25می2017

25 آذر 1395 نوشته شده توسط 

احمد شاملو «تاب‌آورترین» شاعر معاصر

گروه ادبیات هفته
P42-For-Chereh1
همۀ ما انسان‌ها این تجربه را داشته‌ایم که گاه و بی‌گاه در وضعیت‌های دشوار و تنش‌زا قرار بگیریم. بودن و ماندگاری در وضعیت‌های نابه‌دلخواه برای هر فردی ناخوشایند است و پیوسته تلاش می‌کند تا خودش را از چنین موقعیتی برهاند. بیماران خاص، دانشجویان بی‌کار، زنانِ سرپرست خانواده، کودکانِ کار، دختران خشونت دیده و بسیاری دیگر از افراد آسیب‌دیده در وضعیت نابه‌سامان قرار دارند. اصولا افراد مختلف در وضعیت‌های بحرانی واکنش‌های متفاوتی را از خود نشان می‌دهند. همچنین، میزان و زمان مقاومت انسان دربرابر اوضاع نامناسب زندگی، به آستانۀ تحمل آن فرد بستگی دارد. به این آستانۀ تحمل و ظرفیت مقاومت دربرابر مشکلات پیش‌بینی‌شده و پیش‌بینی‌نشده، «تاب‌آوری» می‌گویند. «تاب‌آوری توانایی انسان در مقابله با رویدادهای ناگوار و آسیب‌زاست» (حجازی، ۱۳۸۹: ۳۱۹). اگر فرد بتواند در روبه‌روشدن با هرگونه مشکلی واکنشی مثبت داشته باشد که درنهایت به‌سمت تسلیم‌شدن و انفعال نرود، به مرحلۀ تاب‌آوری رسیده است. «اصطلاح تاب‌آوری در اصل و ابتدا در متالوژی [علم شناخت فلزات] برای نشان‌دادن قابلیت مواد برای برگشت به حالت اولیه بعد از کشیده یا فشرده‌شدن و مقاومت دربرابر ضربه یا فشار مداوم استفاده شده است» (شفیع‌زاده، ۱۳۹۱: ۹۵). دراین‌معنا، فرد گرفتار وضعیت بحرانی اگر توان بازیابیِ آرامش خود را داشته باشد به آستانۀ تاب‌آوری رسیده است.

P42-For-Chereh2

بعضی روانشناسان «تاب‌آوری را یک فرایند پویا می‌دانند که در آن افراد با وجود تجارب آسیب‌زا یا مصیبت‌بار، سازگاری مثبت نشان می‌دهند» (همان). ازاین‌رهگذر، احمد شاملو از زُمرۀ انسان‌هایی است که پیوسته در وضعیت‌های نابسامانی قرار گرفته است. نخست اینکه به‌علت مأموریت‌های شغلی پدرش که افسر ارتش بود دوران کودکی بسیار نامناسبی را پشت سر گذاشته است. این خانواده پیوسته از شهری به شهری می‌کوچیدند که همین سرگردانی درنهایت منجر به ترک تحصیل احمد شاملو در مقطع سوم دبیرستان می‌شود. همچنین شاملو چندین‌مرتبه بازداشت می‌شود و به زندان می‌افتد. مثلا سرتاسر سال ۱۳۲۲ را در بازداشتگاه سیاسی شوروی در رشت می‌گذراند و در ۱۳۲۳ پس از ۲۱ ماه، در پاییز از زندان آزاد می‌شود (پارسا، ۱۳۸۸: ۲۲۹). یا اینکه در ۲۰سالگی‌اش (۱۳۲۴) «پدر مأموریت می‌یابد به رضاییه (ارومیه) برود. چریک‌های فرقۀ دموکرات به محل سکونت آن‌ها می‌آیند، او و پدرش را می‌برند و دو ساعت جلو جوخۀ اعدام چشم‌بسته نگه می‌دارند تا از فرمانده‌شان کسب تکلیف کنند» (همان) که درنهایت به آزادی این پدر و پسر حکم می‌دهند. شاملو تا حدود ۴۰سالگی زندگی خصوصی دلپذیری نداشته است و دو ازدواج ناموق دارد. از همسر نخستش، اشرف‌الملوک اسلامیه که به‌شدت فراری بوده و در آن زمان وضع مالی مناسبی هم نداشته است. هوشنگ ابتهاج در این‌باره می‌گوید «زندگی شاملو از همۀ ما بدبختانه‌تر بود. به‌خصوص با وجود زنش که اصلاً حکایتی بود! دوستان ما هر کدوم‌شون از یک فرسخی زن شاملو را می‌دیدن، از یه‌طرفی در می‌رفتن [...] خیلی رفتار اون زن با شاملو بد بود. شاملو هم مثل موش از او می‌ترسید! شاملو به‌معنای واقعی زندگی سگی داشت. با اون اعتیاد وحشتناک و زندگی سخت می‌بایست پنجاه سال پیش می‌مرد» (عظیمی، ۱۳۹۲: ۹۰۷). همۀ این گزاره‌های بازدارنده و مشکلات بی‌شمار دیگری که بر سر راه فعالیت‌های ادبی‌اجتماعی شاملو قرار می‌گیرد، می‌توانسته است که از این شاعر معاصر شخصیتی منفعل و سرخورده بسازد؛ اما تواناییِ بازیابی و مقاومت و تاب‌آوری دربرابر هر عامل بازدارنده‌ای باعث شده است تا از شاملو شخصیتی بسازد که در هشت زمینۀ: شعر، ترجمه، ادبیات کودک، روزنامه و ماهنامه، ادبیات عامه، مقاله‌نویسی، تصحیح متون کهن و فیلم‌نامه‌نویسی فعالیت کند. ازاین‌منظر، شخصیت تاب‌آور شاملو دربرابر هر مانعی تاب‌آوری کرده است و مهم‌تر از آن، با رویکرد مثبت‌اندیشی برای موانعِ سر راهش به راهکاری متفاوت از راهکارهای پیشین دست یافته است. مثلا اگر به‌علت سانسور، از نشر دفترهای اشعارش جلوگیری می‌کردند، به فعالیت‌های روزنامه‌نگاری می‌پرداخت. اگر روزنامه‌اش را می‌بستند، به ترجمه‌کردن شعر و رمان و داستان روی می‌آورد. درواقع چنین شخصیتِ تاب‌آوری دربرابر هر درِ بسته‌ای، پنجره‌ای برای خودش گشوده است تا بتواند همان «غول زیبا»ی شعر معاصر باشد که در مرکز و استوای زمین ایستاده است و با گردن‌افرازی و قامتی بلند نام خود را در جایگاه مؤثرترین شاعر معاصر تثبیت کند: «من آن غولِ زیبایم که در استوای شب ایستاده است/ غریق زلالی همه آب‌های جهان/ و چشم‌انداز شیطنتش/ خاست‌گاه ستاره‌ایی‌ست» (شاملو، ۱۳۸۱: ۶۹۴).

منابع:
۱. پارسا، مانی، بهرام معصومی و لیلا سُلکی (۱۳۸۸)، آثارشناسی توصیفی احمد شاملو، به کوشش آیدا شاملو، تهران، نشر
چشمه، چاپ اول؛
۲. حجازی، الهه، حمیده سلیمانی (۱۳۸۹)، «کیفیت دوستی، تقابل دوستی و تاب‌آوری»، مجلۀ علوم رفتاری، دورۀ۴،
شمارۀ۴، صفحۀ ۳۱۹تا۳۲۵؛
۳. شاملو، احمد (۱۳۸۱)، احمد شاملو مجموعه‌آثار دفتر یکم: شعر، تهران: نگاه، چاپ سوم؛
۴.شفیع‌زاده، رقیه (۱۳۹۱)، «رابطۀ تاب‌آوری با پنج عامل بزرگ شخصیت»، دانش و پژوهش در روانشناسی کاربردی،
شمارۀ۴۹، از صفحۀ ۹۵تا۱۰۲؛
۵. عظیمی، میلاد و عاطفه طَیِّه (۱۳۹۲)، پیر پرنیان‌اندیش؛ میلاد عظیمی و عاطفه طَیِّه در صحبت سایه، تهران، انتشارات
سخن، چاپ ششم؛