«ساوا» شهرینین تورک دیللی پارلاق اینجیسی

0
230

 آیدین شافاق 260

سئوگیلیم عشق اولماسا، وارلیق بوتون افسانه دیر

عشق دن محروم اولان، اینسانلیغا بیگانه دیر

من اسیری عشقی یَم اؤز خالقیمین، اؤز یوردومون

سئومه ین اؤز خالقینی، اؤز یوردونو دیوانه دیر

«علی آقا واحد»

کیتاب تانیتیمی:

اون سگگیزینجی یوزایلین ایکینجی یاریسیندا، اورتا ایران–نین ساوا شهرینده یاشامیش حکیم تیلیم خان-ین شعر توپلوسو، (1386-2007) ایلینده، ساوالی آراشدیریجی«اسدالله امیری» نین وسیله سیله «حکیم تیلیم خان دیوانی- بیرینجی جیلد» آدیندا ایلک اولاراق یایینلانمیشدی. ساوا شهری دورد بؤیوک تورک طایفالاری، خلج، بیگدلی، بیات و شاهسئون-لرین یاشام یئری اولدوغوندان بو گونه قدر، تورک وارلیغینی یاشاماقدادیر. بو دیوان اسکی بیر تورک شهری اولان ساوا دا یاشامیش تئلیم خان-ا آیید دیر. کیتابین اهمیتی، اثرین یازیلیش تاریخی و جوقرافی سی ایله ایرتیباط دادی و اورتا ایران تاریخینده تورک یازی سونتی نین گؤسترمه سی باخیمیندان چوخ مهم دیر. بو کیتاب اورتا ایران- دا یاشایان تورک لرین تانیتیلماسی و تورک دیلی و تورک ادبیاتینین آراشدیرماسینا کومک ائدیر. بو اثر 30-40 ایل اؤنجه، ایلک دفعه «علی کمالی» طرفیندن ال یازمالاری فرموندا توپلانمیش آمما آراشدیریجی نین عمرو اونون یایینلانماسینا کیفایت ائتمه ییب بو ایش یاریم قالدی. علی کمالی نین اؤلومونون نتیجه سینده باشا چاتمایان تیلیم خان پروژه سی نی «اسدالله امیری» یئنی نوسخه لری آراییب تاپدیغیندان سونرا تاماملامیش اولدو. 2000 تیراژلی بو کیتاب-ین اؤن جیلدینده عرب الیفباسیلا، آرخا جیلدینده لاتین الیفباسیلا «حکیم تیلیم خان دیوانی» باشلیقلاری(تیترلری) یازیلیب دیر.

Modern Türklük Araştırmaları Dergisi))*، بو آدینان چیخان درگی، بئشینجی جیلد و اوچونجو سایی نین اؤن سؤزونده ساوا شهریندن و حکیم تیلیم خان دان قیسسا بیر تانیتما یازیر. بو تانیتمادان سونرا بئش بؤلومدن تشکیل تاپان شعرلر باشلیییر. بیرینجی بؤلومده مذهبی شعرلر، ایکینجی بؤلومده لیریک قوشمالار، جیناس قوشمالار و دؤردلوکلر، اوچونجو بؤلومده گرایلی لرو باشقا قیسسا شعرلر، دوردونجو بؤلومده جیغالی جیناس-لار و بئشینجی بؤلومده موختلیف اؤلچولر و فرمالاردا موختلیف موضوع -لو شعرلر یازیلیبدیر. اسدالله امیری بو کیتابی حاضیرلارکن فایدالاندیغی قایناقلار بونلار اولموشدو:

ال یازمالاری، دوکتور زهتابی و علی کمالی نین (تیلیم خان حیاتی و یارادیجیلیغی)، علی قافقازیالی-نین (ایران تورکلرینین آشیق موحیطی)، ضیمنا بو کیتاب دا دوکتور جواد هیئت و بیر سئرا باشقا اؤنملی اینسانلارین مقاله لری واردیر.

تیلیم خان-ین شعری، احمد محمودی نین ال یازیسی

حکیم تیلیم خان کیمدی

یازار: حسن راشدی

«وارلیق» مجله‌سی‌نین ایكی ایل چاپیندان كئچندن سوْنرا، تخصّص باخیمیندان عدلیه وكیلی اوْلان بیر شخص‌ده وارلیق مجله‌سی‌نین یازارلار بیرلیگی ‌سیراسینا داخیل اوْلدو. بو شخص وارلیق درگی‌سی‌نین یئنی یازارلار عضوو ساییلان عدلیه وكیلی و «ساوا» شهری‌نین قاراغان بؤلگه‌سینین «بندامیر» كندینده دونیایا گؤز آچمیش و تهران‌دا یاشاییردی، بو اینسان «علی كمالی» آدیندا بیر سویداشیمیز ایدی.

علی كمالی وارلیق مجله‌سینه آیاق قویان گوندن، وار قوّه‌سی‌ایله بوگونكو «مركزی» و «همدان» اوُستانلاری آدلانان لاكین تاریخی آذربایجانیمیزین گونئی بؤلومو اوْلان ساوا، اراك و همدان منطقه‌‌سی‌نین آنادیلیمیزده كی ادبیّات و فوْلكلور اثرلرینی توپلاییب وارلیق اوْخوجولارینا و وارلیق مجله‌سی یولوایله تورك دونیاسینا تانیتدیرماغا چالیشدی.

علی كمالی‌نین چالیشماسی نتیجه‌سینده ایكی یوز ایله یاخین غربت توزو آلتیندا قالمیش «تیلیم خان» اینجیسی پارلاماغا باشلادی و تیلیم‌خان آدی آذربایجان ادبیّاتی و مدنیّتی ‌سیماسیندا بیر پارلاق اوُلدوز اوْلدو. بئله‌لیكله تیلیم‌خان یالنیز آذربایجان ادبیّاتیندا یوْخ بلكه تورك دونیاسی ادبیّاتیندا اؤزونه لیاقتلی یئر قازاندی و آذربایجان شعر صنعتی‌نین گونئی بؤلومونون، یعنی ساوا، اراك و همدان بؤلگه‌لری‌نین ایكی یوز ایللیك میراثی «تیلیم خان» آدی آلتیندا ثبت اوْلدو. علی كمالی اؤز چالیشمالارینی یالنیز همدان، ساوا و اراك بؤلگه‌لرینه محدودلاشدیرماییب، قاشقای توركلری‌نین ادبیّاتی ساحه‌سینده‌ده چالیشدی.

علی كمالی‌نین تیلیم‌خان حقّینده اوُزون اوُزون آرزولاری واریدی، تأسّف‌له ۱۳۷۵ ـ جی ایل اوز وئرَن اوْنون وقت‌سیز اؤلومو، بو آرزولارا چاتماغا فورصت وئرمه‌دی.

۱۳۷۵-جی ایلدن سوْنرا ، اوْن ایله یاخین یئنه غریب‌لیك فضاسی تیلیم خان یوُردونو آلدی و علی كمالی‌نین یئری بوش قالدی، لاكین تیلیم خان یوُردونون باشقا بیر غِیرتلی و ایناملی اؤولادی‌نین آیاق مئیدانا قوْیماسی و ۱۳۸۶-جی ایل حكیم تیلیم خان‌ دیوانی‌نین چاپ اوْلماسیلا، گؤزلریمیز یئنه ایشیقلاندی.

تیلیم خان ‌دیوانی چاپ اولماقلا گنج مهندس اسدالله امیری‌نین آدی‌دا آذربایجانلی شاعیر، یازیچی، تدقیقاتچی و ادیبلری یانیندا تانینماغا باشلادی، چونكو ایلك دفعه اوْلاراق «حكیم تیلیم خان‌ دیوانی»نین چاپ اوْلماسی اوْنون چكدیگی آغیر زحمتلر سایه‌سینده مومكون اوْلموشدو. ائلینه،‌ دیلینه و میلّی وارلیغینا آرخالانان «اسدالله امیری» و مره‌غئی اهالیسی و منطقه‌نین خیرخواه اینسانلاری‌نین چالیشماسی ایله «تیلیم خان كنگره‌سی» اوْن اوچونجو (هجری) یوز ایللیگین تورك‌دیلی و فوْلكلور اوُستادی تیلیم خانین دوْغولوب بوی آتدیغی و شعر صنعتینه مالیك اوْلدوغو مره‌غئی كندینده ایللر دی گئچیریلمکده دیر.

ساوا منطقه‌سی‌نین اوُستاد شاعیری تیلیم خان ۱۱۷۶- جی هجری قمری ده مره‌غئی كندینده دونیایا گؤزآچمیش و ۱۲۴۶- جی ایلده یئتمیش یاشیندا همین مكاندا وفات ائتمیشدیر. تیلیم‌خان، شعر‌لرینده اؤزونه «اصلی توٍركمانام» دئمكله اصیل و خالص تورك اوْلدوغونا افتخار ائدیر، چونكو توركمان سؤزو تاریخی یازیلارین چوخوندا همان  «تورك» سؤزو آنلامیندادیر.

شاعر اوْزان حکیم تیلیم خان اؤزونو تانیتدیرماق اوچون بئله دئییر:

اؤلكه میز عراقدیر شهریمیز ساوا

مزلقان چاییندان گؤتوردوم هاوا

عاشیقلار دردینه ائیله‌رم داوا

من طبیبم هندوستاندان گلیرم

……

بیلَنلر بیلسین‌لر من “تیلیم” خانام

بیلمه‌ینلر بیلسین گؤهرم كانام

مره‌غئی ساكینی اصلی توٍركمانام

گزه-گزه بو جهاندان گلیرم

توجه:
هجری قمری سگگیزینجی قرنین مشهور تاریخچی‌سی حمدالله مستوفی آذربایجان محدوده‌سینی گونئی دن عراق عجم، قوزئی و باتی قوزئی دن گورجوستان و ائرمنیستان و باتی و گونئی باتی دان كوردوستان اوْلدوغونو آچیقلامیشدیر. عین حالدا زین العابدین شیروانی، آذربایجان محدوده‌سی‌نی گونئی‌دن عراق عجم آدلاندیرمیشدیر.

تیلیم خان سؤیله ییر:

آهای آغالار بو گؤزلدن/ من دؤنرم گؤیول دؤنمز

سئومیشم روزی ازلدن/ من دؤنرم گؤیول دؤنمز

**********

پیاله ایچدیم ساقی دن/ دیلی دوست، گؤیلو یاغی دن

سر ده سئوداسی داغی دن/ من دؤنرم گؤیول دؤنمز

**********

پیاله ایچدیم نَمچه دن/ گولو اوزمه دیم قونچه دن

سینه مرمر بئل اینچه دن/ من دؤنرم گؤیول دؤنمز

**********

بیر پَری دن، پریزاد -دان/ هئچ ایگید دوشمه سین آت-دان

«تیلیم» دئییر، بو جلاد -دان/ من دؤنرم گؤیول دؤنمز

بو شعری «نوید مثمر»، گؤزل سسی و سازیلا بو لینک ده،  http://www.aparat.com/v/X09i3  اوخویور. ائشیتمه یه چوخ ده یَر!

*(Modern Türklük Araştırmaları Dergisi)= Ankara Üniversitesi, Dil ve Tarix Coğrafya Fakültesi, Çağdaş Türk Lehçeleri ve Edebiyatları Bölümü’nün resmi e-dergisidir.

بیر موقایسه: قاشقای تورکجه سی و آذربایجان تورکجه سی

تیکانلاری اکن

سؤیله ین: فرزاد اسفندیاری؛ قاشقای شاعیری 1362 دوغوملوسو و فارس اوستانینین مرودشت شهری-نین تورکلریندندیر. مرودشت، شیراز-ین ۴۵ کیلومتر قوزئی دوغوسوندا یئرلشیبدیر.

گُزُم آغُر اُلُب ، یاتیرَم، بیر دیش گُریرَم

گؤزلریم آغیرلاشیب یاتیرام، بیر یوخو گؤرورم

دیشمنَه بیر قَلان غَریب، ایش گُریرَم

یاتدیغیمدا بیر عجیب غریب یوخو گؤرورم

گوُن داغدَن آشیر، ایشخ گِدیر، قَرنگِه دوُشیر،

گون داغدان آشیر ایشیق گئدیر، قارانلیق دوشور

آی داغدَن چِخیر، دَلِه نی داغَ گدیگه یتِشیر

آی داغدان چیخیر، دلی نین داغا گئتمه سی یئتیشیر

دَلِه دِه وُ داغ دِه وُ آی

دلی دی و داغ دی و آی

آی که سَنَی،  دَلِه مَنَم ،داغ دَکِه  تیکانُه

آی سن سن، دلی منم، داغ دا کی تیکاندی

آی گجَه لِه دَلِه داغَه گِدمیَه؟!

آی گئجه سی دلی داغا گئتمییه؟!

تیکان گَلَه یالُن قِچَه باتمیَه؟!

تیکان اولا یالین (برهنه) قیچا باتمییا؟!

دیشمنه بیر یاقچُه گُزَل گِجَه دِه  سَن :

یوخومدا بیر یاخجی گؤزل گئجه ده، سن

داغ دَن قاچَه قاچَه اوُچَه اوُچَه  آشیرَی

داغدان قاچا قاچا، اوچا اوچا آشیرسان

تارُنی اُ چَمَنلِه یوُردُنُه چادُرلیرَی

دشت ده و چمن ده چادیر ووروب اوتورورسان

سَحَر گَلیر، اُولدُوز گِدیر،  گوُن چِخیر

سحر گلیر، اولدوز گئدیر، گون چیخیر

مَن قالیرَم ،تیکان قالیر، داغ قالیر

من قالئرام، تیکان قالئر، داغ قالئر

یُللَر ایچنتَکِه تیکانلَر، باتُب مَنِم قِچِمَه

یوللار ایچینده کی تیکانلار، باتیب منیم قیچیما

قانات یُخُم ،اُوچَم گِدَم یُوردُمَه

قانات یوخوم، اوچام گئدم یوردوما

وارُه یُلُم تیکانلُه دِه، تیکان وارسه  قانلُه دِه

یولومدا کی تیکان وار، تیکان اولسا دا قان وار

گوُنُم قَرَنگِه دِه، یُلُم دوُمان لُه دُه

گونوم قارانلیق دی، یولوم دومانلیق دی

سَسِم گِدیر ، هَنَه هَنَه ، نَفَس گَلیر

سسیم گئدیر، هنه هنه نفس گلیر

داغ دن بیر غَملِه غَریب  سَس گَلیر

داغدان بیر قملی غریب سس گلیر

بوُلُوت چَکیر،گَلیر، اِلدِرِم داغه وُوریر

بولوت گورولدور، ایلدیریم داغا وورور

آسمان آچُلیر، یاقُش گَلیر،قار گَلیر

گؤی آچیلیر، یاغیش گلیر، قار گلیر

آهای تیکان لَره اَکَن تاروُ!

آهای ای تیکانلاری اکن تانری!

دنیا نیَیه مَنَه دار گَلیر؟

دونیا نییه منه دار گلیر؟

یاقُش گَلیر، گُزُم دُلُه یاش اُلیر

یاغیش گلیر گؤزوم دولو یاش اولور

ایرَگ داشیر، یاشلُه گُزُم یاقُشَه  یُلاش اُلیر

اوره ک داشیر، یاشلی گؤزوم یاغیشا یولداش اولور

سَسِم چِخیر، داد اُلیر، سَنی قارلُه قُلاقلَری داش اُلیر

سسیم چیخیر، داد اولور، سنین قارلی قولاقلارین داش اولور

ایرِم  توُکَنیر، گُزُم آچُلیر، مَنِم یوُخوُم  باش اُلیر

اوره کیم توکنیر، گؤزوم آچیلیر، منیم یوخوم باش اولور

bidotech banner

نظر بدهید

Please enter your comment!
Please enter your name here