یازی قایدالاری تورک دیلی (ایکینجی بولوم)

0
163

آیدین شافاق 259

م. کریمی

هر حالدا مقدمه الادب کتابیندا بو یازیلاری بئله اوخویوروق: صو: سو / صاری: ساری / معلومدور جارالله تورک دیلی‌نین اینجه و قالین حرفلرینی دوزگون صورتده تانییر. آنجاق عرب الیفباسیندا یازیلمادیغی اوچون، تورک دیلینه گلدیکده بو اینجه – قالین قایداسیندان یارارلانیر و سو یئرینه صو / ساری یئرینه ساری یازیر تا او o حرفی‌نین قالین اولدوغونو بیلدیرسین. بونا گؤره کلمه ‌لر بئله یازیلیر:

صنمق: سانماق

صوصمق: سوساماق

صقلمق: ساخلاماق

صابن: سابین (سونرالار صابون یازیلمیش و تورک سؤزجویو اولدوغو آرادا ایتمیشدیر)

ت حرفی ده بئله ‌دیر: طاش: تاش (داش) / تون: طون (بوگون دون – پالتار دئییریک). ت و د تورکجه ده بیر – بیرینه چئوریلیر. اسکی زمانلار ت چوخ ایشله‌ نیردی و بوگون اونون یئرینی د حرفی آلمیشدیر.

طوقشمق: توققوشماق

طوقسن: دوخسان

طغرلق: دوغرولوق

طولو: دولفو

صابین بوگون فارس دیلینده داخیل اولان همان ساب و سابیدن کلمه ‌سی‌ دیر و سابین بوگون صابون فورموندا او قدر یازیلمیشدیر کی اونون کؤکو داها تورک اولدوغو بیلینمیر.

او زامانلار عرب تاثیری آلتیندا اولان و عرب الیفباسینا یازماغا مجبور قالدیغیمیز زاماندا ص و ط حرفلری تورک یازیسینا داخیل اولدو. البته بیلیرسینیز بوگون فارس یازیسیندا هله ده بو چتینلیک داوام ائدیر و هئچ کیم دوزگون تلفظ ائده بیلمیر. حتا رادیو – تلویزیون گاه ثَبات، گاهدان و ثُبات و گاهی ده ثِبات دئییر. گَمان می کنم گُمان درست باشد مثلی معروفدور.

تأسوف یئری‌دیر کی بوگون بیر سیرا یازارلاریمیز همان 1000 بوندان اؤنجه یازی قایدالارینی ایشه آپارماغا مصرّ اولورلار و بوگونکو یازی قایدالاری‌نین قارشیندا دایاناراق دئییرلر: بو اورتوگرافی قایدالارینا من اورک باغلامام. پروفسور دؤکتور حمید نطقی اولان یئرده بیر سیرا مهندس‌لرین قوردوغو الیفبا اؤز دردلرینه دَگر.

بو دانیشیقانلا، بیر ذرّه‌‌جه ده یاردیمچی اولا بیلمزلر. بونلار هر بیر سؤزه بیر پولچوک یاپیشدیریب و اؤز یانلیش یوللارینی گئدیرلر. ادبسیزلیک‌له بیر سیرا عالیم‌لرین ده جوابینی وئرمکدن چکینمیرلر. بو آداملار هله ده واردیرلار. گاهدان روشنفکری بیر دونا گئییب، سانکی شهریار یانیندا اولماق اونلارا بیر یالان شخصیت وئرمیشدیر. گولمه‌ لی اوراسی‌دیر کی گاهدان اؤزگه‌ لرین سؤزلرینی ده آلیب اؤز آدلارینا خرج ائدیرلر. مثلا: جمهوی باشخانی نظربایفون کنگره ‌ده دانیشیغینی و “عشق آباد”ی “اشک اووا” یئرینه بگندیگینی اؤزونه باغلاییر و یازیر (البتده تلگرام کانالیندا) کی منه فلانکس بئله دئدی. سارساق کیشی فیکر ائله ‌میر کی اؤزگه-لرین اللرینده سندلر وار و بو سؤزو تازالیقدا اؤزو اوخوموشدور (اؤز کانالیندا و باشقاسی نین یازیسیندا). بوندان آرتیق توضیح وئرمک لازیم دئییل، چون منظور بیرینی خرابلاماق دئییلدیر.

یازی قایدالارینا دؤنک. پروفسور دؤکتور حمید نطقی درین مطالعه‌ لردن سونرا وارلیق درگی‌سی‌نین یازی فورماسینی نئجه یازماق لازیم اولدوغونو دویاراق بیر کتاب یازدی. “املاء قیلاووزو” عنوانیندا. بو اثرده وارلیق یازی شیوه ‌سی اوچون بیر مکتب یاراتدی و ایللر بویو بو یازی قایدالاری ایشه آپاریلدی. آنجاق 1380 ایلینده بیر سیرا یازارلار و درگی‌لرله برابر ژورنالیستلر یازی ایشیله گونده ‌لیک اولاراق ایشلری واریدی. گره‌ ک بیر یازی قایداسی اولاراق هامی او یازی قایدالارینی ایشله ‌دیدی. اونا گؤره 1380جی ایلین شهریور آیی نین 14، 15 و 16 گونلرینده ایکینجی سمینار قورولدو و ایرانین باشا باشیندا اولان یازیچیلار و ژورنالیستلر توپلانیب و یازی قایدالارینی تصویب ائتدیلر. شوبهه یوخدور کی بو ایکی قورولتایدا چوخلو نظریه ‌لر اورتایا قویولدو. تاریخ سوره‌سینده اولان ده‌ ییشیک‌لیک‌لر باره ‌ده دانیشیلدی. دؤکتور نطقی‌نین ده نظریه‌لری آراشدیریلدی. بو قورولتای اوچ گون داوام ائتدی. هابئله قورولتایدا اشتراک ائدن‌لرین چوخو ایللر بویو بو چتین‌لیکلرله یاشاییب یاراتمیشدیلار و بوتون ضعیف‌لرله تانیش ایدیلر. بونلارین چوخو علم و بیلیم صاحیبی اولاراق تورک دونیاسی‌نین تجربه‌لریله تانیش ایدیلر. بورادا پروفسور دؤکتور هئیت، پروفسور دؤکتور صدیق و اوستاد بهزاد بهزادی و چوخلو باشقا عالیملرله برابر بیر سیرا مهندسلر؛ کی تاسوفله همین مهندسلر اونلار ایل بو یولدا چالیشدیغینا باخمایاراق فیل بورنوندان دوشن دوننکی قودوخلارین آجیغینا گلیر و بئله بیلیرلر نئچه ایل شهریارلا بیر اولدوقلاری اونلارا بو اجازه‌نی وئریر کی هر آغزینا گله ‌نی دئسینلر. بو جاهیل کیمسه ‌لر عئینی حالدا خالق ایچینده نفرت یاراتمادا آذری آدلانان گروپلارلا بیرگه حرکت ائدیرلر. آنجاق سؤزو بورادا بیتیریب، اورتوگرافی‌نین ضعفلرینه ده اشاره لازیمدیر.

بوگون دیلیمیزین یازی شیوه ‌سی یئنی باشدان یازیلمالی و قاباقکی شیوه‌ نی تصحیح ائتمک لازیمدیر؛ چونکی اورتوگرافی‌نین ضعفلری داها بللی اولموش و یئنی‌دن اصلاح اولونماسا، گون ایستک‌لرینه جواب وئرمه‌ده آخساقلیغی بیلینه ‌جکدیر. اورتوگرافی تصویب ائتمیشدیر کی نئچه ایلدن بیر، بو قورولتایلار قورولوب و یازی قایدالاری‌نین گلیشمه‌ سی داوام ائدیب  و ائدیت ایشلری ایره‌لی گئتسین. بو لازیم اولان بیر ایشدیر. تأسوفله بو ایش یئرینه چاتمامیش و سون اورتوگرافی‌دان 17 ایل کئچمیشدیر. آنجاق بیر سیرا ضعفلر بیلینیر و بورادا بونلارا توخونماغی هدف توتورام.

چوخلو یازارلاریمیز دوزگون یول ایله ایره لی گئدیر. بئله اینانیردیق بیلیم یوردلاریندا دیلیمیزی تدریسی باشلاناجاق و سبب اولاجاق هم فرهنگستان گؤزه ل سؤزجوکلر سئچسین و هم یازی قایدالاریمیز و ویرایش ایشلری دوزگون و علمی صورتده ایره لی گئده  جکدیر. آما حیف کی بئله اولمادی و گره‌کیر اؤزوموز اقدام ائده  ک.

منجه بو آخساقلیقلارین باشیندا فتحه نین یازیلماسی گئدیر. بیز دئمیشدیک

  1. کلمه نین ایلک هیجاسیندا فتحه‌ نین لازیم دئییلدیر. بو نظر یانلیش اولدوغونو بیلدیریر. چون دَیَر کلمه سینده فتحه یازیلمایاندا dir اوخونور.
  2. گؤزَل یازیلدیغی اوچون جمله ده باشقا فورمالاریندا دا ائله گؤزَل یازیلمالی‌دیر. بو دا باشقا بیر ضعف ساییلیر و ایللرین تجروبه سی اونون یانلیش اولدوغونو بیلدیریر.

ایندی بو ایکی موضوعو آراشدیرماق و آچیقلاماق لازیمدیر.

فتحه حقینده اورتوگرافی نین یازدیقلاری تام صورتده بودور:

“صاییتلرین یازیلیشی اۆزرینه قئیدلر

 : ½ Ə  –   سسینین یازیلیشی

بو سسین یازیلیشی عئینی نتیجه‌ نی تؤره‌ دن ایکی قایدا اساسیندا تنظیمله ‌نیر: موْرفم قایداسی، هیجا قایداسی.

الف – موْرفم قایداسینا گؤره، بو سسین یازیلیشی کلمه‌لرین باشلانغیجینا و موْرفملرین سوْنونا محدودلاشیر و موْرفملرین اوْرتاسیندا یازیلمیر.  قئید ائتمک لازیمدیر کی :

بو سس کلمهلرین باشلانغیجیندا   “ا”  بیجیمینده، موْرفملرین سوْنوندا ایسه “ه، ه”  حرفینین موافیق فوْرمو ایله یازیلاجاق:

گؤزله مه دی، اسیرگه مک، دسته ‌له‌ مک، وظیفه‌ لی .

– بیر هیجادان آز اوْلان موْرفم اؤزوندن قاباقکی موْرفمله بیرله‌ شیب، واحید بیر موْرفم کیمی چیخیش ائده‌ جک:

ایزله‌ مک ← ایزلنمک، ایشله‌ مک ← ایشلتمک

بیر هیجادان آز اوْلان موْرفم منسوبیت شکیلچیسی اوْلسا، یئنه ده موستقیل موْرفم کیمی چیخیش ائده‌ جک: دده‌ م، اؤنرگه‌ ن، وظیفه‌ م.

ب- هیجا قایداسینا گؤره، بو سسین یازیلیشی کلمه ‌لرین باشلانغیجینا و هیجالارین سوْنونا محدودلاشیر و هیجالارین اوْرتاسیندا یازیلمیر، کلمه‌لرین باشلانغیجیندا  “ا”  بیچیمینده، هیجالارین سوْنوندا ایسه “ه،ه”  حرفینین موافیق فوْرمو ایله یازیلیر. قئید ائتمک لازیمدیر کی : –  همین سس بیرینجی هیجانین سوْنوندا گلسه، یازیلمیر: گتیرمک، درین، دلی .

– کلمه ساده‌ جه بیر هیجادان تشکیل اوْلسا، یئنه ده هیجانین سوْنوندا یازیلیر: نه، ده

-کؤکلرین و شکیلچیلرین ایملاسی ثابیت قالماسی اساس گؤتورولور:

گل، گلن، گلنیم (گله ‌نیم یازیلمامالیدیر)

کؤکلرین و شکیلچیلرین ثابیت قالما اصلی هیجا و موْرفم آنلاییشی بیر-بیرینه یاخینلاشدیریر و اوْنلاری واحید بیر آنلاییشا چئویریر. هر حالدا بوُ سسین یازیلمادیغی یئرلرده چاشقینلیق احتمالی اوْلسا، فتحه حرکه‌ سی علامتیندن فایدالانماق اوْلار: دَیر، دَیَری، دَوه.

آشاغیداکی جدولده گؤروندوگو کیمی بوتون کلمه لرین یازیلیشی هر ایکی قایدا اساسیندا عئینی بیچیمده اوْلور: اساس کلمه      مورفم اساسیندا       هیجا اساسیندا      میثاللار

چؤرک                 چؤرگیم              چؤرگیم           حالال چؤرگیم بو سوفره ‌نین ایشیغیدیر .

گلن                    گلنی                  گلنی                 هر گلنی قارداش تانیمازلار .

گؤزل                  گؤزلیم                 گؤزلیم              گؤزلیم، گؤزلرینین صؤحبتی هر یاندا اوْلور. (واحید)

گولش                 گولشه‌جک           گولشه‌جک          بوگونکو یاریشدا ایکی ایدمانچی بیر داها گولشه‌ جک.

تبریز                   تبریزدنم                 تبریزدنم            یوْلداشیم دا تبریزدندیر، من ده تبریزدنم.

گلسه                  گلسه یدی              گلسه ‌یدی      ‌      قارداشیم تبریزدن گلسه ‌یدی، بیرلیکده مشهده گئدریک.  گلمک                گله جک               گله‌ جک           آتام بو آخشام تبریزدن گله‌ جک.

گلمک گلجک گلجک آتام تبریزدن گلجک مشهده یوْلا دۆشدو. گلمک گله‌ لی گله‌ لی آتام تبریزه گله‌ لی 2 آی اوْلور.

بیر کلمه نی کسینلیکله موْرفملره آییرماق اوْلماسا، ایملا هیجا اساسیندا قوُرولمالیدیر: گؤبه‌ لک، چییه ‌لک، کپه نک، یئلپه‌ نک، کؤنده ‌لن، کلبه‌ جر، چته‌ نه، گؤره‌ لیم، گؤزله ‌یه ‌لیم، بیله‌ رک، گله ‌نک “. . .

  • من بورادا تام راضیلاشا بیلمه ‌ییرم. چونکی بیر سیرا قایداسیزلیقلارا یول آچیر. بو کئچن 16 – 17 ایلده (ایکینجی اورتوگرافیا اوتوروموندان بوگونه قدر) چوخلو چاشقیلیقلارا یول وئرمیشدیر و اساسیندا یازارلاریمیز دا اونون اصلینی ده ‌ییشیک فورمالاردا ایشلتمیشدیر. بیر سیرا سؤزجوکلری نظرده توتالیم: اوره‌ ک، گؤزه ‌ل، چؤره ‌ک، و. . .

اگر بیز اونلاری اورک، گؤزل و چؤرک فورموندا یازارساق بونلارا اک‌لر یاپیشدیغی زامان ثابت قالا بیلمزلر. مثلا اورک کلمه‌سی بیر فعلین کؤکو  ده اولا بیلر. آد عنوانیندا اورگیم یازاندا اوره‌گیم داها یاخشی اوخونور. چؤرک ده چؤره‌گیم یا چؤره‌ییم یازیلاندا داها دوزگون اولور. پس نییه اونلاری ایلک باشدان اوره‌ک و چؤره‌ک یازمایاق؟ گؤزل کلمه‌سی ده بئله‌دیر گؤزه‌لیم، گؤزه‌له. اگر گؤزه‌له کلمه سینی گؤزله یازارساق معناسی فرقلی اولور. بو فرقی آرادان قالدیرماق اوچون همیشه گؤزه‌ل یازارساق داها دوزگون اولور. لاپ آزی فتحه حرکه‌سیندن استفاده ائتم گره‌کیر مثلا: اورَک، دیلَک، گؤزَل و. . .

منجه بوگونکو عرب الیفباسیلا یازیمیزدا تکجه فتحه‌ نین یارماسیندا چاشقیلیقلارا توخونوروق. بونو دا بو  لریمله حل اولور.

داها یازمایاق: گولشه ‌جک بلکه یازاق: گوله ‌شه‌ جک، گؤروله‌ جک، گله ‌جک (گلجک باشقا معنادادیر)، گؤره‌ جک (گؤرجک باشقا معناسی وار)، گؤزه ‌لیم، اوره‌ گیم، دیله‌ گیم، بیرله‌ شیب، بیرله ‌شه‌ جک، و. . .

گؤزله – گؤزه ‌له ایکی معناسی اولور. یازی قایدالاری هر حالدا دیلیمیزین دوزگون اوخوماسینا یاردیمچی اولماسی گره‌ کیر. نئجه کی دیلیمیزده قایداسیزلیق یوخدور یازی قایدالاریمیزدا دا اولماماسی داها گؤزه‌لدیر.

اک لر هر حالدا ثابت اولمالی دیر مثلا لر جمع علامتی همیشه لر یازیلمالی دیر. دن، ده و. . .

فتحه هیجانین باشلانغیجیندا گلن زامان ” أ ” ایله یازیلماسی اؤنرله‌نیر. مثلا أیر، أکین، أصیل و. . .

ده یَری ،

من بونلاری بئله یازماق ایسته ییرم: وئرمه رم، گؤره نیم، گله نیم، بیله رک، گله رک و. . .

کاشکی “بئله یازاق، بئله یازمایاق” عنوانیندا یازیلار اولسون.

ایملانین ثابت قالماسی همیشه دوزگون دئییل، بلکه دانیشما و تلفظه باغلی اولماسی گره کیر.

اورتوگرافی دئییر “گؤزل دیر” یازماق غلط‌دیر و ایسته‌ییر بئله یازاق: “گؤزلدیر”. بونونلا راضییام.

هابئله “گلمشدیر” دوزدور و “گلمیش دیر” غلط. منجه بو دوزدور.

باشقا موردلر: 80 اینجی ایل – 80جی ایل

اورتوگرافی قرارلاری یازیلاریندا بیر سیرا تناقضلار دا گؤرونمه ده دیر:

9/5 عناوانی آلتیندا: مستقل یئرینه موستیقیل یازیلیر، و داها باشقا کلمه‌لرده ده‌ییشیلیر مثلا: اینسان، ایستیقلال، موشکول، مونتظم، اینقلاب، موناظیره، موختلیف، موسابیقه، مورتّب، موبتدا، مؤهنت، فوروش، اسصفاهان، موافیق، و. . . یازیلیر.

من بو قایدا ایله راضیلاشیرام کی: دخیل و یا گلمه کلمه‌لر اصلینده اولدوغو کیمی یازیلسین (بئله اولورسا فتحه، کسره و ضمه دن استفاده ائتمه ییمیز ده لازیم گلیر)، بئله‌ لیکله داها دوشمانلیقلارا دا سون قویاق و سونرالار دیلیمیز تدریسه باشلاندیقدا و یئرینی آلدیقدا بو سؤزلری اورتایا قویماق اولار. بؤیوک بیر دردیمیز بودور کی آخی هله فرهنگستان زبان فارسی بیزیم دیاکریتیک علامتلرله ده مُخالف‌دیر.

یئنی سؤزجوکلر باره ‌سینده فرهنگستان زبان تورکی یارانیب و بو باره‌ ده چالیشماسی لازیمدیر. هله بو ساحه دانیشماق گره‌ک دئییل.

دیلیمیزین یازی قایدالاری باره‌ ده دانیشیقلارین اولماسی لازیم گؤرونور.

قایناقلار:

ایکینجی اورتوگرافی سمیناری نین قرارلاری، تهران، 1380.

دکتر حمید نطقی، املا قیلاووزوز، ویژه نامه مجله وارلیق.

جارالله زمخشری، مقدمه الادب، تصحیح: م. کریمی، تبریز، نشر اختر، 1395.

یوسف خاص حاجب، قوتادغو بیلیک، ترجمه و مقدمه: م. کریمی، تبریز، نشر اختر، 1394.

محمود کاشغری، دیوان لغات التورک، ترجمه: دکتر حسین محمدزاده صدیق، تبریز، نشر اختر، 1384.

رشیدالدین فضل الله همدانی، جامع التواریخ، تصحیح: روشن و موسوی، تهران، 1373.

 [1]  رشیدالدین فضل الله همدانی، جامع التواریخ، تصحیح: روشن و موسوی، تهران، 1373، ص1210.

[2]  محمود کاشغری، دیوان لغات التورک، ترجمه: دکتر صدیق، تبریز، 1384، ص47

 

bidotech banner

نظر بدهید

Please enter your comment!
Please enter your name here