29مارس2017

12 آبان 1395 نوشته شده توسط 

آشیق سازینا اوستاد چنگیز وئرن اؤنملی اینکیشاف

آیدین شافاق 184
بو دانیشیق تبریزده یاشایان ده یرلی موسیقی چی، اوستاد آشیق «چنگیز مهدی پور»لا، شنبه گونو 26 دسامبر 2015 -ینجی ایلده آیدین شافاق ایچین آپاریلیب. بو دانیشیق اوزون و مفصل اولدوغو اوچون، آیدین شافاقین 182-نجی سایی سیندان باشلانیب و نئچه سایی یا قدر سوره جکدیر.
دانیشیق آپارانلار: ترانه ناظری، لیلی خاقانی

P34-N-1

بو موصاحبه اوچ سایی بوندان اؤنجه دن ایندییه قدر سوروب و گلن سایی لارا قدرده دوام ائدجک.
اوچونجو بؤلوم:
اوستاد دئییلیر سیز سازین سیملرینده ده بعضی دئییشیکلیک لر ائدیب سینیز؛ بو حاقدا بیزه صؤحبت ائده بیلیرمی سینیز؟
ساز، اوچ سیم قروپوندان عبارتدیر و اوچ- اوچ اولاراق کؤکلنیر و مؤوجود شرط اساسیندا هابئله چالغیچیلارین سلیقه سینه گؤره اونون سیم ساییسی 7، 9 و 11 اولابیلر. یوخاری سیملر « دو» ثابت نوتاسینا کؤکلنیر. اورتا سیملر کوک سیم اولاراق مختلف "ر"، "می"، "فا"، "سول"، "لا" و "سی" کوکلرینه تنظیم لنیر. آشاغی سیملر ایسه "ر" ثابت نوتاسینا کؤکلنیر.

P34-N-2

سازین فیزیکی قورولوشو ساحه سینده آپاردیغیم تدقیقاتدا، اساسا بئله بیر نتیجه یه یئتیشدیم کی، یوخاری و اورتا تئللره یدَک بیر بَم سیمی آرتیرماقلا، سازین دییاپازونو 1 اوکتاوا و 5 نوتادان 2 اوکتاوا و 5 نوتایا یوکسه له بیلر.
بو دئیشمه نین فایداسی بوندان عبارتدیرکی، بوندان سونرا سازین هر اوچ تئل یا سیمینین اوزرینده مئلودییا ایجرا ائتمک ممکن‌دور( بوندان اؤنجه یالنیز آشاغی سیم قروپو اوزرینده مئلودییا ایجرا ائدیلیردی). بوندان علاوه، سازین قورولوشونداکی ایر‌لیله‌مه و تکامول، آشیق هاوالاری اوچون یازیلان یئنی آکورد و هارمونیالار‌ا دا سبب اولور و اونلارین ایجراسینی مومکون حالا گتیریر. بونونلا یاناشی اولاراق باشقا خالقلارین موسیقی سینین ایجراسی اوچون بؤیوک امکان یارانیر.
سازین سس سیستئمی آوروپا موسیقی‌سینین سس سیستئمی کیمی اُکتاوادا، 7 دیاتونیک و 12 خروماتیک پرده‌ده‌ن عبارتدیر.

سازین سیم لرینده دئییشیکلیک ائتمیشم. سازدا 9 و یا 11 بعضا ده 12 یادا هر نئچه سیم کؤک لنسه ده، اصلینده سازین اوچ سیمی وار و بو سیملرین هراوچو بیر قوروپ اولاراق کؤکلنیر. هر قوروپ سیمه بیر سس دوشور یعنی هر بیر سیمه ایکی یا اوچ سیم کومک گلیب. سازدا او اوچ اصل سس (ر- سل – دو) سسی دیر کی سازین عمومی کؤکودور. قدیم اونا قاری کؤک یا شاه پرده کؤکی دئیردیلر. ایندی بیز او کؤکه سل کؤکو دئییریک. بو اوچ سسین هربیرینه نئچه سیم آرتیرماقلا هم سسین چوخالماسینا همده میضرابین ایفا تئکنیکاسینا سبب اولموشدور. اصلینده سازین اؤزونون مخصوص میضراب تئکنیکاسی وار. همین تئکنیکا «داراما مضراب» دیر کی یالنیز سازا عایید دیر کی آشیق هاوالارینین ایفاسیندادا چوخ استفاده اولونور. یعنی اونو تار دا یا باشقا موسیقی آلت لرینده گؤرمک اولماز. سیم لرین تعدادینین چوخ اولماسی دا بونا گؤره دی . یوخسا اونا 9 یا 11 و حتی 20 سیم ده قوشاسان اصلینده اوچ سیم دی. او اوچ سیمده «ر» و «دو» ثابیت دی آمما وسط سیم، «سل»، کؤک سیمی دیر. یعنی او بوتون سسلره، (دو- ر – می- فا- سل- لا- سی)، کؤک اولا بیلر. اما «ر» و «دو» ثابت سیم دی. تار دا «دو» و «سل» ثابت‌دی امما اوسته کی سیم دئییشه بیلر. سازین امکانی بیرآز دا تار دان گئنیشدی. تار دا عمومی کؤک، (دو- سل - دو) اولدوغو کیمی، ساز دا ایسه (ر- سل – دو)عمومی کؤک آدلانیر؛ یعنی اوندان بیر سس داها آرتیقدی. دئمه‌لییم کی کئچمیشدن سازین بوتون سیملری 18 یا 20 نومره‌لی اؤلچوسونده اولوب. منجه بیر سازین بوتون سیملرینین بیر اؤلچوده اولماسی، اونون یئنی‌لشمسینه و یا کؤندَمه گلمه‌سینه مانع اولا بیلر. آنجاق من یوخاری قوروپ یعنی«دو» سیملرین ان اوست سیمینین یئرینه بیر قالین بم سیم و اورتا سیملرده یعنی« سل» سیملرین ان اوست سیمینین یئرینه باشقا بیر 25 نومره لی بم سیم باغلایاراق، بو ایکی سیمین کؤکلری 20 نومره لی سیملردن بیر اوکتاوا آشاغی (بمه) کؤک اولدوغو و بو دئییشمه‌نین نتیجه‌سی سازین سس سیستیمینه بیر اوکتاوا سسین آرتیریلماسینا سبب اولموشدور. بیزیم سازیمیزدا، آشیق موسیقی‌میزده جغرافی باخیمیندان یاشادیغیمیز موحیطین و طبیعتین تاثیری آلتیندا، نئجه دئییم، بیرجور ارککلیک حیسّی وار. او حیسّین قوُرونماسینی و یاشانماسینی نظرده آلاراق آشاغی قوروپ « ر» سیملرینه ال وورمادیم کی آشیق موسیقی-سینین سوی کؤکو یا ماهییتی دئییشیلمه‌سین .

من بو ایکی دئییشیکلیک نتیجه سینده سازا 8 سس آرتیرمیشام. سازدا بیر اوکتاوا 5 نت واریدی، امما ایندی ایکی اکتاوا 5 نت اولوبدور، اصلینده سس دیاپازونو و یا سس ایمکانی چوخالیب. بیزیم سازدا تقریبا 12 سس واریدی، من اونو 20 سسه یئتیرمیشم. ایندی آکورد توتدوغوموز زامان، سسلنمه‌لر ده اویغونلاشیب، هم ده سازین سسی‌نین جیرلیغی (تیزلیغی) آلینیب و مولایم لشدیریلیب. منجه بو ایشین سازدا گؤرولمه‌سی گر‌کن بؤیوک بیر ایش ایدی. بوردا سازین قالیجی اولماسینا اینانمایان آداملارین جوابیندا دئمک ایستیرم کی بو ساز چوخ قابلییت لی بیر سازدیر. بیرگون ژاپون‌دا منی شهرداری طرفیندن ساز موزه سینه آپاردیلار. اوردا 3500 جور اسکی دن قالمیش موسیقی آلتلرینین ساخلانیلماسینا یاخیندان شاهید اولدوم.

P34-N-3
اوردا قوپوز دا وارمی ایدی؟
یوخویدو! مندن بیر سازآلیب اورایا قویدولار.
بوگون اوردا اولان سازلارین 250 یا 300 دن چوخو صحنه ده دئییل. نییه بو سازلار آرادان گئدیب؟ بعضی سازلارین بوگون صحنه لرده اولماماسینین و یا ایجرا اولونماماسینین علمی دلیل‌لری وار. میثال اولاراق بونلاردا سرعت، سکوت، نوانسلاری و... ایجرا ائتمه ایمکانی اولماییب و بئله-بئله شئیلر باعث اولوب زامان ایله آیاقلاشا بیلمه‌ییب، گئت- گئده کنارا قویولوب؛ آمما ایندی بیزیم بو سازی مین ایل سونرا دا ایستیفاده ائتمک اولار. اصلینده بو ساز اولدوغو کیمی تبلیغ اولونماییب. بو سازین منسوب اولدوغو میللت، اونو تانیتدیرا بیلمه ییبدیر. بو سازین ایفا قابلیتی چوخ گوجلو و داهی بسته کار «اوزئییر حاجی به‌ی اووف» دئمیش‌کن تکلییینده بیر ارکستردیر. اونو تار کیمی چالماق اولار، گیتارداکی ایشلری گؤرمک اولار. یعنی ساز بیر نئچه موسیقی آلتی‌نین ایشین گؤره بیلر؛ امما تار و حتی پیانو سازین ایشین گؤره بیلمز.
P34-N-4
سیز آشیق موسیقی سیندن سونرا، آذربایجان موسیقی سینین او بیری ژانرلارینادا فیکرلشیرمیسینیز؟
من بو صنعته ایلک دفعه گلدیییم زامان ساده‌جه بیر ساز ایفاچیسی اولماق مقصدی ایله ایشه باشلادیم. اؤنجه آشیق موسیقی‌سین، سونرا‌دا خالق ماهنی‌لارین سازدا ایفا ائتدیییمده، سازین ایفا قابلییتینین چوخ موکممل اولدوغونو دوشوندوم. سونوندا بئله بیر قرارا گلدیم کی آشیق موسیقی آلت لرینین آنسامبولو ترکیبینده تک آشیق موسیقی سی، خالق ماهنیلاری، موغام و... یوخ بلکه بوتون دونیا موسیقی‌لرین ایفا ائتمک مومکوندور. بیلیرسینیز کی تار و یا کامانچا یوخ ایکن، موغام موسیقی‌سی آشیق موسیقی‌سی‌نین ایچینده یاشییبدی. میثال اولاراق، دوقّوز ریتمیک موغاملاریمیز: کسمه شیکسته، شیروان شیکسته، هراتی، قاراباغ شکسته‌سی، مانی، عثمانی، آراز‌باری و .... بونلارین هامیسی اسکی زمانلاردا آشیق موسیقی‌سی اولموشلار کی ایندی ریتمیک موغام آدیلا موغام صنعتینده ایستیفاده اولونور. هله بونلار کیمی هاوالار آشیق صنعتینده چوخ وارایدی کی اونلاردان دوققوزون گؤتوروب ایستیفاده ائدیرلر. چوخ تاسّوف کی باکی‌دا بو صنعتینن باغلی بعضی یوخاری‌دا اوتوران شخص لر! پیس بیر فیکیر اورتالیغا قویوبلار کی سازدا آشیق هاوالاریندان باشقا هئچ بیر موسیقی ایفا اولونماسین. نئجه اولور کی خاریجی موسیقی آلت لرینده او جومله‌دن پیانو، ویولون، کلارینت و... موغام ایفا ائتمک اولور، آمما آذربایجان موسیقی‌سین اؤز سوی و کؤکوندن اولان موسیقی آلتینده ایفا ائتمک یاساق اولور؟! داها بوندان پیس بیر ایش اولابیلمز! آذربایجانین اؤز ایچینده سازی یا آشیق صنعتینی بوقدر آشاغیلاما اینصاف دئییل. من ایللر بؤیو بو آداملارلا آتیشیرام. هر زامان دا اؤز ایشیمی گؤرموشم و یئنه‌ده گؤره‌جه‌یم. من قارانقوش ‌ کنسرتیم‌ده هم ووُکال موسیقی-سی، هم آشیق موسیقی‌سی، هم موغام، هم‌ده خالق ماهنیلاریندان ایستیفاده ائله‌میشم. ‌بوتون میللتلر اؤز موسیقی آلت لریندن بئله استفاده ائدرلر. منیم قصدیم آشیق موسیقی سین، موغام صنعتین، تصنیف لریمیزی، خالق ماهنی‌لاریمیزی بیر-بیریله باریشدیرماقدیر. بونلارین هامیسی بیزیم موسیقیمیزدیر. مثلا ساری بولبول آشیق موسیقی‌سیندن گؤتورولوب. اصلینده ساری بولبول دوبیتی آشیق موسیقینین دوبیتی سیدیر. یا مثلا کسمه شیکسته، دیلقم هاواسی‌نین واریاسیونودور. بونلار بوجور گلیب اولوب خالق ماهنیسی. ایندی اونی سازدان آییرماق و یاخود باشقا بیر ژانر آدیلا اؤزوموزدن اوزاقلاشدیرماق دوزگون بیر فیکیردئییل. یعنی بوسؤزو دئین، سازین ایفا قابیلیییتیندن خبری یوخدور. بونا گؤره‌ده آذربایجانین بوتون موسیقی سی بو سازدا ایفا اولمالیدیر.
آردینی گلن سایی دا اوخویون