نگاهی دین پژوهانه به یهودیت (7)

0
45

فلسفه یهود

سروش شهریاری  

در بخش های پیشین بعد از تشریح بایسته های روش دین پژوهانه، به تاریخچه مختصری از قوم بنی اسرائیل، آیین آنها و متون مقدس ایشان پرداختیم. ضمن برشمردن شاخصه عمل-محوری این آئین اسمی از فیلسوف مشهور یهودی، ابن میمون قرطبی (آندلسی) (وفات 1204 م.) به میان آمد.((1))  در این شماره مختصرا به واگویی ماجرای فلسفه در میان یهودیان خواهیم پرداخت.

اولین سوالی که برای افراد اهل دقت و پژوهش پیش می آید امکان وقوع چیزی است که از آن تعبیر به «فلسفه یهود» می کنیم. برخی محققین با برشمردن خاصیت ذاتی فلسفه که همانا پرسش گری بدون هیچگونه پیش فرضی است، اساسا امکان ظهور شاخه های مذهبی فلسفه (اعم از یهودی یا مسیحی یا اسلامی) را محال می دانند و به جای استفاده از عبارت هایی چون «فلسفه اسلامی» یا «فلسفه یهود» از عباراتی چون «فلسفه مسلمانان» یا «فلسفه یهودیان» در آثار خود مدد می گیرند. ورود در این بحث برای ما امکان ندارد و تنها به این مختصر اکتفا می کنیم که فلسفه اگر چه تمرینی عقلانی و بدون پیش فرض است اما سوالاتی که هر فیلسوف با آنها مواجه می شود و دغدغه هایی که سعی در یافتن پاسخ به آنها را دارد به فلسفه او رنگ و طرح خاصی می دهند. در این معنا می توان مدعی شد که مثلا فلسفه ای جناب ابن سینا، فلسفه اسلامی است یا نظریات ابن میمون جزء زیرشاخه فلسفه یهود دسته بندی می شود.

فلسفه یهود مانند فلسفه اسلامی و مسیحی از مواجه میان سنت فلسفی یونانیان با مومنین به این آیین پدید آمده است. از آنچه به دست ما رسیده است، خاستگاه فلسفه یهود اسکندریه (واقع در مصر امروزین) بوده و اولین یهودی که ما با قاطعیت می توانیم لفظ فیلسوف را در مورد وی به کار ببریم فایلو است. وی که همزمان با عیسی مسیح زندگی می کرده سعی کرد با استفاده از مبانی فکری فلسفه یونان، کتاب مقدس (تنخ) را تفسیر نماید و اثبات کند میان این دو یگانگی و همراهی وجود دارد. برای این منظور وی دست به تاویل آیات بسیاری از تورات زد تا بدین وسیله همراهی آنها را با فلسفه افلاطونی نشان دهد. بعد از فایلو، فلسفه یهود تا قرن ها به نوعی سکوت گروید و تا زمان اسحاق اسرائیلی (وفات 932 م.) ما شخصیت برجسته ای در میان فلاسفه یهودی نداریم و یا آثار ایشان به دست ما نرسیده. بعد از ظهور اسلام و ترجمه آثار یونانی به زبان عربی، یهودیان ساکن قلمرو اسلامی که به زبان عربی آشنا بودند، به همراه فلاسفه مسلمان به مطالعه و بررسی متون فلسفی یونانی پرداختند. این جریان جدید که به شدت متاثر از آثار متکلمان و فلاسفه مسلمان قرار داشت در زمان ابن میمون به اوج خود رسید. ابن میمون در مهم ترین اثر فلسفی خود (و شاید یکی مهم ترین اثر فلسفی یهودیان در طول تاریخ) با عنوان دلالة الحائرین  (راهنمای سرگشتگان)((2)) به نحوه جمع میان متن کتاب مقدس و آموزه های ارسطو می پردازد. وی صراحتا تاثیر خود از کسانی چون ابونصر فارابی (وفات 951 م.) و ابن باجه ( وفات 1138 م.) را متذکر می شود. وی کتاب خود را به عنوان «راهنمایی» برای علاقمندان یهودی به تفکر فلسفی نگاشته است و هدف خود را اثبات یگانگی و همخوانی متن کتاب مقدس با آموزه های عقل گرایانه فلاسفه یونان ذکر می کند. وی همچون فایلو و اکثر فلاسفه مسلمان تاویل متون مذهبی را راهی برای خروج از تضادهای ظاهری میان متن کتاب مقدس و اندیشه های عقلانی بر می شمرد. پس از ابن میمون، جریان فکری فلسفه یهودی به مرور با فاصله گرفتن از جریان فلسفه اسلامی شرق (از جمله فارابی و ابن سینا)، به پیروی از افکار ابن رشد (وفات 1198 م.) به عنوان مفسر آثار ارسطو می پردازد و در طول قرون بعدی با تحولی فکری-جغرافیایی از زیر سایه فلسفه اسلامی خارج شده و با انتقال به کشورهای اروپایی با فلسفه جدید غربی همراه می شود. مهم ترین شخصیت در این میان که پیشتر هم به نام وی اشاره شد باروخ اسپینوزا (وفات 1677 م.) است که وی را یکی از پرچمداران فلسفه مدرن اروپا بر می شمارند. بر خلاف تمامی فلاسفه پیشین یهودی، اسپینوزا هیچ تلاشی برای اثبات همراهی میان متن مقدس و تفکر فلسفی انجام نداد بلکه حتی ریشه الهی متن تورات را هم زیر سوال برد و به همین دلیل (و یا دلایلی مشابه) حکم تکفیر وی صادر گشت.

شخصیت مشهور بعدی در سلسله فلاسفه یهودی موزز مندلسن (وفات 1786 م.) است. وی که معاصر با فیلسوف شهیر آلمانی، کانت می زیسته است به مانند پیشینیان خود تلاش وافری برای اثبات همراهی میان سنت دینی یهود و عقلانیت (و این بار مدرن) انجام داد. حضور وی در جامعه آنروز آلمان به عنوان متفکری یهودی با مشکلات فراوانی همراه بود اما وی معتقد بود می توان در حریم خصوصی یهودی معتقد و در جامعه بیرون متفکری آلمانی بود. تلاش های وی در نهایت به شکست منجر شد و وی نتوانست در جامعه غالبا مسیحی آن زمان آلمان جایگاه شایسته خود را کسب کند. تمامی فرزندان وی بعد از مرگ او به دین مسیحیت گرویدند و شکست پروژه وی را با انعکاس بیشتری به جهان اعلام کردند. پس از مندلسن، فلاسفه مدرن یهودی بیشتر در فضای مدرن اروپا به نظریه پردازی پرداختند.

در قسمت آینده به بررسی مختصری از عرفان یهود خواهیم پرداخت.

توضیحات:

((1)) کتاب های بسیاری در مورد زندگی و آثای ابن میمون نگاشته شده اند. در این میان کتاب هربرت دیویدسون با عنوان Moses Maimonides: The Man and His Works و موشه هالبرتال با عنوان Maimonides: Life and Thought

((2))  این کتاب به زبان عربی ولی با حروف عبری نگاشته شده است. در زمان خود مولف توسط شاگرد وی (ابن تیبون) به عبری ترجمه شد و به یهودیان ساکن اروپا که عربی نمی دانستند معرفی گشت. هم اکنون بهترین ترجمه انگلیسی موجود از این کتاب اثر شلومو پینس است که در دو جلد با عنوانThe Guide of the Perplexed  منتشر شده.

bidotech banner

نظر بدهید

Please enter your comment!
Please enter your name here