22نوامبر2017

23 شهریور 1395 نوشته شده توسط 

توفارقان دان ایصفاهانا سئوگی کروانی

 34-2N


 اورمیه لی عاشیق «هدایت مهری» 1957-جی ایلده قوشاچایین یزدان کندینده بیر عاشیق عائیله سینده دونیایا گؤز آچیب. گؤزل شعرلر یازماق و شاعیرلیک استعدادی وار. عاشیق هدایتین چوخ معنالی قوشما، گرایلی و دیوانیلری وار. هئچ یئرسیز دئییل دئییک کی اورمو مکتبینین حال حاضیر ده؛ اگر 3 اوستاد عاشیقی وارسا، او اوستادلاردان بیریسی عاشیق هدایت موسی اوغلو دور. عاشیق هدایت اورمیه عاشیق مکتبینین ان لیاقتلی عاشیقلاریندان دیر و بوتون داستانلاری چوخ یئرلی یاتاقلی دانیشان عاشیق دیر.
ایکی سایی بوندان اؤنجه باشلادیغیمیز «عاباس و گولگز پری» داستانی اونون داستانلاریندان بیری سیدیر:
گولگز گئدیر، عاباس اونون دالینجا
اوچونجو بؤلوم
عاباس اوزامان کی ائشیتدی شاه عاباس گولگزی آپارماق ایچین توفارقانا لشکر یوللاییب دلی یه دوندو. او نورانی آغاسیننان مدد ایسته دی من ایندی نئینه مه لییم؟ آغاسی دئدی: «گئت توفارقانا!» عاباس دئدی: «بوردان 10 گون چکر تا من اورا یئتیشیم.» آغاسی دئدی: «اوغول گؤزلریوی یوم و بیر صلوات چئویر.» عاباس همن ایشی گؤردو و گؤزلرین آچاندان سونرا اؤزونو توفارقان دروازاسیندا و قولی «قنبر»ی قارشیسیندا دا گؤردو!
قنبر سؤیله دی:
جانیم آغا ائشیده سن بیله سن
حکم اولوندو آپاردیلار گولگزی
دستمال اولا گؤز یاشیمی سیله سن
حکم اولوندو آپاردیلار گولگزی
عاباس قولوینان برابر گیردی توفارقانا، گئتدی گولگزین ائوینه اونون اوتاقینی بؤش گؤرنده سؤیله دی:
بولوت آیی سالدی تارا
اوره ییمی وئردیم یارا
یار گئدیب قوربت دیارا
گؤرونمز گولگز گؤرونمز
عاباس داها دورا بیلمه دی. ایسته دی چیخسین گئتسین ایصفاهانا عمی سی اونو بو حالدا گؤروب ایسته دی اونا اوره ک وئرسین آمما عاباس دئدی:
ییغیب ییغیب قم یوکومو باغلارام
سینه م باشین چاللی-چارپاز داغلارام
ایللر بؤیو یار-یار دئییب آغلارام
بیر دردیم وار مین درمانا یئتیشی
*******
دوغرو سؤیله ییرم یالان گلمز دیلیمه
اؤزگه قوشو قویمام قونا گولومه
هر کس یارین الین وئرسه الیمه
مهدی دیوانیندا صالا یئتیشی
بو سؤزلردن سونرا عاباس توفارقاندان چیخیب و اوز قویدو گولگزی آپاران کروانی تاپماغا. سونوندا اونا چاتیب و کروانین باشچی سی، «ساری خوجا»یلا دانیشماغا باشلادی کی من گولگزین نیشانلی سیام و گلمیشم اونون دالینجا! اوردان کی شاه عاباس ساری خوجا یا تاپیشیرمیشدی توفارقاندا سؤروشون اگر قیزین نیشانلی سی اولماسا اونو گؤتورون گتیرین اولورسا یوخ! بو سبب دن ساری خوجا قول عبدالله نی چاغیریب سوروشدو بس سن دئمه میشدین بو قیزین نیشانلی سی یوخودو؟! قول عبدالله دئدی: «ساری خوجا او دئدی سنده ایناندین؟! او بیر یالانچی وشرّ آدامدی کی تایی یوخدو اونو من تانیرام. یاخجی سی بودور کجاوه یه حمله ائتمک آدیندا اونو اؤلدورک تا شاعاباسین قولاغینا چاتماسین.
ساری خوجا قیلینجین چکیب عاباسسی اؤلدورمک ایسته ینده عاباس سؤیله دی:
اینتیظارام هئچ گئجه لر اویمارام
یول گؤزلرم اینتیظاریم وار منیم
بئشی هیجران، بئشی موحنت، بئشی قم
موشتری گل! خریداریم وار منیم
*********
اوُتاغینا لاله مئی لر دوزمه سین
خومار گؤزلر یوخلاماسین سوزمه سین
عمیم قیزی منّن الین اوزمه سین
اونا کوللو محبتیم وار منیم
ساری خوجا بو سؤزلری ائشیدن دن سونرا دئدی: « عاباس سنی اؤلدور مک دن واز گئچدیم آمما سنین سؤزلریوه ده اینانمیرام سن بو کجاوه نین دالینجا دوشمه بیزدن ال چک!»
کجاوه یولا دوشدو. عاباس گیزلی گیزلی کجاوه نین دالیندان سورونوردو. و اؤز اؤزونه دئییردی:
نه آغلارسان نه سیزلارسان
بیر دردی بئش اولان کؤنلوم
آخیردا ورم باغلارسان
قمه یولداش اولان کؤنلوم
*****

34-N1
یاریم کؤچوب اوُباسیندان
آلیم دردی بالاسیندان
چرخ فلک باده سیندن
ایچیب سرخوش اولان کؤنلوم
کروان گئتدی گئتدی یئتیشدی قافلانتییا اوردا بیر چای وار آدی قئزل اوزن دی. قئزل اوزنین گون باتان طرفینده بیر قیز قالاسی وار. بو قالانین اطرافی چوخ گؤزل یئرلر وار داغ واونون اتکینده آخان قزل اوزن چای گؤزل منظره لر یارادیب. ساری خوجا کروانی ساخلادی کی کروانچیلار بو گؤزل طبیعتین قوینوندا بیر ایستیراحت ائله سینلر.
گولگزپری ده کنیزلرینن کجاوه دن انیب چمن ده و قمیشلیکلرین ایچینده گزیردی.عاباس بیر داشین دالیندان اونو ایزله ییردی. اوره یی درده گلیب گؤتوروب دئدی:
من ایسته دیم جانانیمی دیندیریم
باخ او جانان مندن اوُ ساری گئدر
یوُرقون مارال کیمی دونوب باخاندا
جانیمی اودلارا اوُ ساری گئدر
*******
کیمنن ائدیم صؤحبتیمی دمیمی
کیملر چکر مؤحنتیمی قمیمی
دریا لارا غرق ائیله دی گمیمی
گمیمی گیردابا اوُ ساری گئدر
کروان یولا دوشموشدو، عاباس گینه ده اونون دالینجا یورویوردی. یاواش یاواش کروان دا هامی سوسوزلامیشدی بیر درین قویونون باشینا یئتیشدیلر. قویو چوخ درینیدی. کیمسه قویویا گیرمه یه ایسته مه دی. بو کرواندا بیر میرزه واریدی کی ساری خوجا دان موشتولوق آلمیشدی و عاباسین اوردا اولدوغونو اونا خبر وئرمیشدی. او دئدی: «ساری خوجا عاباسی یوللایین قویونون دیبینه سو چکندن سونرا ایپی کسین تا دوشسون قویودا اؤلسون!» ساری خوجا آدام گؤندریب عاباسی گتیردیلر و اونا دئدی: «من سنه دئمیشدیم ال چک! چکمه دین ایندی سنی بیر شرطینن اؤلدورمه رم ایر بو قویونون ایچینه گیریب و سو چکرسن. عاباس قبول ائله دی؛ آمما گولگز کجاوه دن های سالدی کی آی عاباس قویویا انمه بونلار سنه قصد ائده جکلر! عاباسین گولگزه گؤزو ساتاشاندان سونرا گؤتوروب دئدی:
غئیبی ملاحتده سئومیشم سنی
دیشین اینجه لبین یاقوت یمنی
جنت جمالیندان آییرما منی
سندن آیریلاندان دمی، گؤرموشم
*********
عاباس بیر قوباردی سنسن آفتاب
گول اوزون گؤرمه یه قیلدیم ایضطیراب
سنه قیسمت اولسون مسجیدی محراب
من اؤزوم اؤز موصّلی می گؤرموشم
*********
بونلاری اوخویاندان سونرا عاباسی ساللادیلار قویویا عاباس دوللاری دال به دال دولدوردو هامی سو ایچیب سیراب اولاندان سونرا ایپی کسدیلر عاباس قویونون تکینه دوشدو!
گلن سایی دا گؤرک قویونون تکینده عاباسین باشینا نه گلدی و گولگز نهجو اولدو


قارانقوشون گؤزوندن (32)

اورتا آسیا، دوشن دمیر پرده‌لر، اَرییَن دمیر یومروقلار 

 34-1N
اون یئتدی ایل اؤنجه، سعودی عربیستانا یولوم دوشموشدو. مکّه، مدینه و جدّه شهرلرینده گؤردویوم چوخ ماراقلی و تعجوب‌لندیریجی شئی‌لردن بیری "طاشکندی"، "ترکستانی" و بونا بنزر اورتا آسیانی خاطیرلادان بعضی دوکانلارین و ایش یئرلری‌نین باشیندا یازیلان سوی آدلار ایدی. ائله همین گونلرده راستلاییب دانیشدیغیم بیر نئچه اصنافین دا اورتا آسیا، حتّا ایرانین تورکمن صحرا و گونبَد کاووس شهرلریندین اولدوقلارینی اؤیرندیم. راستلادیغیم آداملار عادی بیر اورتا آسیالی انسانین‌دان داها چوخ، بیلد‌ییینیز سؤنّی شئخ‌لرینه بنزیردیلر. البته اونلارلا تورکجه دانیشینجا آرادا بیر سمپاتی یارانیردی و آذربایجانی تانیردیلار، لاکین اونلار اوچون ایناندیقلاری سونّتی اسلام آیدینجا ائتنیک کیملیکد‌ن داها اؤنجه گلیردی.
ائله او زامان، یئتمیش ایللیک ساوئت حاکیمیّتینه باخمایاراق، سونّی ایسلامین اورتا آسیادا، خصوصی ایله اؤزبکیستاندا، نه قدر درین و کؤکلو اولدوغونو آنلادیم. سونرالار، بؤلگه‌ده‌ و دونیاداکی حادیثه‌لر و دَییشیکلیک‌لرده ائله کؤکدنچی (رادیکال) اسلامین اؤزبکیستان و تاجیکیستان‌دا نه درجه نفوذ صاحیبی اولدوغونو آیدینجا گؤستردی، نئجه کی تاجیکیستان‌دا نئچه ایل دؤولت و اسلامچی قووّه‌لرین آراسیندا بیر ایچ موحاریبه یاشاندی و اؤزبکیستاندا دا اسلام کریموون یئریتدییی دمیر یومروق سیاستی اولماسایدی، همین وضعیت اورادا دا باش وئره بیلردی. باشقا ماراقلی بیر خصوص‌دا، القاعیده تشکیلاتی‌نین طاهیر یولداش کیمی اؤنده گلن آدلاری‌نین بیر نئچه‌سی‌نین ده اصالتاً اؤزبک اولمالاری‌ ایدی.
آنجاق کئچن هفته اؤزبکیستاندا، بو اؤلکه‌نین و بلکه حتّا بؤلگه‌نین قدرینی دَییشدیره بیلن بیر حادیثه باش وئردی. ییرمی‌بئش ایل دمیر یومروق سیاستینی یئریدن و 2005‌ده اندیجان ولایتینده آمانسیزجا یوزلرجه آیاغا قالخان حزب‌التحریر طرفدارلارینی قیران اؤلکه‌نین جمهور رییسی اسلام کریموو حیاتا گؤز یومدو و آرخاسیندان باریت بوشقاسینا داها چوخ بنزه‌ین و قودرت داعواسی‌ ایله ال‌به‌یاخا اولان بیر اؤلکه بوراخیب گئتدی.
اؤزبکیستان کئچمیش ساوئتلر بیرلییی‌نین جمعیتده ایکینجی و مساحتده دؤردونجو جمهوری‌سی ایدی و هله‌ ده ائله‌دیر. اؤلکه‌نین 31 میلیونلوق جمعیتی‌نین بؤیوک بیر بؤلومو گنجدیر و بوتون باسقیلارا باخمایاراق، اسلامی حرکتلر اؤلکه‌نین هر یئرینده گؤرونور و تاشکند عمل‌ده اورتا آسیاداکی سؤنّی اسلامچی‌لیین یاییلما مرکزی حالینا گلیب‌دیر. اسلام کریموو، کمونیزم‌دن یئنی‌جه قورتولموش بو 31 میلیونلوق نفوسون ایدئولوژیک بوشلوغونو، ایفراطچی اسلاملا دولماسین دییه، چوخ اوجوز و ناشیجا حاضیرلانمیش بیر اؤزبک میلّیّتچی‌لییی ایله دولدورماغا چالیشمیشدی. بو آرادا، روسیا و غربین اونا گؤستردیکلری یاشیل ایشیق دا اونون الینی عمومیتله اسلامچی‌لاردان عیبارت اولان موخالیفلری ازمَه‌یه آچیق بوراخمیش‌دی. اسکی دمیر پرده‌نین قالدیریلدیغیندان سونرا اؤلکه‌سینین اطرافینا سانکی یئنی‌دن بیر دمیر دیوار هؤرموش و دمیر بیر یومروقلا سیاستلرینی یئریتمیش اولان اسلام کریموو، توتدوغو سیاسیتلرین دوغرو اولماسینین اثباتی اوچون همیشه تاجیکیستانی و او اؤلکه‌ده کی باش وئرن ثباتسیزلییی و ایچ ساواشی میثال اولاراق گؤستَرردی. ایندی ایسه، او یوخدور آرتیق و اورتایا چیخان قودرت بوشلوغو، عایله‌سینین ایچینده‌کی کئشمه‌کئش‌لر و رقابتلر بیر یاندا دورسون، دونیا و بؤلگه‌نین گرگین وضعیتی، بو اولدوقجا استراتئژیک اؤلکه‌نین گله‌جه‌یینی بلیرسیز و قایغیلاندیریجی ائدیب‌دیر.
گلن گؤروشه‌دک!
کؤچری