِ ما، به دو نکته‌ی اساسیِ مرتبط با پژوهشِ حاضر اشاره می‌کند: الف. محوریّت نگاهِ فردگرا و انسان‌مدار در شعر فروغ، که در سه دفترِ نخستِ او، حالتی «فردی و خصوصی» دارد؛ امّا در دو دفترِ فرجامین، صبغه‌ای «انسانی و جهانی» می‌یابد (نک: همان، 107)؛ ب. محوریّت و تشخّصِ دید پرسش‌آمیز و اعتراضی در تمامِ دفاتر و ادوارِ شعرِ فروغ (نک: همان، 108- 120)، که به شکلی غیرِ مستقیم، مناسب بودنِ انتخابِ شعر او را برای بررسی در پژوهشِ حاضر (به ویژه از بُعدِ نگرش به جهان‌)، تأیید می‌کند.
نهایت تمامیِ نیروها پیوستن است، پیوستن (نک: مختاری، 1378 الف: 559-636). این نوشته‌ی مفصّل، که چهارمین و آخرین فصل از کتابِ انسان در شعرِ معاصر است، به درستی، بر چند نکته انگشت می‌نهد که هریک در رویکردِ رساله‌ی حاضر، اهمّیتی ویژه و بنادین دارند: الف. تشخّص و اهمّیّت عنصر تنهایی در شعر فروغ (نک: همان، 603-608)؛ ب. اشاره به زایشِ نوعی از خودآگاهی در فکر و شعرِ فروغ، به زوال‌اندیشیِ او (پیوند مرگ اندیشی با خودآگاهینک: همان، 619-623)؛ پ. تأکید بر اصالت و محوریّتِ نگاه و عناصرِ زنانه در هویّتِ فروغ در سرتاسرِ متنِ نوشته، به ویژه در ترسیمِ چهار ضلعِ سازنده‌ی شخصیتِ فروغ. به دیگر سخن، مختاری که پیش‌تر در مقاله‌ی صدایِ سخنِ عشق، این اضلاع را به شکلی کوتاه و فروفشرده، در قالبِ الگویِ «زن- مادر- عاشق- شاعر- انسان معاصر» (نک: سیاه‌پوش، 1376: 55) عرضه کرده بود، در اینجا، به بسط و شرحِ آن می‌پردازد و نه فقط، پیوندِ زن و مادر بودن را با هویّتِ فروغ باز می‌گوید؛ بلکه بر جدایی‌ناپذیریِ بینشِ زنانه‌ی وی از عشق‌ورزی و زیستِ شاعرانه نیز تکیه و تأکید دارد و این (مبحث در رساله‌ی حاضر، به هنگامِ بحث از مقوله‌ی «فردیّت انسانی» اهمّیّتی ویژه دارد.

منابع
حقوقی، محمّد (1372). شعر زمان ما (4): فروغ فرّخ‌زاد. چاپ اوّل. تهران: نگاه.
دهقانی، محمد (1379). از شهر خدا تا شهر انسان.چاپ اول. تهران: مروارید.
زرقانی، سید مهدی (1387). چشم انداز شعرمعاصر ایران. چاپ دوم.تهران: نشرثالث.
سیاه پوش، حمید (1376). زنی تنها: یادنامه‌ی فروغ فرّخ‌زاد. چاپ اول. تهران: نگاه.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1382). ادبیات فارسی از جامی تا روزگار ما، ترجمه‌ی حجّت‌الله اصیل. چاپ اول. تهران: نی.
شفیعی کدکنی، محمدرضا (1387). ادوار شعر فارسی از مشروطیت تا سقوط سلطنت. چاپ چهارم. تهران: سخن.
شمیسا، سیروس (1386). نگاهی به فروغ فرخ‌زاد. چاپ سوّم. تهران: مروارید.
فرّخ‌زاد، فروغ‌الزّمان (۱۳۴۲). اسیر. تهران: امیرکبیر.
فرّخ‌زاد، فروغ‌الزّمان (۱۳۵۴). دیوار. تهران: امیرکبیر.
فرّخ‌زاد، فروغ‌الزّمان (۱۳۵۱). عصیان. تهران: امیرکبیر.
فرّخ‌زاد، فروغ‌الزّمان (۱۳۴۲). تولدی دیگر. تهران: مروارید.
فرّخ‌زاد، فروغ‌الزّمان (۱۳۳۵). ایمان بیاوریم به آغاز فصل سرد.... تهران: مروارید..
لنگرودی، شمس (1378). تاریخ تحلیلی شعرنو. چاپ اول. تهران: مرکز (4 ج).
مختاری، محمد (1378 الف). انسان در شعر معاصر. چاپ دوم. تهران: توس.
مختاری، محمد (1378 ب). هفتاد سال عاشقانه. چاپ اول. تهران: تیراژه.
مؤیّد شیرازی، جعفر (1357). شعر فارسی از مشروطیت تا امروز. چاپ اول. تهران: نشر سپهر
یاحقی، محمد جعفر (1374). چون سبوی تشنه. چاپ اول. تهران: جامی