30می2017

09 مهر 1392 نوشته شده توسط 

حروفیه اینانجیلاری: بیلیجی لیک، برابرلیک و اجتماعی عدالت

32-N1
سؤیله ین: عمادالدین نسیمی، حروفیه حرکتینین ایکینجی اؤنملی شخصیتی

طواف كعبه‌نین گرچی ثوابی چؤخدور، ای مولا!
كؤنۆل الله ائویدیر گل، طواف ائتمك آنی اولی.
یئددی گؤیدن داخی اعلا، كؤنۆلدۆر بالله، ای عارف!
كؤنۆل ایچینده بولدولار روموز سِرّ ما اَوحی.
اولار كیم عاشیق حقدیر، نئده‌رلر حور و غیلمانی؟
كی حور و خلد و غیلماندیر طوفئیل عاشیق شئیدا.
گل ‌ای‌حق ‌ایسته‌ین ‌طالیب! مقدس ‌وادینی طی ائت،
كی زحمتسیز اله گیرمز نه كیم ایسترسن، ای دانا!
وجودون ‌شهرینه‌ گیر گؤر كؤنۆل‌ طوروندا جان گلدی،
مناجات ائتدی حق ایله، تجلّی گؤردۆ چۆن موسی.
میسّر اولمادی وصلین «نسیمی»یه ایا دلبر!
خیالین مونس ائتمیشدیر، دۆن و گۆن‌ ذكریسن شاها!

حروفیه حرکتینه بیر باخیش
حروفیه حرکتی، الیفبا حرفلرینین سایی ارزیشینه باخاراق و سؤزو سیندیرماق وآچماق ایله، اینسانلاری دوشونمه یه و فیکره چاغیریردیر. بو حرکت تیموریلرین سیاسی و ایقتیصادی استونلوک و آغالیقلارینا قارشی، کؤتله نین بیلیجی لیکینه دایاناراق ظولم ایله ساواشیردیر. بو حرکت اؤز یولچولارینی فیشقیرتماق و آیاغاقالدیرماق ایچون تورکجه٬ فارسجا و باشقا دیللرده شعردن یاردیم آلیردیر. حروفیه حرکتینین تمل شعارلاری: اینسان بیلیجی لیکی ، برابرلیک و اجتماعی عدالت ایدی. بو حرکتین اینانجیلاری، ایکی دیل ده، تورکجه و فارسجا یازیلیبدیر.
بو حرکت تیموری حاکیم لره قارشی بیر نئچه آیاغاقالخمالارا سبب اولدو. ایصفاهان دا خالقین آیاغاقالخماسی تیمورون باج آلانلارینین قارشیسیندا، بو شهرین کؤتله قیرقینینا ندن اولدو. بو حرکتین یولچولاری طبیعتی معنویت دن و اینسانی مادیت دن آیری توتموردورلار. بو حرکت ایراندا قاجار دوورونه قدر سورن بیر باشقا حرکتلرین فیکری-فلسفی قایناقی اولموشدور کی اورنک اولاراق «نقطویه» حرکتی گؤستریله بیلر. بو حرکتین عرفانی و اینسانی تمللری «حلاج» ین اویره نتیلریندن آلینمیشدیر و اینسانلارلا ساده دیل ده و آنلاشیلان بیچیمده آرایا قویولموشدور. حروفیه مغوللارا قارشی ان اؤنملی، آجیقلی و قضبلی حرکتلردن بیری ساییلابیلر. بو حرکتین مرکزینده اینسان وارایدی و اونون تاپتالانان و تالانان حاقلارینی جانلاندیرماق، حروفیه حرکتینین تمل آماج لاریندان ایدی.
حروفیه حرکتی خرافاتچی و کؤتله-آلدادان شریعتچی لره قارشی بیر قالخیشمایدی. بو حرکت، مرکزی اینسان اولان بیر دوشونجه بیچیمی ایدیر و اینسانی هر شئی دن یوخاری توتوردو. بو قالخیشما «حلاج»ین اینانجی لاریندا و تعلیماتلاریندا کؤکی واریدی. بو حرکتین اؤنملی و تکجه قالینتی-سی، «فضل الله نعیمی استرآبادی»نین دیوانیدیر. اونون دیوانیندا چوخلو اینسانجیل شعارلار یازیلیبدیر. اینسان تانریدان سونرا اؤزو اصل دیر و شریعت حوکملری انسانین تکاملونا و یوکسه-لیشینه باغلیدیر. «استرآبادی»نین مخالیفلری و شریعتچیلر اونون شعرلرینی آختاراراق چالیشمیشلار بئله تبلیغ ائتسینلر کی حروفی-چی لرین اینانجی سی یالنیز بو سؤزدور «هر شئی اینساندیر و تانری یوخدور»
محمد علی موحد «شرح فصوص» کیتابیندا بئله یازیر: «حروفیه چالیشیر سؤزو و لوغتی، جومله و متن دن آییریب اونو آنالیز ائدیب و ایچینده کی سیرری اورتایا چیخارتسین».
اورنک اولاراق «آدم» سوزجویو اوچ حرفدن اولوشماقدادیر: ایلک حرف «الف»دیر و وجودون باشلانغیجیدیر، سون حرف «میم»دیر و امرین سونونو بللتمکده دیر. «دال» حرفی ایسه ایشین و امرین داوامینی و کسینتیسیزلیگینی تمثیل ائتمکده دیر.

عمادالدین نسیمی دن بیر باشقا غزل:
وجهینده پئیدادیر سنین انوار ذات كبریا،
اول نورا قارشی داییما شرمنده‌دیر شمس ضحی.
لیلی جمالیندان جدا، مجنون كیمی سرگشته‌ام،
فرهادوار ایستر كؤنۆل شیرین دؤداغیندان شفا.
جام مصفّادان منه ساقی ایچیردی بیر قدح،
صوفی‌نه‌بیلسین‌من‌نئجه اول‌جامدان بولدوم صفا؟
هر كیم كی توحید اهلی‌دیر ،اول دید و وادید اهلی‌دیر،
روز ازلدن تا ابد ایستر كمال منتها.
عین الیقین حق سیررینه ادراك ائده ن انسان منم،
ای معرفتدن بی‌خبر، انصافا گلگیل، بی‌ریا.
جان و جهانی سنسیزین نئیله‌ر نسیمی خسته دل؟
سندن مدام احسان اومار چۆن كیم گدادیر بینوا.



حروفیزیمین کؤکلری:
صوفیزیم و «منصور حلاج»
ایلک بؤلوم

آراشدیران و یازان: دکتر خانگلدی اونق – تورونتو
32-N
عرب- فارس تاریخ ادبیاتینده، صوفیزم سؤزو «تصوف» باخیمیندا، 2-نجی عصردن افاده اولمایا باشلانمیشدیر. اونون اوچون صوفیزم یادلانان عصرین پروسه لرینده «تصوف» آدی ایله تانینیر. بو دووره ده موافیقلر و موخالیفلر آراسینده «صوفیزم» و «صوفی چیلیک» حققینده جدللی بحثلر گؤستریلمیشدیر.
صوفیزیم مقوله سی چوخ اوزون بیر بحث اولدوغو اوچون، صوفیزیمین هانسی عصرلرده باشلانمیش و نه خاصیتلره صاحیب اولدوغونو یادلاییب گئچه جه ییک!
II- نجی هجری قمری عصرینده، صوفیزیم بهشت و جنت آرزوسیندا هله ترک ِ دۆنیألیگین قلزوموندا سیر ائیله میشدی کی III-نجی عصرده بیر بؤیوک دئیشیکلیگین اۆستۆندن مواجه اولار. بو زاماندا عاریفلر فلسفه نین فرقلی حالتلرینی روحانی- علمالارا واضح دئمکدن حذر ائتمیشدیلر.
آمما، 3-نجی و 4-نجی عصرلرده، یئنی اسلام دۆنیاسیندا فلسفه نین فکری زمینه سی یاخین وقتین دوامیندا دئیشمیش و اونون عرضیندکی عربلرین اسکی و محدود ادبیاتینین اؤنینده، دوغو ئولکه لرینین غاریفلرینین هیبتلی روحی دۆنیاسی واریدی. بو زاماندا عاریفلر، شریعتین باطنینده کی مهر و صفا و هم وحدت کیمی خصلت و خاصیتلره ارزش ورمیشلر. بو پروسه نین بسترینده صوفیزمین فلسفه سی بیر خاص نظمه صاحب اولموش کی اولار بو 3 مرحله دن عبارت اولار:
1. شریعت مرحله سی
2. طریقت مرحله سی
3. حقیقت مرحله سی
تاریخده صوفی عالیملرینین هامی سی بو اصلی مرحله لری گئچیرمیشلر.
بو عصرین باشلارینده بایزید بسطامی، عصرین اورتالاریندا حسین ابن منصور حلاّج دۆنیأیه گلمیش و عصرین سونلاریندا، جنید نهاوندی (بغدادی) ظهور ائدمیشدیلر. «منصور حلاج» IV-نجی عصرین باشلاریندا 309-نجی ه. ق. ایلده دارا چکیلمیشدیر. اسلام دۆنیأسیندا، صوفیزیمین بو 3 اؤنملی شخصیتلری، فلسفه نین سون گله جک بیوک دئیشیکلرینه اینکار اولمامالی تأثیرلری قالدیرمیشدیلار.
عموماً بو عصرده، «جنید نهاوندی»، «بایزید بسطامی» و «منصور حلاج» کیمی شخصیتلرین عقیده سی صوفیزیمین منطق فیلاسوفیالاری و تفکّر تحولاتلاریندا تاثیر قویوب و کامیللیک و یوکسک درجه سینی صاحیب اولورلار و شریعتین جامد و کۆتـی قایدا - قانونلاری تعدیل تاپیر.
بؤیله غضبلی دئیشیکلی تفکرلر و تحولاتلار، شریعتچی فوندامنتالیست روحانیلارین فریادلارینی اوجالدمیشدیر و سبب اولموشدور کی بو تفکرلارین صاحبلرینی «دین موخالیفلری» و «کافر» آدلاییب و اونلارا تهمت آتسینلار. عاریفلر ایله شریعتچی لرین آراسینده اولان بؤیله بحثلی و جدللی انکیشافلار، بو عصرین صوفیزیمینین اؤز اصولونا گچمه یینه اساسی نقش آپارمیشدیر.
بو دووره ده صوفیزیم، اساساً 3 خاصیت له، تفاوتلانمیشدیر:
الف). عاریفلر زنگین ریاضتلره اهمییت وئرمه ییب، زهد و گوشه لشمه گی کامیللیگین بیر ستونی حسابلامیشدیلار. یعنی مورتاضلارا «آج لیغ» امک اولان اولسا، «تفکّر» ده عاریفلرین خوراکی اولموشدور.
ب). تفکّرلرین رواجلیغی و وارلیغین بیرلیگی.
ج). صوفیزیمین تئوریاسی و عملی فکیرلرینین مجموعه سی اؤز عقلایی نظمی ایله شکیللنمه یی.
بو دؤوره-ده صوفیزیم شریعته باغلی اولامایان و موستقیل بیر عقیده یه چئوریلمیشدیر. بو عصرلردن سون، یۆزلرجه شخصیتلر «خانقاه» لاردا، یعنی دؤوره ییغیشماق مجلیسلرینده، انسان کرامتینین (هیومنیزیمین) کامیللیک دنیزینده سیر ائیله میشدیلر.
«ابومنصور حسین ابن حلاج»، بؤیله بیر فلسفی-فکری بسترینین دۆنیأسینده یارانمیشدیر.
منصور حلاج 244-نجی ه.ق. ایلینده بیضاء فارس شهرینین یاخینیندا اولان «تور»آدلی اۆلکه-ده، دۆنیایه گلمیشدیر. منصور صوفیزیمین فلسفه سینی جنید نهاوندی و بیرنئچه باشقا شیخلرین محضرینده افاضه آلمیشدیر. او اورتا آسیا، هندوستان و دۆنیانین موختلف گوشه لرینه سیر و سیاحت ائتمیشدیر.
منصور حلاج 296-نجی هـ. ق. ایلینده مکّه یه زیارته گئتمک مقصدیله، بغداد شهرینه گلمیشدیر. بغداد دا، سنّی و شیعه روحانیلرینین طرفیندن اونا کافرلیک تهمتینی آتمیشدیلار. او یئرده منصور 8 ایل دوستاقدا اولاندان سونرا، 309-نجی ایلده، هلاکته محکوم اولموشدور و اونون حکم هلاکتی آغیر و زنگین شیکنجه لر ایله باشلانمیشدیر.
روایت لره گؤره اونون اؤلدورولمه گینین سببی بودور کی منصور حلاج صوفیزیمین اسرارینی آشکار ائتمیشدیر! بو روایتلره گؤره، او خالیق له انسانین(پیغمبرین) مرتبط اولدوغونو دوغرو بیلمه ییب، 12-نجی امامین یئنی دن دۆنیأیه گلمه سینین دوغرو اولماغینی انکار ائدیبدیر. منصور حلاج انسانا او قدر ده یر وئریب کی اونون اؤزو اؤزونه صاحیب اولدوغونو سؤیله میشدی. «حلاج» حروفیزم(انسانلیق کرامتی) نهضتینین نظریه سینین صاحیبی اولان، و «انالحق» نشانه لرینی انسانلارا گؤسترن بیر بؤیوک پیر، عالیم و عاریف دیر.
اونون هم عصر عاریفی «صوفی شبلی» بؤیله سؤیله میشدیر: «من ایله حلاّج برابر بیر شئی دئییریک. امما منی مجنون و دیوانه فرض ائدیبلر بو سببدن اؤلومدن خلاص اولموشام، ولیکن، حلاجی، اونون فیکری و فراستی هلاک ائتمیشدیر!»
حلاجدان موختلف شعرلر و صوفیزیمین اصوللاری حققینده «التواضیح» مکتوبی یادیگار قالمیشدیر.
منصور حلاج، طریقت مرحله سیندن آیدین حقیقته یوکسلن و بو مسلک ده آیدین حقیقتی سؤیله مک حققی ایله، حقیقتین یۆزۆنو انکیشاف ایله ییبدیر. حلاج بو حقیقتی فریاد قئلان و بو یولدا اؤز شیرین جانینی فیدا ائدن بیر بؤیوک انسان و عاریف دیر....
بو مطلب حروفیزیم ین کؤک لرینین و هانکی تفکره باغلی اولماغینی گؤستریر. گلن سایی دا ایدامه سینی اوخویون. / ادامه‌سی وار