23اکتبر2017

25 آذر 1395 نوشته شده توسط 

آیین‌های شب یلدا

اشرف حمیدی
P48-DSC065291
زایش میترا و زایش مسیح
لفظ یلدا اگر چه سُریانی است شب مهر آفرین ایرانی است
به دَری معنی‌اش بـــــــود زادن زندگانی به دیگــــران دادن
هم چو تاریخ ما کهن سال است مهر وشادی و جذبه و فال است
در پهنه بی‌کران کشور ما از تبت تا کرانه‌های دریای مدیترانه زبان‌های گوناگونی بود که یکی از آن‌ها سریانی بود و این شب بلند را به زبان سریانی یلدا می‌گویند و شب یلدا را برخی بر این باورند که شب زایش مسیح است.
چله و جشن‌هایی که در این شب برگزار می‌شود، یک سنت باستانی است. مردم روزگاران دور و گذشته، که کشاورزی، بنیان زندگی آنان را تشکیل می‌داد و در طول سال با سپری شدن فصل‌ها و تضادهای طبیعی خوی داشتند، بر اثر تجربه و گذشت زمان توانستند کارها و فعالیت‌های خود را با گردش خورشید و تغییر فصول و بلندی و کوتاهی روز و شب و جهت حرکت و قرار ستارگان تنظیم کنند. آنان ملاحظه می‌کردند که در بعضی ایام و فصول روزها بسیار بلند می‌شود و در نتیجه در آن روزها، از روشنی و نور خورشید بیشتر می‌توانستند، استفاده کنند. این اعتقاد پدید آمد که نور و روشنایی و تابش خورشید نماد نیک و موافق بوده و با تاریکی و ظلمت شب در نبرد و کشمکش‌اند.
دوران باستان و از جمله اقوام آریایی، از هند و ایرانی – هند و اروپایی، دریافتند که کوتاه‌ترین روزها، آخرین روز پاییز و شب اول زمستان است و بلافاصله پس از آن روزها به تدریج بلندتر و شب‌ها کوتاه‌تر می‌شوند، از همین رو آن‌را شب زایش خورشید (مهر) نامیده و آن‌را آغاز سال قرار دادند کریسمس مسیحیان نیز ریشه در همین اعتقاد دارد در دوران کهن فرهنگ اوستایی، سال با فصل سرد شروع می‌شد.
مهریان (پیروان ایین مهر) بر این باورند که آناهیتا که دوشیزه دست نخورده‌ای بود وقتی که در دریاچه هامون شنا می‌کرده، نطفه‌ای در زهدان او جای می‌گیرد و در یکم دی ماه و در سیستان کودکی از مادرچشم به جهان می‌گشاید و آناهیتا هنگامی که می‌خواست کودک را به دنیا بیاورد به غاری رفت و در آن‌جا کودک را به دنیا آورد و (این خطه بعدها به سبب تولد میترا نیم روز نامیده شد) عده‌ای از چوپانان و روستای‌یان برای او هدایایی برده و او را کمک می‌کنند و این کودک که همان میترا است در 25 سالگی کیشی را عرضه می‌کند و بعدها این کیش که میترا نامیده شده و جهان‌گیر می‌شود و می‌بینیم که این داستان شباهت فراوانی با داستان زندگی حضرت مریم و مسیح دارد.
در جنگ‌های ایران و یونان کیش مهر به اروپا نشات می‌گیرد و برخوردهای خونینی بین کیش کهن میتراییسم و کیش نوین مسیحیت پیش آمد و سرانجام ترساها بر میتراییسم‌ها پیروز شدند ولی تمام باور میتراییسم‌ها و بسیاری از ایین‌های آن‌ها را گرفتند و به همین سبب شب زایش میترا در شب یلدا و با زایش مسیح مقارن است و هنوز هم هر سال آتشکده‌ها و محراب‌هایی در سراسر جهان کشف می‌شود که نماد مهر و آیین مهر است.
مهری‌ها براین باور بودند که میترا و یا مسیح (به معنی رهاننده است) انسان را از خشکسالی و بدبختی‌ها می‌رهاند. میتراییسم‌ها می‌گویند میترا همان مسیح بوده در کیش مهر میترا از 12 نفر از یارانش جدا می‌شود و به آسمان می‌رود و حضرت مسیح هم از یارانش خداحافظی کرد و به آسمان رفت.
داستان زندگی مریم و آناهیتا و تولد میترا و مسیح شباهت فراوانی دارد.
کیش مهر هوادار رنگ سرخ است چون میترا را نماد نور و روشنایی می‌دانند و رنگ سرخ را رنگ مقدس می‌دانند و مسیحیت هم این رنگ را انتخاب کرد؛ گیاه قرمز رنگ پویین سیتیا که در ایام کریسمس همه جا دیده می‌شود گیاه میتراییسم‌هاست . بابانویل لباس قرمز می‌پوشد، کاردینال‌های مسیحی رنگ سرخ می‌پوشند. درشب یلدا میوه‌هایی را که می‌گذارند حتما انار و هندوانه هم باید باشد زیرا این دو میوه زمانی که می‌رسند و کامل می‌شوند سرخ می‌شوند رنگ سرخ را رنگ رسایی و تکامل گویند (البته گوجه فرنگی و توت فرنگی هم داریم ولی دنبال اسم‌شان فرنگی است و در آن زمان نبوده‌اند)
صبح و شب چون سیه خورد به سپید رنگ قرمز بیـــــــــــاورد پدید
سرخ رنگی است زین نبــــرد سپید که در ایین مهر هست عزیز
مراسم شب یلدا
مراسم شب یلدا در قدیم با میوه‌های تازه فصل پاییز، میوه‌های خشک شده تابستان آجیل مخصوص، شیرینی و انار و هندوانه به صبح می‌رسید.
و مانند بسیاری از جشن‌ها ؛ مردم سنت نیکوی جمع شدن افراد خانواده در منزل بزرگ‌تر خانواده را منظور می‌کردند و همه فرزندان خانواده در منزل مادر و پدر جمع می‌شدند.
آجیل شب یلدا و ترکیب آن نشانی از اعتقاد و تجربه مردم قدیم به خواص گوناگون میوه‌های خشک شده است. در تهران و سایر شهرهای ایران‌ شب یلدا را همه ساله جشن می‌گیرند تا سنت‌های زیبای قدیم در لابه‌لای زندگی مدرنیته شهرنشینی‌شان حفظ شود
جشن شب یلدا یک جشن کاملاً زنده است و در تمام دنیا همه مسیحیان جهان این جشن را با نام جشن تولد مسیح برگزار می‌کنند. یلدا و مراسمی که در نخستین شب بلند زمستان و بلندترین شب سال برپا می‌کنند سابقه‌ بسیار دراز داشته است که مربوط می‌شود به ایزدمهر.
این جشن که یکی از کهن‌ترین جشن‌های ایران باستان است در اصطلاح به آن شب چله هم می‌گویند. چله بزرگ از یکمین روز دی ماه (جشن خرم روز) تا دهم بهمن که جشن سده است به طول می‌انجامد و آن را چله بزرگ می‌نامند به آن دلیل که شدت سرما بیشتر است، آن‌گاه چله کوچک فرا می‌رسد که دهم از بهمن تا بیستم اسفند به طول می‌انجامد و سرما کم کم کاسته می‌شود.
یکی از آیین‌های شب یلدا در ایران، تفال با دیوان حافظ است. مردم دیوان اشعار لسان الغیب را با نیت بهروزی و شادکامی می‌گشایند و فال دل خویش را از او طلب می‌کنند.
ارتباط عیسی مسیح باشب یلدا در اشعار شعرا:
امیر معزی:
ایزد دادار مهرو کین توگویی از شب قدر افرید و از شب یلدا
زان که به مهرت بود تقرب مومن زان که به کینت بود تفاخر عیسا
سنایی غزنوی:
به صاحب دولتی پیوند اگر نامی همی جویی که از یک چاکری عیسی چنان معروف شد یلدا
سیف افرنگی:
سخنم بلند نام از سخن تو گشت و شاید که دراز نامی از نام مسیح یافت یلدا
سعدی فرماید:
همه بر ان همه دردم امید درمان است که اخری بود آخــــــــــر شبانِ یلدا را
روز رویش چو بر انداخت نقاب از سر زلف گویی از روز قیامت شب یلدا برخاست
حافظ می‌فرماید:
خلوت دل نیست جای صحبت اغیار دیو چو بیرون رود فرشته در اید
صحبت حکام ظلمت شب یلداست نور زخورشید جوی بو که بر اید
محتشم کاشانی:
شب یلدای غمم را سحری پیدا نیست گریه‌های سحرم را اثری پیدا نیست
محتشم کاشانی:
صحبت حکام ظلمت شب یلداست نور زخورشید جوی بو که بر اید
شب یلدا و زایش مسیح بر همگان مبارک
اذر ماه 1395، دسامبر 2016