تورک دیلی

0
175

آیدین شافاق 258

عرب الفباسی تورک دیلینه اویغون اولمادیغینا گوره تورکجه یازماقیندا چوخلی یانلیش فرم لار یارانیر. عرب دیلینده اینجه سس لر تورکجه دن فرقلی اولماقینا سبب ، عرب الفباسیندا اینجه سس لری گوسترن حرف لر آز دیر،  کی بو تورکجه نین یازماقین عرب الفباسیندا چوخ چتین ائلییب. حال حاضیرده کی عرب الفباسیندا یازماق، بیر ضرورت اولماق اوچون اونو قولانماق مجبوریتینده ییک گرکیر کی اولدوقو قدر اونون یازی قایدالارین و اسلوب لارین دوزگون شکیل ده اوره ناخ و او شکیل ده قولاناق. بو یازینین قایناقی قیزیل قلم سایتی دیر.

یازی قایدالاری

م. کریمی 

تورک دیلی و تورک یازیسی تاریخ بویو گؤزَل خطلر صاحیبی اولموش، او جمله دن دامغالار، گؤگ تورک، اویغور و عرب الیفباسی باشقا خطلردن داها اوزون سوره ­ده یارارلانمیشدیر. آنجاق سؤزوموز بوگون عرب الیفیاسیندان استفاده ائتدیگیمیز و اونون دوزگون یازیلیشی حقینده اولمالی­دیر. آما تورک خطینده دئدیکده بو بحثدن واز کئچمک ده دوزگون اولا بیلمز. چونکی تورکلر تاریخ بویو اؤز خطلری و اؤز یازیلاری اولموشدور. او جمله­ دن بیز بوگون چیوی یازیسیندان علاوه دامغا خطینده نئچه – نئچه کتابلاریمیز الده واردیر. او جمله ­دن ایرک بیتیک کتابی دیر. بو کتاب 1100 یال بوندان اؤنجه یازیلمیشدیر. عینی حالدا بو خطین تاریخی میلاددان اؤنجه لره گئدیب چاتیر.

گؤگ تورک خطی 2500 ایللیک تاریخه مالیک­دیر و ان آزی 1000 ایل تورکلر آراسیندا بیر ملی یازی فورماسی کیمی ایشلنمیشدیر. بو خطده 37 کتیبه اورخون و یئنی سئی ده موجوددور و اونلارجا باشقا کتابلار و سندلر ده الده ائدیلمیشدیر. تورک

اویغور الیفباسیلا یازیلان کتابلار بوگون ایراندا بوللو و چوخلوغو ایله تانینیر. قوتادغو بیلیک، عتبه الحقایق و بیر چوخلو اثرلریمیز عرب الیفباسیندان علاوه اویغور الیفباسیلا دا بوگون الیمیزده ­دیر. تاریخه باخدیقدا ایلخانیلار چاغیندا اویغور الیفباسی­نین ایراندا ایشلنمه ­سی اوچون اراده واریدی. چنگیزخان و امیرتیمور دا اویغور خطی­نین ساخلانیلماسینا دستورلاری موجوددور. بونلارلا ایشیمیز اولماسا دا، اویغور خطی­نین تاثیرینی فارس الیفباسیندا اولدوغو تاثیریندن واز کئچمک مومکون دئییلدیر. جامع التواریخ کتابیندا یازیلیر: اویغور خطینده 26 سس­سیز و 10 سسلی حرف موجوددور. اویغورلار مدنیت صاحیبی بیر خالق ایدیلر و قونشو خالقلار – موغوللار و فارسلار یازی اؤیرنمه­ ده اونلارا مدیوندورلار. سغدی و فارس­لار پهلوی الیفباسینی اویغور الیفباسیندان آلمیشلار.[1]

عرب الیفباسی­نین اؤزونون بیر تاریخی واردیر. ایلک تورکجه عرب الیفباسیلا یازیلان اثرلر هیجرتین ایلک یوزایلینه قاییدیر. بیلیریک هارون الرشید دؤورونده قرآنین باشقا دیللره چئویرمه هئیأتی آراسیندا تورک عالیم­لری­نین ده یئری و پایی اولموشدور. حتا سامانی ساراییندا قرآن و طبری تفسیری­نین چئویرمه­سینه توپلانان عالیم ­ر آراسیندا یئنه ده تورک عالیم­لرینین حضورو ذکر اولونور. آنجاق بو قرآنلاردان تکجه بیر الیازما هله ­لیک بللی اولموشدور و او دا قاراخانلی زمانیندا 1000 ایل بوندان اؤنجه ­یه گئدیب چاتار. بو قرآن باره­سینده فرهنگ لغات کتابلاری توپلانیب و لغت­لرین ساییسی 18500 لغت آدلانیبسا دا هله بیز بو قرآنی گؤرمه­ میشیک.

سونرا عرب الیفباسیلا یازیلان اثرلر ده همین بو زامانلارا عاییددیر. قوتادغو بیلیک، دیوان لغات التورک و مقدمه الادب اثرلری بونلاردان ساییلماقدادیر. بونلار عرب الیفباسی­نین تورکجه­ میزله تطبیق اولوندوغونو گؤسته­ ریر. اؤزَللیک­له زمخشری عرب الیفباسی­نین تورک یازیسی ایله تطابق تاپماسی اوچون گؤزَل چالیشمالارینا اشاره ائتمه­ دن کئچمک اولماز. او، دیلیمیزین قایدالاری و یا باشقا سؤزله دئسک دیلیمیزین اؤزَللیک­لرینی و گؤزه ­للیک­لرینی بیلیرمیش و دقتله اونلارا اؤنم وئریرمیش.

آنجاق محمود کاشغری ده کتابینی عربلر اوچون یازدیغینی نظرده آلارساق، گؤروروک کاشغری چالیشیر عربلرین دوشوندویو بیر الیفبادان یارارلانسین. عرب یازی قایدالارینی تورک یازیسیندا ایشه آپاریر. اونا گؤره تورکجه­ده اولمایان الیفبا حرفلری: ط، ذ، ص و باشقا حرفلری بیر قایدا اوزه ­ره ایشه آپارماغی اوچون چالیشیر. یوخسا کاشغری بیلیر کی تورک دیلللرینده بئله تلفظ­لار یوخدور آنجاق کلمه ایچینده تورک قایدالارینا یئر آچیر. تورک دیلینی عرب الیفباسیلا یازمادا بیر سیرا زیر – زبرلری یازماق دوزگون ساییلمیردی. اونلاری باشقا صامت حرفلرین یازیسیلا یئتیرمک لازیم ایدی.  لغات التورک اثرینده تورکلر آراسیندا 7000 ایل یازی­نین اولدوغو بیلدیریلیر.[2]

عرب الیفباسیندا اولان ط، ظ، ص، ض، ح، ه، ع تورکجه­ده یوخدور و تورکجه ­ده اولان پ، چ و گ عربجه­ده یوخدور. آنجاق بو ایکی مشکلی حل ائتمک گره­کیردی. اویغور دیلی و خطی و شعرلری دیوان لغات التورک کتابیندا چوخلو یئر آلیر و دیلی حقینده ده معلومات وئریلیر.

عرب الیفباسی­نین تورک یازیلاریندا تاریخه باخدیقدا گؤروروک بؤیوک گلیشمه­ لر اولموشدور. محمود کاشغری دیوان لغات التورک اثرینی عربجه یازاراق عرب قایدالارینی ساخلاماغی اوستون بیلیر. او جمله ­دن پ و چ حرفلری بو دیلده اولمادیغیندان کاشغری ده پ یئرینه ب و چ یئرینه ج حرفیندن استفاده ائدیر.

اؤ، او، او و و و واو حرفلری عرب الیفباسیندان اولمادیغیندا تورکجه­ نین یازیسی چتین­لیک­لرله اوز – اوزه گلیر و بو چتین­لیک هله بوگون ده داوام ائتمه­ده­دیر.

دیوان الغات التورک عربجه بیر اثردیر، آنجاق ایچینده گئده ­ن سؤزجوکلر و مثاللار تورکجه یازیلیر. عربجه­ده فتحه – کسره و ضمه اولان حرکه­لرین علامت­لرین اولمادیغیندان سؤزجوکلر دوزگون اوخونماییر. کاشغری نین گرامر حقینده یازدیقلاری آرتیق ایضاحلارا نیاز تاپیر.

هر حالدا شوبهه یوخدور کی کاشغری اؤز عصرینده اورتوگرافی یا یازی قایدالاری ساحه­ سینده چالیشمیش و تورکجه­ نین یازیسینین آسانلیغی آلاندان خدمت گؤسترمیشدیر. کاشغری مجبور قالاراق فتحه، کسره، ضمه، سکون، مد، تشدید و باشقا هنرلردن یارارلانیر. بو ایش کتابین چتین اولماسینا یول آچیر. آنجاق بو ایشی گؤرمه­سه­یدی داها چتین­لیکله اوز اوزه گلردیک. تورک

او دوزگون بیلیکله اوزون واک­لاری ایکی حرف یازماقلا حل ائدیر مثلا یازیر: ااق، آاو، ااچ و. . .

“واو” سسله­نن “و” حرفی فارسیجا و حتا عربجه ­ده یازیلماییر. کاشغری بونو یازماغا و یازیدا گؤسترمه­ یه چالیشیر و “ف” حرفی اوستونده اوچ نقطه قویماقلا بو آخساقلیغی قالدیریر. مثلا “سفدی”: سئودی معناسیندا “واو” حرفینی اوخونماسینی آسان ائتمک اوچون اوچ نقطه ­لی ف تورک یازیسینا گتیریر. یا نون غنه­نی “نک” صورتینده یازماغی ایلک دفعه کاشغری گتیرمیشدیر. مثلا: اُفُشدی: کؤمک ائتدی

تلفه: دیلبه – دلی، دیوانه

افُردی: اوچدو

عربج الیفباسیندا تورکجه ­نی یازماق چوخ چتین­لیک­لر گتیریر مثلا آشاغیدا 8 کلمه­ نی و هر بیری­نین اؤزه ­ل بیر معناسی اولدوغونو بیلمک اوچون دیوان لغات التورک کتابیندان گتیریرم: “بلک”.

بونو بوگون 8 فورمتده یازیب و 8 معنا نظرده توتوروق:

بلک: بیلیک – علم

بلک: بَلیک: قندیل فتیله سی

بلک: بئلئک: حکمت

بِلیک: عقل

بَلَک: سوغاتی

بُلُک: بؤلوک: قسمت، بؤلوم

بِلَک: بیلَک= مچ دست

بَلِک: میل جراحی گؤزو معاینه ائتمک اوچون

آنجاق بوگون بونلارین یازیسینی دوزگون قایدالار تاپمالی­ییق.

بیلریک تورکجه­ ده چوخ آز صورتلرده اوزون صائت لر موجوددور. اما کاشغری­نین دقتی سبب اولور بونلاردان دا واز کئچمه­ سین.

کاشغری­نین هنری ائله بورادادیر کی تورک دیلی­نین یازیسینی عرب الیفباسی قالیب­لرینه تؤکور. بو شیوه ­نی جارالله زمخشری داوام ائدیر و مقدمه الادب اثرینده داها دولغونلاشدیریر. او چالیشیر فتحه، کسره، ضمه یازیلمادیغی بیر حالدا تورکجه­نی دوزگون اوخوماغا یول تاپسین. اونا گؤره ط و ص حرفلریندن استفاده ائدیر. زمخشری تورک دیلینده اولان سسلی­لرین اینجه و قالین بؤلومونه دقت یئتیریر و بونلاری ایشلتمک اوچون یول آختاریر و بورادادیر کی ص و ط حرفلرینی ایشه آپاریر. طمر یازدیقدا منظورو همان داماردیر. ولی ا حرفی عربجه­ده یازیلماییردی. زمخشری بونون قالین اولدوغونو گؤسترمک اوچون ط حرفیندن یارارلانیر.

بو یازی قایداسی سونرالار 70 ایل کاشغری­دن سونرا جارالله زمخشری داوام ائدتدیریر. او مقدمه الادب اثرینی اوچ دیلده یازاراق فارس دیللی و تورک دیللی ایرانلیلارا عربجه نی اؤیرتمه یه چالیشیر. بیلیرسینیز جارالله اسلام دونیاسی نین ان اعتبارلی قرآن تفسیری اولان الکشافی یازمیش و او کتابدا قرآنین ادبی باخیمدان معجره اولدوغونو اثبات ائدیر. بو تفسیر تام سنّی و شیحه عالیملری طرفیندن قبول اولونموش و بوگونه کیمی علمیه حوزه لرینده درسلیک کیمی اوخونور. آنجاق جارالله ایکی ایل مکه­ده کعبه ­نین یانیندا قالدیغی اوچون جارالله تانینیر یعنی تانری نین قونشوسو. هابئله ایللر بویو ایران شهرلرینی گزمیش و استرآباددان توتوب شوشتر شهرینه قدر گزیب  – دولانیب و مقدمه الادب – اوچ دیللی اثرینه بورالاردان سؤزجوکلر توپلاییب و بیر اؤیره تیم اثری یازمیشدیر. بیر سیرا عالیملر مقدمه­ الادب اثرینی بیر سؤزلوک کتابی بیلیرلر؛ آما منجه بو سؤزلوک یوخ، بلکه بیر عربجه ­نین فارس و تورک دیللی ایرانلیلارا اؤیرتمه سی اوچون یازمیشدیر. چونکی سؤزجوک اولسایدی اورادا کلمه لر الیفبا سیراسیلا گلردی؛ بیر حالداکی بورادا کلمه لر موضوع اوزه رینده ترتیبلنمیشدیر مثلا میوه­لرین آدلاری الیفبا اوزو ایله اوۀلجه عربجه، آردیجا فارسجا و تورکجه سی گلمیشدیر. سونرا حیوانلارین آدلاری، قوشلار، بؤجکلر، آغاجلار، گوللر، انسان گؤوده­ سی ­نین اؤیه ­لری گلیر مثلا باش، قاش، گؤز، آغیز و . . . بو ترتیب گؤسته ­ریر کی یازاریمیز کلمه اؤیرتمه­ یه چالیشیر. سونرا آدلارین تصریفینی گگتیریر. اونون دالیجا فعللر گلیر و آردیجا فعللرین تصریفی و زمانلار. بو ترتیب گتابین تعلیمی بیر کتاب اولدوغونو بیلدیریر. اونون بوللو الیازمالاری ایراندا موجوددور و بو ده باشقا بیر دلیل اونون تعلیمی اثر اولدوغونا.

آردی وار…

bidotech banner

نظر بدهید

Please enter your comment!
Please enter your name here