20ژانویه2017

01 دی 1395 نوشته شده توسط 

بیلیاردبازها سالم‌ترین ورزشکاران؟

نگاهی به ورزش بیلیارد در ایران و اروپا از آغاز تا امروز
مژگان رجبی
P52-Billiards-Championship-Christchurch-1909
بیلیارد یک نام عمومی برای ورزش های چوبی به شمار می رود که خود شامل تعداد قابل توجهی بازی با اندازه ها و قوانین متفاوت است. ورزش بیلیارد ورزشی است که در سراسر جهان محبوب علاقه مندانی از سنین مختلف است. در این ورزش سن مطرح نیست و آنچه شما را بر رقیب پیش می اندازد تکنیک، تمرکز و مهارت ضربه زدن است. در این ورزش قدرت بدنی عملا جایگاهی ندارد ولی استقامت و تمرکز بنیان اصلی آن به شمار می رود. ممکن است به نظر برسد در ورزش بیلیارد تحرک و ورزش عضلانی به هیچ وجه روی ندهد، اما یک ورزشکار بیلیارد گاه مصافتی بسیار طولانی در خلال یک بازی می پیماید. نکته جالب در مورد بیلیارد این است که این ورزش بی خطر ترین ورزش جهان محسوب می شود و بازیکنان آن دارای بیشترین میانگین سنی در میان سایر ورزشکاران هستند. این ورزش بعد از انقلاب در ایران ممنوع شد تا اینکه پس از چند سال با رسمیت یافتن فدراسیون بولینگ و بیلیارد مجددا به عنوان ورزشی پر طرفدار و سالم در بین جوانان مرسوم شد. این تنها باری نبود که بیلیارد در نقطه ای از جهان ممنوع می شد. در زمان توماس جفرسون نیز ورزش بیلیارد در ایالت ویرجینیای آمریکا ممنوع بود و وی یک میز بیلیارد به صورت پنهانی در عمارت خود نگه می داشت.
تاریخچه مختصر بیلیارد

P52-Michigan-Union-Billiards-Room1937
هنوز دقیقا معلوم نیست که بیلیارد در کدام کشور اختراع شد ولی آنچه مسلم است ریشه آن به قرن پانزدهم میلادی در مناطق شمالی اروپا و احتمالا فرانسه باز می گردد. این ورزش در ابتدا در میان خاندان های سلطنتی رایج بود. در ابتدا شباهت زیادی به بازی کروکت (نوعی بازی با گوی و حلقه) داشت و در محیط بیرونی و فضای باز اجرا می شد ولی به مرور زمان به فضاهای داخلی راه یافت و میز آن نیز برای باقی ماندن در حال و هوای فضای بیرون و چمن، به وسیله مخمل سبز رنگی پوشانیده شد. ورزش بیلیارد سابق بر این در سالن های شرط بندی و حتی باشگاه های اسب دوانی بسیار رایج بود اما به تدریج کارکرد آن از یک سرگرمی شرط بندی به یک ورزش جدی و تکنیکی تغییر یافت. واژه pool که برای بیلیارد به کار می رود از لغت poolroom به معنی اتاقی که در آن بر روی اسب ها شرط بندی می شده، آمده است.

P52-SD-RalphGreenleaf-1
این ورزش به مرور دچار تحولاتی شد تا به شکل کنونی برسد. در ابتدا به جای چوب از وسیله ای پتک مانند برای هدایت توپ بر روی چمن استفاده می شد که کمی کار را برای بازیکن سخت می کرد ولی این گرز به مرور و با تغییر زمین بازی از چمن به روی میز، به شکل چوب باریک امروزی در آمد. علت اینکه نوک چوب بیلیارد را همواره به گچ آغشته می کنند بالا بردن زبری و اصطکاک میان چوب و توپ است. توپ بیلیارد از پلاستیک فشرده ساخته می شود که اولین بار در سال 1869 توسط جان وزلی هایت تولید و جایگزین توپ های قدیمی شد که از عاج ساخته می شدند. در ایران به توپ بیلیارد شار و به توپ سفید، پیتوک گفته می شود. در اوایل قرن نوزدهم فردی فرانسوی معروف به کاپیتان مینگود که به دلایل سیاسی در زندان به سر می برد اجازه داشت در داخل زندان بیلیارد بازی کند. از آنجا که مینگود دانش آموخته رشته فیزیک بود توانست با استفاده از قوانین فیزیک انواعی از ضربه را اختراع کند که در زمان خود نوعی معجزه محسوب می شد! او توانست با ضربه مستقیم به محیط خارجی توپ، موجب چرخش توپ به دور خود در عین حرکت به سمت جلو شود و این ترکیب باعث می شد توپ تا رسیدن به مقصد، مسیری مورب بپیماید. این حرکت جهشی در ضربات و تکنیک های بازی بیلیارد به شمار می رفت و هر آنچه امروزه از بازی بیلیارد شما را مسحور خویش می کند نتیجه همین تکنیک است. در سال 1826، فردی با نام جان تارستون که در ساخت میز تبحر داشت از سنگ برای ساخت میزهای بیلیارد استفاده کرد و این نوآوری باعث شد سطح سنگی جایگزین سطوح چوبی شود چرا که چوب به مرور زمان دچار خمیدگی می شد. مجموعه این نوآوری ها و ابتکارات باعث شد میز و وسایل بیلیارد به شکل کنونی در آید و این تغییرات و تکامل امروزه نیز با ابداعات جدید جریان دارد.
نحوه بازی

P52-xe3JWPV
قوانین بازی بیلیارد بسیار متنوع است. بدین معنی که اصول اصلی بازی در برخی کشورها دچار تغییرات محلی شده و در برخی موارد خود به بازی جدیدی تبدیل شده است. بنابراین جای تعجب نیست اگر خواستید در باشگاهی از کشوری خاص بازی کنید از شما بخواهند قوانین آن باشگاه یا آن کشور را رعایت کنید. مثلا در ایران مرسوم است که بازی اسنوکر را به دو شکل ایرانی و انگلیسی بازی می کنند! البته قوانین جهانی بیلیارد ثابت است و در مسابقات هم به درستی رعایت می شود. قوانین کلی بیلیارد بسته به نوع بازی، به این صورت است که در ابتدای بازی توپ ها در محل های تعیین شده به صورت مثلثی شکل قرار می گیرند و بازی اصطلاحا با شکستن این مثلث آغاز می شود. هر بازیکن تنها حق دارد به توپ سفیدی که روی میز است با نوک چوب ضربه بزند و هرگونه تخطی از این قانون خطا محسوب می شود. بدین معنی که بازیکن نمی تواند ابتدا به ساکن با نوک چوب به توپ های رنگی ضربه بزند یا مثلا حق ندارد به غیر از نوک چوب با بدنه یا انتهای چوب ضربه بزند. در خلال بازی باید سایر توپ ها به سمت شش عدد حفره ای که در گوشه ها و کناره میز تعبیه شده هدایت شوند. حفره های میز بیلیارد را اصطلاحا پاکت می نامند. زمانی که توپ سفید وارد حفره ها شود حریف حق دارد آن را در دست گرفته و در هر جای میز قرار داده و به بازی ادامه دهد. البته همین قانون در بازی های مختلف متفاوت است. مثلا در اسنوکر توپ باید حتما در نیم دایره ای که در نیمه پایین میز رسم شده قرار بگیرد. یا مثلا در ایت-بال در برخی موارد قانونی وضع می کنند که بازیکن را ملزم می سازد توپ سفید خود را بر روی خط یک چهارم پایین میز قرار دهد و آن را به سمت بالای میز هدایت کند. بیان و بررسی قوانین بازی های مختلف بیلیارد در حوصله این بحث نمی گنجد ولی به اختصار در مورد انواع بازی های مرسوم و هدف نهایی آن ها توضیح خواهیم داد.

P52-Louis-Leopold-Boilly---A-Game-of-Billiards
اسنوکر، ناین-بال و ایت-بال از جمله بازی های پرطرفدار بیلیارد در جهان محسوب می شوند. در بازی اسنوکر انگلیسی، بازیکن می بایست ابتدا توپ های قرمز را به پاکت ها هدایت کند و هربار با به ثمر رساندن یک توپ قرمز این فرصت نصیبش می شود که یکی از توپ های رنگی را نشانه رود. توپ های رنگی بازی اسنوکر به ترتیب امتیاز از کمتر به بیشتر عبارتند از توپ زرد، سبز، قهوه ای، آبی، صورتی و مشکی که توپ زرد دو امتیاز و توپ مشکی هفت امتیاز دارد و هریک از توپ های قرمز هم هر کدام یک امتیاز دارند. خطای توپ سفید بسته به اینکه نوبت کدام توپ بوده باشد ممکن است بین حداقل چهار و حداکثر تا هفت امتیاز به ضرر بازیکن تمام شود. یکی از قهرمانان به نام این بازی رونی اُ-سولیوان است که تا مدت ها رکورد دار این رشته بود و هنوز هم بین ایرانیان از محبوبیت بسیاری برخوردار است.

P52-blog-013
بازی ایت-بال از اسنوکر به مراتب ساده تر است چرا که اولا میز کوچکتری دارد و ثانیا قوانین آن نسبتا ساده تر است. این بازی بر خلاف اسمش با پانزده توپ انجام می شود. توپ های این بازی هریک شماره دارند. توپ های شماره یک تا هشت به صورت تک رنگ و توپ های شماره نه تا پانزده اصطلاحا باند یا دو رنگ هستند. بازیکن پس از شکستن مثلث توپ ها و مشخص شدن رنگ مورد نظر، باید تمامی توپ های خود را به ثمر برساند و در آخر وقتی توپی برایش باقی نماند توپ مشکی یا توپ سیاه رنگ شماره هشت را به ثمر برساند. این کار باید با دقت و سریع انجام شود تا بازیکن حریف نتواند زودتر از وی توپ هایش را تمام کند. در این بازی نکته بسیار مهمی وجود دارد. هر بازیکنی که در خلال بازی و قبل از اتمام تمام توپ هایش، توپ سیاه شماره هشت را سهوا به داخل حفره ای بیاندازد، ولو اینکه توپ های بیشتری نسبت به حریفش به ثمر رسانده باشد بازی را به کل باخته است و باید پارت جدید بازی دوباره آغاز شود.
بازی ناین-بال همانطور که از نامش پیداست با نه توپ شماره دار انجام می شود. توپ های این بازی و بازی ایت-بال از یک نوع هستند. تفاوت آن در این است که در این بازی از توپ شماره یک تا نه استفاده می شود. قانون این بازی هم این است که بازیکنان موظفند از توپ شماره یک شروع کنند تا به ترتیب، به توپ شماره نه برسند و هرکس موفق شود آن را وارد پاکت کند برنده است. در خلال بازی نیز می توان توپ شماره نه را به داخل حفره انداخت ولی یک شرط دارد. به عنوان مثال وقتی نوبت توپ شماره سه است فقط باید اولین ضربه به توپ شماره سه بخورد و نمی توان توپ دیگری را با اولین ظربه زد. ولی می توان به وسیله توپ شماره سه، سایر توپ ها از جمله توپ شماره نه را به داخل پاکت فرستاد. این حرکت در صورتی که از پیش اعلام شده باشد قبول است و بازیکن در آن لحظه بازی را برده است. بازی های دیگری نیز در شاخه بیلیارد قرار می گیرند که همانطور که گفته شد از حوصله این بحث خارج است.
بیلیارد در ایران

P52-63941 854
بازی بیلیارد با ورود انگلیسی ها در حدود صد سال پیش وارد ایران شد و اولین باشگاه های بیلیارد در خوزستان و برای کارمندان شرکت نفت دایر شد و از دهه پنجاه به شکل عمومی مورد استقبال قرار گرفت. در تهران نیز باشگاه عبدو از اولین باشگاه های بیلیارد شهر بود که به وسیله علی عبدو تاسیس شد. در ایران علاوه بر آنچه گفته شد بازی های پیرامید و کارامبول نیز در مراکز ورزشی رایج بود. پس از انقلاب اسلامی در ایران، ورزش بیلیارد برای حدود بیست سال ممنوع بود تا اینکه در سال 1379 فدراسیون بولینگ و بیلیارد ایران تاسیس شد و این ورزش به صورت حرفه ای در سطح کشور توسط جوانان مشتاق دنبال شد.
ایران تا کنون و با توجه به جوان بودن این ورزش در کشور توانسته در سطح آسیا و جهان مقام کسب کند. تا کنون حسین وفایی توانسته دو دوره مدال طلای اسنوکر جهان را کسب کند و همچنین سهیل واحدی و امیر سرخوش توانسته اند به مقام قهرمانی اسنوکر آسیایی نائل آیند. اخیرا یک بازیکن اسنوکر در رشته ناین-بال بانوان موفق به کسب مقام سوم آسیا شد که این مدال اولین مدال بیلیارد بانوان کشور است.
منابع:
http://www.therecord.com/shopping-story/3918554-a-brief-history-of-billiards/
http://www.wpa-pool.com/web/the_rules_of_play
https://uunions.umich.edu/billiards/article/general-pool-rules
http://bca-pool.com/?page=54
http://www.billiardworld.com/snooker.html
http://bbfir.com/
http://sambilliard.ir/pishineh-biliard-dar-iran/