24ژانویه2017

01 دی 1395 نوشته شده توسط 

نگاهی به شگردهای شکلی و ساختاری در شعر شاملو

قسمت دوم و پایانی
پریسا ظهیرامامی*
و فرشید سادات‌شریفی

2. شگردهای شکلی
نوشتن واژه‌ها در جاهایی خاص از سطر: محل قرار گرفتن کلمه در هر شعر، می‌تواند معانی خاصی داشته باشد و اغلب بیانگر تاکید و برجسته‌سازی آن کلمه است. معمولاً کلماتی که در ابتدا یا انتهای سطر قرار می‌گیرد، اهمیتویژهای دارند و دقت در طرح‌های بررسی‌شده نشان می‌دهد که می‌توان انواع زیر را برای آن برشمرد:

فاصله‌ی میان قسمت‌ها: گاهی اوقات شاعر با فاصله انداختن بین سطرها، شعر را به دو یا چند بخش تقسیم می‌کند. این کار ایجاد فرم و ساختاری خاص را سبب می‌شود که خواننده را با سهولتی بیشتر به مقصود اصلی شعر هدایت می‌کند. نمونه‌ها:

در بند نخست شعر طرح، فضای شب را توصیف می‌کند. در واقع، این بند کارکرد «فضاسازی» دارد (و بخش توصیف کننده‌ی شب با این فضا‌سازی از بقیه‌ی مطلب جدا شده است): شب/با گلویِ خونین/ خوانده‌ست/ دیرگاه./ دریا/ نشسته سرد./ یک شاخه/ در سیاهی‌یِ جنگل/ به سویِ نور/ فریاد می‌کشد. (مجموعه‌اشعار شاملو، ص 346)
شعر «نه عادلانه نه زیبا بود...» نیز در دو بخش جداگانه نوشته شده است؛ بخش دوم به گونه‌ای، بیان علت بخش اول است و از آن رفع ابهام می‌کند: نه عادلانه نه زیبا بود/ پیش از آنکه ما به صحنه‌ی جهان برآییم./ به عدلِ دست‌نایافته اندیشیدیم/ و زیبایی/ در وجود آمد. (مجموعه‌اشعار شاملو، ص 983)
هم‌چنین نک: طرح‌های زنان و مردان سوزان، طبیعت بی‌جان،سلاخی می‌گریست، چه راه دور... و هجرانی.

جدانویسی بعضی از سطرها: جدانویسی بعضی کلمات در بعضی سطرها، آن کلمات و سطرها را برجسته و فرم و ساختار خاصی را ایجاد می‌کند. این ویژگی را در بسیاری از طرح‌های انتخاب شده می‌توان دید.
مثلا در طرح زنان و مردانِ سوزان... ، کلمات «هنوز» و «از انتظار» با جدانوشته شدن از سایر سطرها برجسته شده است. این برجستگی مدام به خواننده تلقین می‌کند که آن‌ها هنوز چیزی نگفته‌اند و سکوت کرده‌اند و در انتظارند، اما بالاخره زمانی فرا می‌رسد که آن‌ها نیز چیزی بگویند (برای مشاهده‌ی نمونه‌های بیشتر رجوع کنید به شعرهای طرح، هجرانی و چاه شغاد را ماننده ...).

نشانه‌های نگارشی
کارکرد‌های ذکر نشانه‌های نگارشی: وجود نشانه‌های نگارشی، حتی در جملات و نوشته‌های عادی، می‌تواند حس نویسنده را به خواننده منتقل کند. توجه به این علائم در اشعار، معانی مختلف را به ذهن خواننده متبادر می‌کند.

در خواب وجین‌گر، علامت درنگ (،) پس از کلمه‌ی «روز»، حالت انتظار را برای تمام شدن سخن شاعر در خواننده ایجاد می‌کند. همچنین نشانه‌ی سه نقطه (...) پس از کلمه‌ی «هنوز»، آن را برجسته‌تر می‌کند. زیرا واژه‌ی «هنوز» بیانگر زمانی تمام نشده است و با نشانه‌ی سه نقطه هماهنگ است؛ نشانه‌ای که همین مفهوم را دارد (همچنین نک: طرح‌های هجرانی و چاه شغادرا ماننده ...).

3. شگردهای معنوی
تقابل و هماهنگی بین واژه‌ها و عبارت‌ها:
شاعر گاه با به کاربردن کلمات متضاد و مفاهیم متقابل یا هماهنگ (یا هر دوی آن‌ها باهم)، فرم و ساختاری خاص به شعر خود می‌دهد و بدین صورت مقصود خود را بیان می‌کند.
به عنوان مثال هر دو عنصر تقابل و هماهنگی در طرح چه راهِ دور... شاملو نیز قابل مشاهده است. در این طرح، واژه‌ی «لَنگ» در مرکز پیوندهای واژگان شعر واقع شده است؛ یعنی از سویی با «پا» و «خستگی» و از سوی دیگر، با «سنگ» به ترتیب، هماهنگی و تقابل دارد و با واسطه‌ی دو واژه‌ی اخیر («خستگی» و «سنگ») نیز با دیگر واژه‌های شعر مرتبط شده است (از طریق «خستگی» با «نفس» و از طریق «سنگ» با «جنگ»).
نمونه‌ای دیگر از تقابل را در شعر سلّاخی می‌گریست می توان نشان داد. همچنین . علاوه بر نمونه‌های پیش گفته. هماهنگی را در شعر طبیعت بی‌جان نیز می‌بینیم: دسته‌ی کاغذ/ بریز/ در نخستین نگاهِ آفتاب./ کتابی مهم و/ سیگاری خاکستر‌شده کنارِ فنجانِ چایِ از یاد رفته./ بحثی ممنوع/ در ذهن. (مجموعه‌اشعار شاملو، ص 970)

تمهیدات غافلگیرکننده
گاهی اوقات، شاعر با به کارگیری کلمات و شگردهای دیگر به صورت‌هایی خاص، فرم و ساختاری را ایجاد می‌کند. این نوع کاربرد کلمات و شگردها، معمولاً در جهت نشان دادن اثری خلاف عادت است که ساختار یا فرم خاص شعر بر پایه‌ی آن بنا می‌شود.
در طرح سلّاخی می‌گریست... نیز چنین واقعه‌ای خلاف عادت رخ می‌دهد. «عاشق شدن سلّاخ بریک قناری کوچک» اتفاقی غیرعادی است و شاعر با آوردن قسمت دوم طرح، این اتفاق را نشان می‌دهد و ضربه‌ی نهایی را به خواننده وارد می‌کند: سلاخی/ می‌گریست/ به قناریِ کوچکی/ دل باخته بود. (مجموعه‌اشعار شاملو، ص 890)

نتیجه‌گیری بحث
جایگاه و نقش بسزای ساختار و فرم هر اثر ادبی در القای مقصود نویسنده و شاعر به خواننده، و نوع و شدت تاثیرگذاری آن اثر، امری است که در بین محققان و منتقدان پذیرفته شده است و حتی بدیهی محسوب می‌شود. طرح‌ها (اشعار نو بسیار کوتاه) نیز نه تنها از این قاعده مستثنا نیست، به دلیل بیان مطلب در حجم اندک، معمولاً فرم و ساختاری قوی‌تر و منسجم‌تر نیز دارد.
عوامل مختلفی باعث ایجاد فرم و ساختار خاص در هر طرح می‌شود که هر شاعر با توجه به فضای آن طرح، ذوق، میزان مطالعه و مهارتش در به کارگیری این فنون، از آن‌ها بهره می‌گیرد و مفاهیم، تصاویر و احساسات خود را به خواننده منتقل می‌کند.
با عنایت به این موضوع، بررسی صورت‌گرفته در مقاله‌ی حاضر، دو نتیجه‌ی اصلی در بر دارد:
یک. دقت در شکل، فرم و ساختار طرح‌های شاملو، برجستگی و تکرار شگردهایی را به ما می‌نمایاند. این شگردها به سه دسته تقسیم می‌شود:

1. شگردهای لفظی: شامل هماهنگی‌های واجی و واج‌آرایی، تبدیل هجاها، تنابع اضافات، کارکرد کلمات و عبارات، شکل و ترتیب بیان مقصود، و ساختمان دستوری، و نحوه‌ی کاربرد قافیه؛

2. شگردهای شکلی: شامل نوشتن واژه‌ها در جایگاهی خاص از سطر (شامل نوشتن کلمات در ابتدای سطر یا طرح، یا نوشتن کلمات در انتهای سطر یا طرح)، فاصله‌ی بین قسمت‌ها، جدانویسی بعضی از سطرها و نشانه‌های نگارشی؛

3. شگردهای معنوی: که به تناسب‌های مختلف معنایی، از قبیل تقابل و هماهنگی بین واژه‌ها و عبارت‌ها، تمهیدات غافلگیر‌کننده، اختصاص دارد.

دو. تکرار این شگردها، این فرضیه را به ذهن می‌آورد که احتمالاً تمام یا بخشی از شیوه‌های یادشده، در زمره‌ی شگردهایی است که در اغلب طرح‌های شاعران مختلف و بسیار متفاوت (و حتی گاه متضاد)، به کار رفته است و هر یک به نوعی، زمینه‌ی ایجاد یا افزایش هماهنگی، انسجام و درهم‌تنیدگی آن‌ها را فراهم آورده است. البته بی‌گمان، رسیدن به حکمی قطعی و قابل اعتماد در این باب، به بررسی دقیق و کامل طرح‌های سایر شاعرانِ معاصر (به جز شاملو) نیازمند است.

منابع
1.تودورف، تزوتان (1385)، نظریه‌ی ادبیات (متن‌هایی از فرمالیسم روس)، ترجمه‌ی عاطفه طاهایی، تهران، اختران، چاپ اول.
2.حسن لی، کاووس (1383)، گونه‌های نوآوری در شعر معاصر ایران، تهران، ثالث و شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی، چاپ اول.
3.شاملو، احمد (1381)، مجموعه‌ی آثار، تهران، زمانه و نگاه، چاپ سوم، دفتر یکم: شعرها.
4. علوی مقدم، مهیار (1377)، نظریه های نقد ادبی معاصر (صورتگرایی و ساختارگرایی) با گذری بر کاربرد این نظریه ها در زبان و ادب فارسی، تهران، سمت، چاپ اول.
5. مکاریک، ایرنا ریما (1384)، دانش‌نامه‌ی نظریه‌های ادبی معاصر، ترجمه‌ی مهران مهاجر و محمد نبوی، تهران، آگه، چاپ اول.

*پریسا ظهیرامامی دانشجوی دکتری مطالعات خاورنزدیک و خاورمیانه در دانشگاه تورنتو است.