یهود

یهود، دین اعتقاد محور یا آیین پایه

سروش شهریاری

در قسمت‌های پیشین مختصرا تاریخچه دین یهود و قوم بنی اسرائیل مورد بررسی قرار گرفت. همچنین مهم‌ترین کتاب‌های این دین یعنی تنخ و تلمود و جایگاه هر یک در این دین-نژاد شرح داده شد. در این قسمت به یکی از شاخصه‌های این آیین اشاره می‌شود و نشان خواهیم داد بر خلاف برخی ادیان دیگر که اعتقادات و اصول عقاید بخش مهمی از هویت دینی آنها را تشکیل می‌دهد، آیین یهود به صورت سنتی عملگرا بوده و در مباحث اعتقادی بسیار منعطف است.

بی‌شک مشهورترین اندیشمند و فیلسوف یهودی قرون وسطی ابن میمون قرطبی (مشهور به «رامبام» در عبری و Maimonides در انگلیسی) است. وی در سال 1138 م. در شهر قرطبه (همان شهری که ابن رشد در آن متولد شد) به دنیا آمد و در سال 1204 میلادی در فسطاط مصر درگذشت. به گفته برخی محققین وی اولین ربای یهودی بود که متاثر از فضای فکری- فلسفی زمان خود (به خصوص فلسفه و کلام اسلامی) برای دین یهود اصول عقایدی سیزده گانه نوشت و غیر معتقدین به این اصول اعتقادی را از جرگه یهودیان خارج دانست.  هر چند اقدام وی از سوی برخی علمای دیگر یهودی به شدت تقبح شد و حملات سختی علیه وی شکل گرفت، اما به مرور در بخشی از جامعه یهودیان که تمایلات عقل‌گرایانه و فلسفی داشتند این تفکر جا باز کرد. اما تا پیش از این اقدام جسورانه ابن میمون، یهودیان دارای اصول عقاید (به معنای خاصی که در دین اسلام و مسیحیت وجود دارد و بر آن تاکید می‌شود) نبودند. از همین روست که دین‌پژوهان، یهودیت را در نقطه مقابل مسیحیت، آئینی عمل-محور orthopraxical قلمداد می‌کنند. همان طور که اکثر گرایش‌های مسیحیت بر آن تاکید دارند، سعادت و رستگاری در دین مسیحیت بیشتر بر محور اعتقاد به عیسی مسیح به عنوان منجی و تجلی/پسر خداوند بر روی زمین ظهور و بروز پیدا می‌کند. عمده مذاهبی که خود را ذیل دین مسیحیت تعریف می‌کنند در مورد اعمال ممنوع یا واجب رویکردی بسیار سهل‌گیرانه دارند. پافشاری در مذاهب مسیحیت بیشتر بر اعتقاد قلبی و اتصال روحی با عیسی مسیح است و شرط اصلی (و یا شاید تنها) وسیله فرار از عذاب آخرت را همین اتصال معنوی و اعتقادی دانسته و همه را به آن دعوت می‌کنند. به این دست آئین orthodoxical گفته می‌شود.  اما بر اساس آنچه در متون و تاریخ یهودیان موجود است، استواری این آیین بر مجموعه دستورات 613 گانه‌ای است که از دو منبع اصلی مکتوب خود (یعنی تورات و تلمود) استخراج می‌کنند. از همین روست که آئین یهود در عمل بسیار سختگیر و اجرای تمامی دستورات آن برای معتقدین به آن مشکل (و در دنیای فعلی) گاه غیر ممکن می‌نماید. مثلا دستور صریح مبنی بر ممنوع بودن کار و فعالیت در روز شنبه (شبث) که بنا بر تفسیر برخی گروه‌های یهودی حتی شامل استفاده از وسائل الکتریکی نیز می‌شود در دنیای امروز بسیار صعب و مشکل است. و یا ممنوعیت مخلوط کردن هر نوع گوشت با لبنیات و قوانین سختگیرانه غذایی (کوشر) یهودیان مذهبی را از مصرف برخی محصولات و شرکت در برخی مجامع منع می‌کند.

از همین روست که درآئین یهود صدور حکم ارتداد عقیدتی به ندرت اتفاق می‌افتد. اقلیت یهودیان در اکثر جوامع در کنار عامل عمل-محور بودن یهودیت سبب شده در طول تاریخ موارد صدور حکم ارتداد یا اخراج دینی یهودیان از جامعه خود (خِرِم) بسیار کم روی دهد. یکی از مشهورترین موارد آن صدور حکم تکفیر فیلسوف مشهور، باروخ اسپینوزا  در سال 1656 است. دلایل این امر هنوز دقیقا مشخص نیست و در میان محققین نقطه اختلاف است اما در کل اعتقادات جنجال برانگیز وی (که به برخی از آنها در قسمت‌های پیشین اشاره شد) موجب صدور حکم اخراج او از یهودیت گردید.

در عین حال با این سوال مواجه می‌شویم که آیا اعتقاد به یگانگی خداوند و یا نهی از پرستش بت‌ها که جزء صریح ده فرمان مشهور الهی به موسی در کوه طور است آیا این‌ها جزء عقاید محسوب نمی‌شوند؟ در پاسخ باید گفت روش دین‌پژوهانه که خصوصیات آن در قسمت‌های پیشین ذکر شد این اجازه را به ما نمی‌دهد در مورد اعتقادات قوم یهود اظهار نظر صحت‌سنجانه داشته باشیم و بگوییم کدام اعتقاد ایشان غلط یا درست است. بلکه ما صرفا با نقل واقعیات تاریخی حداکثر می‌توانیم از چگونگی فهم ایشان از متن تورات صحبت کنیم. کاوش‌های تاریخ پژوهانه به ما اینگونه می‌گویند که یهودیان در طول تاریخ پرفراز و نشیب خود تفاسیر بسیار متفاوتی در مورد امور اعتقادی (مثل توحید) و یا فهم خود از خداوند داشته‌اند. اما آنچه بعد از تخریب شدن معبد دوم و مکتوب شدن تلمود خود را به عنوان سنت غالب در میان ایشان مطرح نمود همین تاکید بر اعمال عبادی و رعایت دستورات شریعت یهود بوده است. نگاهی که تا قرن‌ها و زمان ابن میمون تفوق خود بر آیین یهود را حفظ کرد و آن را به عنوان مذهبی که اساسش اعمال عبادی و نه اعتقادات است به دنیا معرفی نمود.

با ما در قسمت بعد همراه باشید تا گردشی مختصر در تاریخ «فلسفه یهود» داشته باشیم.

bidotech banner

نظر بدهید

Please enter your comment!
Please enter your name here