20سبتامبر2017

16 مهر 1392 نوشته شده توسط 

آیدین شافاق


سئوگیلیم عشق اولماسا، وارلیق بوتون افسانه دیر
عشق دن محروم اولان، اینسانلیغا بیگانه دیر
من اسیری عشقی یَم اؤز خالقیمین، اؤز یوردومون
سئومه ین اؤز خالقینی، اؤز یوردونو دیوانه دیر
«علی آقا واحد»



«مختومقلی فراغی»
تورکمن صحرانین انسانلیق و آزادلیق شاعیری

32-N

آنا دیلی نین اوزه للیکلریندن ان اؤنملی سی بو کی، قشقائی، تورکمن، خراسان، همدان، قزوین، زنجان، آذربایجان و ایرانین آیری استانلارینین تورکلری، حتی تورکیه ده، چین ده و.... دونیانین باشقا یئرلرینده یاشایان تورکلر، هامی سی بیربیرینین سؤزونو آنلیالی، ائلیه بیلیللر بیرعائله کیمی حسرتلی دویغولارینی، ایتگین آرزی لارینی، شنلیک و شادلیق لارینی و درد و غم لرینی پایلاشسینلار. آنا دیلی مرزلری سیندیرماق دا اینسانلار آراسیندا آنلاشیق و قارشی قارشیا دوشونمک یارادیر. بو دئمک کی «مختومقلی فراغی» تورکمن شاعیری ده همن سؤزو دئییر کی شهریار و همن دیلده دانیشیر کی نسیمی، معجز، صابر، سهند، جعفری، ناظم حکمت و باشقالاری دانیشیللار.
کلاسیک تورک ادبیاتینا بیر یئنی باخیشمیز اولورسا، اورادا «مختومقلی» آدلی تورکمن شاعیرینین دوشونجه سی و باخیشینین بیر اؤنملی یئری واردیر و بو ادبیاتین باشییندا بئله بیر بؤیوک عاریف و شاعیرین دایانماسی مهم دیر. مختومقلی یالنیز تورکمن شاعیری دییل، بو گؤن اونون دوشونجه لری و یازدیغی اثرلر تورک دونیاسینین باشا باشیندا یاییلیبدیر و عینی زاماندا بو عاریف چوخلو گنج باخیشلار اؤزونه ساری معطوف ائدیبدیر.
تقریبا اوچ یوز ایل بوندان اؤنجه(1135 ه. ق.) تورکمن صحرادا، گنبد کاووسون حاجی قوشان کندینده دونیایه گلیب. 57 ایل یاشاییب. فارسجا و عربجه نی آتاسیندان اؤیره نیب. بو شاعیرین تورکمن ادبیات و شعر دونیاسیندا چوخ بؤیوک یئری واردیر و اؤزوندن اؤنملی اثرلر قویوب گئدیب. او تورکمن ادبی دیلینی دیریلدیب و دونیایا تانیدیب، بو سبب دن دئمک اولار کی مختومقلی تورکمن شعر و ادبیاتینین آتاسی دیر.
«احمد شاملو» - ایرانین دیرلی شاعیری – اؤزونون «مدایح بی صله»آدلی آغ شعرلرینده، بیر پارا شاعیر لردن و ادیب لردن سؤز آچیب و اونلاری خاطیرله ییب. بو صله لرین «پیغام» آدیندا اولان بؤلومونو مختومقلی یه اختصاص وئریب. پیغام دا صله سیز مدحیله مختومقلی دان سؤز آچیب، اونو سئودیگینی سؤیله ییب اوندان تعریف ائدیب و اونلا دردله شیب. «پیغام» دا شاملو بو دوستوندان اونو آصلا گؤرمه ییب؛ تیکرارلا آد آپاریب. یقین شاملو گؤرور موش کی مختومقلی اونون اؤز جینسیدن دیر. مختومقلی ده شاملو کیمی اؤز ستم گؤرموش خالقینین دیلی اولوب و اونلارین غم و دردلرینی اؤز غمی و دردی ساییب و شعرلرینده ائلینین یئییلمیش حاق لاریندان دانیشیب بو جور کی دئییر:
گومولدی دریالار، یئقئلدی داغلار / یتیم لر گؤز یاشین تؤکه باشلادی
اورامسی دن بولان حرامخور بیگلر / یوردی بیر یاندان یئقا باشلادی
**********
من نیلاین، قولو باغلی / یورگیمده یوزمونگ داغلی
بوینیم زنجیر، کؤنده باغلی / کونگلیمده، مونگ آرمانیم بار
*********
«ناظم حکمت» تورکیه نین آزادلیق و انسانلیق شاعیری، مختومقلی نین حاققیندا بئله سؤیله ییر: «مختومقلی منیم ده شاعیریم دیر. اونون دیلی منیم دیلیمدیر. من اوندان چوخ شئیلر اؤیره ندیم. او منیم اوستادیم دیر. او شئی لردن کی من اوندان اؤیره نمیشم تأکیدیله سؤیله ییرم، ان اؤنملی سی موباریزه ائتمک خالقینین آزادلیغینین حاققیندا دیر.»
تورکمن چولونده 266 ایل بوندان اول یاشایان «مختومقلی فراغی»نین اساس سؤزو اینسان و اونون آزادلیقی دیر.
«مختومقلی فراغی» تورکمن صحرانین بؤیوک و تانینمیش شاعیری، 200 ایل شهریارین حیدر بابا سیندان اؤنجه، بو شعری اؤز اؤلکه سینین، ائلینین و یوردونون تعریفینده سؤیله ییبدیر. بو شعر تورکمن تورکجه سینده یازیلیب و «حیدر بابا» وزنینده دیر.
جیحون‌ایلن بحر خزر آراسی
چؤل اوستوندن اؤسر یئلی توركمنین
گول غونچه‌سی قره گؤزوم قره‌سی
قره‌داغ‌دان اینر سئلی توركمنین
*****
حق سیلامیش واردیر اونون سایه‌سی
چرپینیر چؤلونده نری ـ مایه‌سی
رنگ برنگ گول آچار یاشیل یایلاسی
غرق اولموش رئیحانا چؤلو توركمنین
*****
آل یاشیل بوره‌نیب چیخار پری‌سی
قوخویوب برق ویرار عنبرین ایسی
بگ توره آق سققل یوردن یئیه‌سی
گؤرن توتار گؤزل ائلی توركمنین
******
اول مردین اوغلودور مرددیر پدری
كور اوغلو قارداشی سرخوش‌دور سری
داغدا ـ دوزده قووسا آووچولار دیری
آلابیلمز یولبارس اوغلو توركمنین
*****
كؤنگول‌لر اوره‌كلر بیر اولوب باشلار
دارتسا یئغین ویرار تورپاقلار داشلار
بیر سفره‌ده طیار قیلینسا آش‌لار
گؤتورولر اول اقبالی توركمنین
*****
کؤنگول هاوالانار آتا چیخاندا
داغ‌لار لعله دؤنر قئیه باخاندا
بال گتیره‌ر جوشوب دریا آخاندا
كسیلمز میوه‌سی ـ بالی توركمنین
*****
غافیل قالماز دؤیوش گونو خوار اولماز
قارغیشا نظره گرفتار اولماز
بولبولدن آیریلیب سولوب سارالماز
دائم عنبر ساچار گولو توركمنین
*****
تیره‌لر قارداش‌دیر اروغ یاریدیر
اقبال‌لر ترس‌گلمز حقین‌ نوری‌دیر
مردلر آتا چیخسا ساواش ساریدیر
یاو اوستونه یاو‌دیر یولو توركمنین
*****
سرخوش اولوب چیخار جگر داغلانماز
داشلاری سیندیرار قولو باغلانماز
گؤزوم غیره دوشمز کؤنگول اگلنمز
سؤزلر مختومقولو دیلی توركمنین






«حروفیه» دوشونجه لری: اومانیسم، اگزیستانسیالیسم و سکولاریسم
آراشدیران و یازان: تورکمن وطنداشیمیز دکتر خانگلدی اونق، تورونتودان

32-N2
گئچن سایی نین ایدامه سی و سون بؤلوم
IV-نجی عصرده، بایزیدله حلاجین احوالاتی دۆنیایه نشر اولموشدور. اونلارین تأثیریندن، ابوالفضل سرخسی V-نجی عصرده خوراسان اۆلکه سینده، طریقت یولونون پیری تانینیردی. هم بو ساحه ده، تانینمیش ابو سعید ابوالخیر و هم شیخ ابو علی دُوقّاق ... کیمی عاریفلر صوفیزیمین قایناقلاری اولموشدولار.
V-نجی هجری عصرینده بایزید و حلاج دان سونرا، 440-نجی ه. ایلینده وفات ائدن ابو سعید ابوالخیر، «بیرلیک وارلیغی» تئوریاسینین جسارتلی و آشکار بیان ائدن تبلیغ چی لرینین بیری اولوب و اونون «اسرار التوحید فی مقامات» آدلی اثری صوفیزیمین ان قیمتلی یادیگارلاریندان بیری دیر.
بو حوزه ده، معلوم اولوشی کیبی منصورون طریقتی مرامی، سونلاردا حروفیه نهضتینین اساسلارینی یارادیر.
بو مکتبین ایلک مریدلرینین بیری «حروفی» لقبینه مشهور اولان، فضل الله نعیمی استرآبادی(فضل الله حروفی) دیر. اول 740-نجی هجری ایلینده تۆرکمن صحرانین اسکی آدی «جرجانیه» اولان "استرآباد" اۆلکه سینده دۆنیأیه گلیب، 56 سنه یاشایان چاغی 796-نجی ه. ایلینده میرانشاه تیمورینین طرفیندن اؤلدوریلمیشدیر.
حروفیه جمعیتی بیر مخصوص باخیشا و دوشونجه یه باغلیدیلار کی بو طریقت فضل الله حروفی نین طرفیندن بنیاد قویولوب و رواج تاپمیشدیر. شیخ فضل الله استرآبادینی، تیمورین اوغلی میرانشاه طرفیندن اؤلدورولدو اوندان سونرا، اونون وصیتی اساسینده انقلابی و شاعره قیزی بو آدلا: «کلمة الله هی العلیا»، اونون جانشینی اولموشدور.
بو واقعه نین قایناقلاردا وئریلمیش عین معلوماتی بؤیله دیر: «سون بو جمعیتی رسماً خواجه عضدالدینین آناسی اولان، فضل الله نین «کلمة الله هی العلیا» آدلی قیزینین یوسف آدلی خوجاسی ایله، بیرلیکده رهبرلیک ایله میشدیرلر»...
بوجمعیت اؤز تبلیغاتلاری اساسینده، قره قویونلولار حکومتینین عاریف پادشاهی«جهانشاه حقیقی»-نی ده اؤز نهضتلرینه متمایل ایله میشدیلر.
فضل الله حروفی، حروفون معانیلری و اونلارین ذات حق ایله باغلی اولماغی نی مطرح ائتمیشدیر. بو جور کی روح حلولیاتی و باطن بیرلیگی حقینده "اقوال باطنیه"-یه بنزه ین مطاوی لری وار که اونون اساسلاری منصور حلاجین مکتبیندن افاده ادیلیر. فضل الله نعیمی حرف لره سیررلی بیر خاصیّتلر قائل اولماق ایچون «فضل الله حروفی»یه مشهور اولموشدور. سونرا اونون موریدلری ده «حروفیه لر» لقبینه مشهور اولموشدولار.
فضل الله حروفی نین گؤرکملی موریدلرینین بیری حلب اؤلکه سینده اولان نسیمی تخلّصوندا، «امیر سیّد عمادالّدین بیضاوی نسیمی» دیر. بو عاریف 821-نجی ه.ق. ایلینده حلب اۆلکه سینده حروفیزیمین تفکراتینی رواجلاندیرمایا باشلاییب، اؤزۆنه چوخ طرفدارلار ییغیشدیرمئشدئر. روایتلرین گواه وئرمگی ایله، نسیمی عراق تورکمن لریندن اولموشدور. اونون حروفیزیم ساحه سینده تورکجه سئچیلمیش چوخ شعلری وار. او اؤزو تورکجه دیلینده بئیله سؤیله ییب: «نطقی توتولموشدور دیلیندن، سنی کیمدیر دئین کیم تورکمن سن؟ » دئمک کی اول اؤزۆنو تورکمن تانییر بیر حالدا کی عربجه دیلینده ده ، اونلارین اؤزۆندن ده گؤزل سؤیله میشدیر. گئچیریلن تدقیقاتلارا برابر، اول آق قویونلو تورکمنلریندن اولموشدور.
تاریخی روایاتلاردا، بو عاریفین حاققیندا بؤیله یازیلارلا قارشی گلییریک: «حروفیه مکتبینین عاریف و شاعیر شخصیتلرینین بیری عمادالّدین نسیمی دیر. حروفیه چی لر دۆنیأنین وقایع و حادیثه لرینین سیررلارینی مکشوف و بیان ایله مک ایچین، عرب الفباسینین 28 و فارس الفباسینین 32 حروفوندان عجیب مهارت ایله بهره لنمیشدیلر. اونلار اسلام دینینده الله ین سؤزلرینین علت و سببلرینی اعداد بیلیب و حروفلارین اۆستونده واضح و جذّاب بیانلارلا بحث ائتمیشدیلر.
آمما، عمادالدین نسیمی 821-نجی ه. ایلده، حلب شهرینین روحانیلرینین فتواسی اساسینده اؤلۆم جزاسینه سزاوار اولموش و بو فتوانین اساسینده چوخ شیکنجه لر آلتئندا هلاک اولموشدور. وئریلن روایتلره گؤره، اونون دریسینی دیری دیری سویموشدولار.
حروفیچیلرین عقیده لرینین اساسی عنصرلری، انسانین بیلیجی لیکی، برابرلیکی، جمعیچلییین عدالتی، انسانین «وارلیق بیرلییی» کیبی دوشونجه لردن عبارت اولور. حروفیچیلر، طبیعتی معنویت دن و انسانیتی مادّیت دن آیریجا سایماییبلار. بو مکتبین فلسفی-فکری محتواسینین میراثی، پهلوی لر حکومتینین باشلارینا قدر ایراندا و آیری اۆلکه لرده برابرلیک نهضتلرینین اساس فکری لرینی یاراتمیشدیر. بو جنبشلرین ان مهم لریندن، ایراندا «نقطویه»، «اهل حق» و «باطنیه» نهضتلری و ترکیه ده «بکتاشیه» نهضتلرینی یادلاماق اولار. بو مکتبلرین انسانی و عرفانی عنصرلرینین کؤکلری منصور حلاجین تعالیم لریندن بهره له نیر. اونون تعلیماتی هر کس اوچون، آنلاشیلان و ساده جه دیلده بیان اولوب و ملتین انسانی، اقتصادی و اجتماعی آمال و آرمانلاری اورتایا چئخئپ و طلب اولور.
بو مکتب ده اولان اساسی تفکرلار: دونیأنین قدیم اولدوغو و مادده نین ابدی حیاتی، باطن بیرلییی و انسانین اؤزو اؤزۆنه صاحب اولدوغو یعنی (انالحق کلمه سی) ، اگزیستانسیالیسم، سکولاریسم، مارکسیسم و ماتریالیسم کیبی دوشونجه لرین کؤکلرینی بیرلشدیریر. اگر دۆنیأنین تاریخینده ایلک سوسیالیستلر و ماتریالیستلرین کیم اولدوغو سوروشولسا، جرأت ایله منصور حلاج، فضل الله حروفی، عمادالدین نسیمی کیبی مفاخیرلردن آد آپارماق اولار.


بو عرفانی و تانینمیش غزل فارسجا«فضل الله نعیمی»دن دیر کی بوردا خلاصه اولوب
بــر قـدسیـان آسمان من هر شبی یـاهـو زنم
گر صـوفی از «لا» دم زند مــن دم ز «الا هـو» زنم
قاضی چه‌باشد پیش من؟ مفتی چه‌داند کیش من؟
چــون پـشت پای نیستی بر حکم و بر یرغـو* زنم
ای کاروان، ای کاروان، من دزد شـب‌رو نیستم
من پهلوان کشورم من تیغ رویارو زنم
تا دوست دارندم خسان، از بهر آرایش کنون
همچون زنانِ فاحشه کی شانه بر گیسو زنم؟
خیز، ای «نعـیمی» پیشِ من بنشین به زانوی ادب!
من پادشاه کشورم کی پیش تو زانو زنم؟!
*یرغو : محکمه