25مارس2017

07 مهر 1395 نوشته شده توسط 

یئنی ده یرلی کیتاب: »ایران تورکلرینین کیملیک رونئسانسی»

آیدین شافاق 181
P34-N-1
ایرانین چاغداش تاریخ آراشدیریجی‌سی و بو گونه قدر 42 کیتابی نشر اولونموش تبریزلی یازیچی «علی اصغر حقدار»ین «ایران تورک‌لری‌نین کیم‌لیک رونئسانسی» (رنسانس هویتی ترکان ایران) آدلی یئنی کیتابی تورکیه‌نین پایتختی آنکارادا یایینلاییب.
«سون چاغ» نشریاتی طرفین‌دن چیخان بو کیتاب اوچ اساس حیصه‌دن عبارت‌دیر. ایلک بؤلومده ایران و ایران تورک‌لری‌نین هون ایمپراتورلوغوندا تا 1924-جی ایله قدر تاریخی، ایکینجی حیصه‌ده ایران آذربایجان تورکجه‌سینده دیل و ادبیات، اوچونجو حیصه‌ده ایراندا تورک طایفالاری‌نین جوغرافی بؤلگوسونده بحث ائدیلیر.
بیرینجی ال منبع‌لردن ایستیفاده ائدیله‌رک یازیلان بو کیتاب، بیرینجی دفعه فارس دیلینده چیخیب، یاییلیب، سونرا تورکیه تورکجه‌سینه ترجومه ائدیله‌رک ساتیشا قویولوب.
«آراز نیوز تی.وی»نین وئردییی معلوماتا گؤره، کیتابین یازیچی‌سی علی اصغر حقدار «ایران تورک‌لری‌نین کیم‌لیک رونئسانسی» کیتابیندا ایرانین مختلیف تاریخی دؤورلرینده تورک‌لرین وارلیغینی ده یرلندیرمکله یاناشی، تورک توپلومونون سیاسی، مدنی و جوغرافی کیم‌لیک‌لری و همین کیم‌لیک‌لر اوزرین‌دن اَریمه یه (آسیمیله اولماغا) معروض قالماسی آراشدیریلیب.
2014-جو ایلده «Human Rights Watch» تشکیلاتی طرفین‌دن تاسیس ائدیلن Hellman/Hammett* جایزه سینه لاییق گؤرولموش علی اصغر حقدار دئییر: «منیم چالیشمام معاصیر تاریخه باغلی‌دیر. باخدیم کی، ایستر مشروطه دؤورونده، ایستر پهلوی، ایستر ایسلام جمهوریتی دؤورونده تورک‌لرله باغلی هئچ دانیشمیرلار، اونا گؤره بو کیتابی یازماغا قرار وئردیم. من اساساً پهلوی و ایسلام جمهوریتی دؤورلرینده دیلیمیز تورکجه (آذربایجان تورکجه‌سی) حاقّیندا یازمیشام. رؤنسانسی داها چوخ یئنی ادبیات دا، رومان‌لاردا و شعرلر ده آچیقلامیشام. ایران‌دا تورک دیلینه وورولان «آذری دامغاسی»(آذری مُهری) هر یئرده بیز آذربایجان تورک‌لرینی اینجیدیر. بو بیر ساختالاشدیرما و تحریف‌دیر!»
ایرانین میللی کیملییینین موشکولونده، ایران تورکلرینین کیملیک موضوعونون اهمیتی، چاغداش دونیانین کیملیک مسئله سی، تورکلرین فرهنگ، تاریخ و کیملیک لرینین پان ایرانیستی ایده لر و عمل لرینن اوز به اوز اولماغی و ایران تورکلرینه باغلی تاریخسال تدقیقاتلار بو کیتابین مقدمه سینده یازیلان موضوع لاردان دیر.
P34-N-2
بو کیتابین اوچ اصلی بؤلومو «تورک ترمینولوژی =واژه شناسی» سیندن دانیشاراق ایران تورک توپلومونون سیاسال تاریخیندن بحث ائدیر.
ایلک بؤلوم ده، هون امپراتوریا سینین بینا قویلدوغوندان تا «محروسه مملکتلر»ده حکومت ائدن قجر شاهلارینین دوورونه قدر، تورکلرین سیاسال کیملیک لری آرکئولوژی باخیمندان آراشدیریلیب و ایران تورکلرینین سیاسال دوروملاری، پسامشروطه دوورونده و ها بئله ایسلام جمهوریتی زامانیندا راپورت اولوب.
ایکینجی بؤلومده تورکجه نین اسکی تاریخیندن و اونون تاریخسال بؤلوملریندن و دئییلیش(لهجه) لریندن دانیشیب، آذربایجانین تاریخسال دئییشیکلرینه باغلی تورکجه نین حرکتی نی آراشدیریب و اونو چاغداش دووره ده آذربایجانین ادبی یئنیچیلیکینه پیوند ووروب.
اوچونجو بؤلوم ده ایران تورک لرینین بیوجوغرافیاسیندا، تورکمن ائلات لاریندان، خلج، قاشقای و خوراسان تورک لریندن سؤز آچارکن، تورکلرین اسکی یاشاییش یئری آذربایجانا ایشاره ائدیر.
«ایران تورکلرینین کیملیک رنئسانسی» کیتابیندا 1316 دان تا 1388 قدر جوغرافی واحیدلرینین آد دئییشیمی، بیبلیوگرافیا سئچیمی و آراشدیرما قایناقلاری یازیلیبدیر.
Hellman/Hammett جایزه سی
دانیشیق آزادلیغینین یولوندا چالیشان ژورنالیست و یازیچی لارا وئریلن جایزه دیر. 2014-نجو ایلینده، «اینسان حاقلاری قوُروما تشکیلاتی» (Human Rights Watch) طرفیندن شوجاعتلی یازیچی یا وئریلن معتبر(هلمن- همت) جایزه سی، 35 نفردن 5 نفری ایران لی ایدیلار. هر ایل بو تشکیلات طرفیندن، اعتیبارلی بیر کمیته دونیانین هر نوقطه سیندن حقّی زای اولموش و ازیلمیش یازیچیلاری سئچیب بو نقدی جایزه نی احترام و کومک ایچین اونلارا وئرر.
بو نقدی جایزه آمئریکالی اویون یازاری (نمایشنامه نویس) خانیم«لیلیان هلمن» و اونون اوزون مودت یاردیمجی سی «داشیل هَمِت» بَی ین آدلاریلا آدلانیبدیر. بونلارین هر ایکیسی ده 1950 ده آمئریکانین کومونیسمه قارشی اولان دوورونده چوخ پیس دورومدا اولموشدولار.
هلمن- همت جایزه سینی آپاران 5 نفر ایرانلی عیبارتدیلر:
حسن اسدی زیدآبادی، سیامک قادری، علی اصغر حقدار، شهرام جوادی، محمد رضا پورشجری
علی اصغر حقدارین موختصر بیوگرافی سی اؤز دیلیندن:
«من 1344-نجو گونش ایلینده تبریزده آنادان اولموشام. ایلک مقاله م 1369 دا یایینلاندی. اوزاماندان ایندیه دک یازماغا دوام ائتمیشم. 20 کیتابین رئداکتورلوغوندا ایشله میشم. بو مودتده فلسفی معلوماتیما دایاناراق، چاغداش ایرانین فیکیر و دوشونجه تاریخینین تحقیقات حوزه سینده، مشروطه آراشدیرمالاری و ایرانین مدرنیستی ادبیاتیندا، اوخوماغا، یازماغا و تحقیقاتا مشغولام. ، یازدیغیم 40 دان آرتیق کیتاب و 300 دن آرتیق سیاسال- تاریخسال ساحه لرده یازیلان کیتابلارین تانیتیمی و اینجه لمه سی منیم حیاتیمین حاصیلی دیر.»

اَیری اتوراق، دوز دانیشاق!
بعضی دَییشیکلیکلرله، آرشیودن سئچیلمیشدیر.
گئنه مئهر آیی گلدی چاتدی و ایران‌دا مدرسه‌لر آچیلدی! سؤزون دوزون ایسته‌سز، گرک تعاروف‌سوز دییه‌م کی من هئچ واخت مدرسه‌‌لرین آچیلماسیندان سئوینه‌مزدیم! هله رادیودان تلویزیون‌دان یاییلان "همشاگردی سلام" کیمی ماهنی‌‌لار لاپ آجیق گلردی بیلَمه! گرچه ایندی یادیما دوشنده اوشاقلیق گونلرین و تهرانین او زامانکی سرین پاییزلارین یادیما سالیر. آما سیزدن نه گیزلین که مدرسه‌لرین آچیلیشی چوخ درین بیر نیسگیلی ده منده تئزه‌لیر. بو نیسگیل بلکی بیر چوخوموزون نیسگیلی‌دیر، یعنی آذربایجانلی‌لارین، و بیر چوخ آنا دیلی فارسجا اولمایان وطن‌داشلاریمیزین (البته اونلاردا "نیسگیل" گؤزه‌للیک‌ده بیر کلمه‌یه مؤعادیل وار یا یوخ، اوراسین چوخ مؤطمئین دئییلَم!).
دوغرو تخمین ائتمیش‌سیز! بو نیسگیل آنا دیلینده مدرسه نیسگیلی‌دیر! آزیندان بیز موهاجیرلر، خصوصی ایله اوشاقلی‌لار، بیلیرلر کی اوشاق بیردن دیلی باشقا یئنی بیر مدرسه‌یه گیرنده، نه قدر استرس‌لی (اؤز دیلیمیز: "هؤووشنه‌لی"!) تجروبه‌لر اوز وئره بیلر، هله قالسین اوشاغین بیلمه‌دییی بیر دیلده اونا ریاضیات، علوم و اؤز باشینا چتین اولان درسلر اؤیره‌تمک ایسته‌یه‌لر! بئناوا کند بالالاری نه‌لر کی چکمه‌ییب‌لر بو مدرسه‌لرین آچیلیش گونلرینده. گئنه شهرلرده فارسجا بیلن چوخ اولار و اوشاقلار آزدان چوخدان ائل اوزونه ده اولموش اولسا، مدرسه‌یه گئتمه‌میش‌ فارسجا بیرشئی‌لر قیریلداتماغی اؤیره‌نیرلر.
بیلیرسیز؟ آخی اینسانا چوخ زور گلیر کی مملکتینده ایلک رسمی و مدرن درس کیتابی اونون دیلینده چاپ اولموش اولا، و ایلک مدرن و قایدالی مدرسه اونون یوردوندا آچیلمیش اولا (میرزه حسن خان روشدیّه‌دن و اونون وطن‌ دیلی آدلی کیتابیندان سؤز آپاریرام)، اوندا یوز ایل سونرا بیر تکجه دنه مدرسه اولمایا اونون دیلینده! باعیث و بانی‌لرینه دئییرم "ساغ اولون! آتالاریز رحمت‌ده! الینیز قولونوز وار اولسون!"؛ اما اؤزلری چوخ هوشلودورلار، آنلارلار منظوروم نه‌دی! ‌
سؤزومون بوراسینا کیمی دوز اتوروب دانیشمیشیق، اونا گؤره ده سؤزون "دوز" قیسمتین دئمه‌میشم هله! ایندی ایجازۀ شریفینیزله اَیری اتوراجاغام کی جانیم سیزه سؤزون او دوز بؤلومون ده دئسین:
منیم خانلاریم خانیم‌لاریم، بَی‌لریم بَییم‌لریم! آخی ائله درد وار کی آدام بیلمیر کیمه دئسین. بو بلانی دیلیمیزین باشینا گتیرن‌لرین تکلیفی معلوم‌دور! آما بیز اؤزوموز ده کاهیل‌لیق ایله‌میشیک، دای! آدام گرک دیلینه اؤزو صاحیب چیخا. دیله نئجه صاحیب چیخارلار؟ اونو یازارلار، قایدا ایله دانیشارلار. کلمه‌لرین سلیقه‌لی سئچرلر، او دیلده دانیشیلان لهجه‌لری یانسیلاییب دانیشان‌لارین آغزینی اَیمزلر. او دیلده دانیشاندا باغیرمازلار، بلکی لطیف و ماهنی سؤزو اوخویان کیمی دانیشارلار. اصلی سؤزلری فارسجا دئییب، یامان ِیاووزونا یئتیشنده باشلاییب او باشی بلالی دیلده باغیریب چاغیرمازلار. گؤزه‌ل گؤیچک کلمه‌لرین قویوب، فقط ایرزی ایرزی یامانلارین آیری دیللرده دانیشان هموطن‌لره اؤیره‌تمزلر. تلویزیون دوربونونون قاباغینا کئچه‌نده جومله‌لرین یوزده دوخسان نئچه‌سین فارسجا کلمه‌لرله قوروب، تکجه غلط بیر تلفوظ له فعلی آخیردا گتیرمزلر. و نوحه‌دن سونرا، باشقا بیر ادبی صورت‌لرده ده بیر شئی‌لر یازیب یارادارلار. نفسیم کسیلدی، الله سیزی ایناندیرسین! هله گئنه یاخشی‌دیر کی سون زامان‌لاردا دب اولوب اینترنت‌ده و قیسا پیام‌لاردا بعضی‌لر هیمّت ائیله‌ییب اؤز آذربایجان تورکجه‌میزده ده مطلب‌لر یازیرلار. اللری، قوللاری وار اولسون! خصوصی ایله، دوغرو و قایدالی یازیب و دَیرلی مطلب‌ یارادان‌لار. آما مثلاً "گَرَک" کلمه‌سین "گلح"، موبارک کلمه‌سین "مبارح"، "رنگ" کلمه‌سین "رح" یازانلارین بو یئنی یازی طرزینی اؤره‌ییمین هاراسینا قویوم، بیلمیرم! فقط اوفوق‌لارا خیره باخیرام و دئییرم اؤز اؤزومه کی: دیلیمیزده مدرسه آچماق قاداغاندی؛ اوراسین یاخشی بیلیریک. آما گؤره‌سن ‌اینترنت چاغیندا، ساعاتلار بویو دَیَرسیز سایتلاردا واخت هدر اِیلَمک یئرینه آنا دیلینده‌کی مطلب‌لری اوخویوب، و دیلیمیزین یازی قایدالارینی اؤیره‌نمک ده قاداغان‌دی؟! باغشیلایین ‌ها، جسارت ایله‌ییرم، اما بیر فیکیرله‌شک گؤره‌ک موشکولون هامیسی یاساق‌لاردان‌دی، یوخسا بیزده ده وار بیر تقصیرلر. ‌
گلن گؤروشه‌‌‌دک، ساغ قالین، سئوینج‌له یاشایین! هله‌لیک!
یئتیک