شبسترلی‌ میرزه‌ علی‌ معجز-ین حقینده

0
157

آیدین شافاق 257

رضا بابازاده

هر بیر یئرین‌، مُختلیف‌ باخیمدان‌ هانسی‌ وضعیت‌ده‌ و هانسی‌ دورومدا اولدوغونو، اورانین‌ ادبیاتیندا و اونون‌ نه‌ ساحه‌ده‌ و نه‌ سویه‌ده‌ ایره‌لی‌له‌دییی‌ و هانسی‌هدفلری‌ ایره‌لی‌ سوردویونده‌ آیدین‌ و آچیق‌ گؤرمك‌ اولار. ادبیات‌، كئچیمیش‌ بیزلره‌ و ایندیكی‌ حالی‌ گله‌جك‌ده‌ كی‌لره‌ گوسته‌رن‌ بیر گؤزگو كیمی‌ دیر. ادبیات‌حقیقت‌ آیناسی‌ دیر. ادبیات‌، زامانین‌ نئجه‌لیگینی‌ هارایلایان‌ بیر سس‌ دیر. ادبیاتین‌ هدفی‌، وظیفه‌سی‌ و گؤره‌وی‌ هر نه‌ دیرسه‌، آذربایجاندا همیشه‌ بو آغیرگؤره‌وین‌ بؤیوك‌ حیصه‌سی‌ شعیرله‌ باغلی‌ اولموشدور. شعرین‌ و عمومیت‌له‌ ادبیاتین‌، بو وظیفه‌نین‌ اؤنونده‌ نه‌قده‌ر اوز آغ‌ چیخابیلدیسی‌، آیری‌ بیر بحث‌ و آیری‌ بیر مجال‌ طلب‌ ائدیر. آنجاق‌ شعیره‌ گلنده‌، جسارتله‌دئمك‌ اولاركی‌، اگر طنز شعرینی‌ بو توپلومدان‌ آییرابیلسك‌، ادبیاتین‌ اوزوآغ‌ اولدوسو شُبهه‌ ایله‌ اوز به‌ اوز اولا جاقدیر. تأسفله‌ جیدّی‌ یازانلارین‌ بیر چوخوجیدّی‌ اولاراق‌ دوشونمه‌ ییب‌لر عومورلرینی‌ قان‌ سوران‌ شاهلارین‌ قوللوغوندا سوروب‌ سووموشدولار. بعضاً دیلده‌ عدالت‌ دن‌ دانیشیب‌ ظولمه‌ و حقسیزلیگه‌ قارشی‌ قلم‌ و ورانلار تاپیلیرسا، اونلاردا یازدیقلارینا آرخادورماییب‌ دئدیكلرینی‌ دانیب‌ اؤزلرینی‌اوجوز ـ اوجوز ساتیب‌ اؤزلریندن‌ ده‌، اؤزلوكلریندن‌ ده‌ كئچه‌ بیلمیشدیرلر.

بو آرادا طنز شاعیرلری‌ جیدّی‌ شكیلده‌ اوره‌ك‌ سؤزلرینی‌ قلمه‌ آلیب‌ خالقی‌ آییلتماق‌ اوچون‌ هر ظولمه‌ و ذلّته‌ دؤزموش‌، توتدوقلاری‌ یولدا عؤمور قویوب‌جاندان‌ باشدان‌ كئچمیشدیرلر. آذربایجان‌ ادبیاتیندا طنز شعیری‌ خصوصی‌ بیر یئر توتموش‌ خلقین‌ آییلیشیندا بؤیوك‌ تأثیر بوراخمیشدیر. طنز یازان‌ شاعیرلریمیزین‌ چوخونون‌ اثرلری‌نین‌ مُختلیف‌ علت‌لره‌ گؤره‌ گئنیش‌ حالدا یاییلماماسینا باخمایاراق‌ بو شعیرلر همیشه‌ خلقین‌ دیلی‌نین‌ ازبری‌اولموشدور.

شبسترلی‌ میرزه‌ علی‌ معجز، آذربایجانین‌ طنز شعری‌نین‌ زیروه‌سینده‌ دایانمیش‌ ساتیریك‌ شعیر مُعجزایله‌ باغلی‌ اولوب‌ اونونلا تانینمیشدیر. ظولمه‌، جنایته‌و حقسیزلیگه‌ نفرت‌ گوسترن‌ و عدالت‌ بایراقچی‌سی‌ اولان‌ معجز 1873 ـ نجو ایلده‌ شبستر ده‌ آنادان‌ اولوب‌ ایلك‌ تحصیلینی‌ ملا علی‌ آدلی‌ بیر نفرین‌ كوهنه‌اصول‌ مكتبینده‌ آلمیشدیر. او 16 یاشیندا ایكن‌ آتاسینی‌ الدن‌ وئریب‌ استانبولدا یاشایان‌ قارداشلاری‌نین‌ یانینا گئدیر و 16 ایل‌ اوردا كتاب‌ و یازی‌ لوازمی ‌ساتماقلا كئچینیر. سونرا یئنه‌ ده‌ شبستره‌ قاییدیب‌ 30 ایل‌ شبسترده‌ قالیر و چوخ‌ آغیر گونلر كئچیریرسه‌ ده‌ دؤیوش‌دن‌ و مبارزه‌دن‌ ال‌ گؤتورمور. مُعجز اؤزترجمه‌ حالیندا یازیر: «وطنه‌ قاییتدیقدان‌ سونرا یورودومون‌ آغلار حالینی‌ گؤروب‌ نوحه‌ خوانلیغا باشلادیم‌. منه‌ مُحاربه‌ اعلان‌ ائتدیلر. 26 ایل‌ ووروشدوم‌.یعنی‌ خئیران‌ وئردیلر منی‌ چاغیرمادیلار، تؤی‌ اوْلدو منی‌ چاغیرمادیلار. بونونلا بئله‌ آخیرا قده‌ر ووروشدوم‌ یعنی‌ یازدیم‌ اؤزوده‌ آنا دیلینده‌یازدیم‌.»

معجزین‌ یاشاییشی‌، یاراتدیغی‌ اثرلر و نهایت‌ اؤلومو اونون‌ انسان‌ سئوه‌رلیگینی‌ و شرفلی‌ بیر انسان‌ اولدوغونو آیدینجاسینا گؤستریر. اونون‌ ساده‌ و آخیجی‌شعیرلری‌ محروم‌ بیر ملّتین‌ دردلرینی‌ عكس‌ ائتدیریر:

ساقیا چیلله‌ چیخیب‌دیر ارییب‌ قار، یایوخ‌

هم‌ منه‌ سویله‌ گؤروم‌ شیشه‌ده‌ می‌وار، یا یوخ‌

بیلمیرم‌وار نفسی‌، یاكی‌ اؤلوبدور «معجز»

ساقی‌ قوْی‌ شیشی‌ اودا، باش‌ گؤره‌ك‌ آنلار یایوخ‌

بئله‌ بی‌حس‌ دوشوب‌ بو، دئییه‌سن‌ پولسوز دور

بیرقده‌ر زر تؤكه‌سن‌ اؤوجونا، قالخار یا یوخ‌

ییخدیغی‌ قصرلری‌، بیرده‌ تیكرمی‌، ساقی‌

تؤكدویو قانلارا ظالم‌ فلك‌ آغلار، یا یوخ‌

سنه‌ قوربان‌ اولوم‌ آی‌ دفتر جمهوریت‌

بو گوزل‌ تخم‌ بیزیم‌ یئرده‌ جوجوقلار یا یوخ‌

آل‌ قاجاری‌ فلك‌ سالسا آیاقدان‌ جانا

گؤره‌سن‌ ملت‌ ایران‌ یئنه‌ یوخلار یا یوخ‌

دئی‌ گؤروم‌ شاه‌ عجم‌ احمد بی‌غصه‌ و غم‌

مرض‌ سیله‌ دوچار اولسا آریقلار یا یوخ‌

تار شرعه‌ توخونارمی‌ عجبا بو مطلب‌

«هن‌» دئیرمی‌ بوایشه‌ بوینو یوغونلار یایوخ‌

ایستیرم‌ كوركو ساتام‌، قورخورام‌ اما ای‌ وقت‌

باخ‌ گؤره‌ك‌، گؤیده‌كی‌ آنباریده‌قار وار، یا یوخ‌

معجزین‌ یازدیغی‌ شعیرلر، اونو مُختلیف‌ قالیب‌لاردا، چئشیدلی‌ مضمونلار یارادان‌ قدرتلی‌ بیر شاعیر اولدوغونو بیلدیریر. مُعجز یارادیجیلیغیندا گؤزل‌ ودویغولو تابلولارین‌ مخصوص‌ یئری‌ واردیر. بو تابلولار شاعیرین‌ ان‌ گؤزل‌ شعرلرینی‌ تشكیل‌ ائدیر. «جانلی‌ جنازه‌»، «ضیافت‌ و فلاكت‌» و… كیمی‌ تابلولاری‌اوخویاندا شاعیرین‌ سؤز آچدیغی‌ وضعیت‌، اونون‌ ایسته‌دیی‌ كیمی‌ اوخوجونون‌ گؤز اؤنونده‌ جانلانیر. نیگران‌ گؤزلرینده‌ یاش‌ حلقه‌لنیر. بئله‌ گؤزل‌ شاه‌ اثرلریارادان‌ میرزه‌ علی‌ معجز 61 ایل‌ یوخسوللوقلا ال‌به‌یاخا اولاراق‌، ظولم‌، جهالت‌ و زوراكیلیق‌ لارا قارشی‌ مبارزه‌ آپاراندان‌ سونرا وطنیندن‌ كؤچمه‌یه‌ مجبوراولاراق‌ 1934 ـ نجو ایلده‌ شاهرود شهرینده‌، غربت‌ده‌ دونیادان‌ گؤز یومدو. میرزه‌ علی‌ معجز

مُعجز خالقین‌ دردینی‌ بیر آیناكیمی‌ گوسترن‌ طنز شعیرلری‌ ایله‌ اوره‌ك‌لره‌ یول‌ آچدی‌. اونون‌ شعیری‌ بوگون‌ یازیلمیش‌ شعیرلر كیمی‌ بلكه‌ده‌ اونلاردان‌ داهاآرتیق‌ اؤز تزه‌لیگینی‌ ساخلایا بیلمیشدیر.

زبسكی‌ جانه‌ دویموشام‌، اوخو كمانه‌ قویموشام‌

مُنجماسنی‌ خدا او بختی‌ وئر نشان‌ منه‌

هله‌ غنی‌ دئییر اگر بئش‌ اون‌ تومن‌ وئرم‌ بونا

.بوشالی‌ كیسه‌مین‌ باشی‌، ده‌یر بیر آز زیان‌ منه‌

آغا دئییر خانم‌ منه‌ فقط‌ پولوم‌ اولان‌ زامان‌

پولو بیتیبدیر «ای‌» دئییر یئنه‌ تكذبان‌ منه‌

اولایدی‌ كاش‌ بیر نفر متاع‌ شعره‌ مشتری‌

آلایدی‌ بو غزللری‌ وئره‌یدی‌ بیر قیران‌ منه‌

من‌ ایچمه‌ دیم‌ كی‌ یاتمایام‌ و لیكن‌ ائیله‌ یاتمیشام‌

محالدیر اؤزوم‌ دورام‌، گلین‌ وئرین‌ تكان‌ منه‌

ساتیریك‌ شعیر اوندا اولان‌ خصوصیت‌لره‌ گؤره‌ اؤزونه‌ تئز و گئنیش‌ یئر آچابیلیر و خالق‌ اونو سئوه‌ ـ سئوه‌ اوخویور و دینله‌ ییر. طنز آجی‌ گولوش‌ كیمی‌دوداقلاردا قورویور. اونو دینله‌ین‌ ایلك‌ نوبه‌ده‌ گولوشوایله‌ ماراقلانیرسادا، اونون‌ داواملی‌ تاثیرینده‌ قالیر. بو شعیر خالقین‌ اوره‌یینه‌ اوْتورور، اونون‌ دیلینده‌ـ دیشینده‌ گزیر و اونون‌ توسطی‌ ایله‌ ساخلانیلیر، یوخسا مومكوندور بو شعیرلرین‌ كتاب‌ شكلینده‌ یایلمیاسی‌ مُختلیف‌ شرایط‌ دن‌ آسیلی‌ اولاراق‌ یوبانمالی‌اولسون‌. نئجه‌ده‌ كی‌ كئچمیشلرده‌ همیشه‌ بئله‌ اولموشدور و بو ده‌یرلی‌ شعیرلرین‌ بیر چوخو زامان‌ كئچدیكجه‌ ایتیب‌ ـ باتیب‌ آرادان‌گئتمیشدیر.

آه من الجهل و حالاته

قالمایین ائی اهل-ى وطن جهلله

گییمه یین اندامه کفن جهلله

جانیمی یاخدیم اودا، من جهلله

“آه من الجهل و حالاته

احرق عمری بحراراته”

جان نه ایمیش، بیلمه دیم عالمده من

آلدیم اله تیغ، محررمده من

قانیمی تؤکدوم یئره، بیر دمده من

آه من الجهل و حالاته”

احرق عمری بحراراته”

گاه باشیم آغریری٬ گاهی گؤزوم

گاه الیم تیتریری، گاهی دیزیم

اوز ائویمی جهلله ییخدیم اؤزوم

آه من الجهل و حالاته”

“احرق عمری بحراراته

گئتدیم حکیمه٬ دئدی: آت، بازلیغی

سالمیش آیاقدان سنی، قان آزلیغی

قان ایله دیر چونکو کئفین سازلیغی

آه من الجهل و حالاته”

“احرق عمری بحراراته

ایینه نی سوخدو قولوما، ووردو قان

یاندی قولوم، ائیله دیم آه-و فغان

قورخورام آخیر منی ییخسین بو قان

آه من الجهل و حالاته”

احرق عمری بحراراته”

دردیمه دوقتور ائده بیلمز علاج

بیتدی پولوم، قووزادی باش ائحتییاج

ایش گؤره بیلمز کی، علیل المیزاج

آه من الجهل و حالاته”

“احرق عمری بحراراته

درد٬ معیشت قاپىسین باغلادی

اهل-و عیالیم قالیب آج، آغلادی

سینه می بو جهل عجب داغلادی

آه من الجهل و حالاته”

“احرق عمری بحراراته

میرزا علی موعجوزون ایفا ائتدیگی نقش هم خلقین اویانماقیندا و تجددا ساری گتماقلاریندا و هم ده اونلاری اوز تورک دیل لرینده دانیشیب و یازماقا چاغیرماق دا چوخ بدل سیز دیر. دوکتور زهتابی یازیر : “مشروطه انقلابیندان سونرا بوتون ایران خلقلری نین ادبیاتی، اوجمله‌دن فارس و آذربایجان ادبیاتلاری داها آرتیق چیچكله‌نیب انكشاف ائتمه لی ایدی. فارس شوونیزمی انقلابین بوتون ملی ثمره لرینی اؤزونه مخصوص ائدیر، فارسلاشدیرما سیاستی یورودور، و آذربایجان دیلی، ادبیاتی و مدنیتینی فشار آلتینا قویوب محو ائتمك ایستیر، انقلابدان اول آذربایجاندا باشلانمیش ادبی نهضت‌دایاندیریلیر. لاكن بوفشاررا باخمییاراق انقلابین یارا تدیغی ادبی انكشاف زمینه سی بیردن- بیره آرادان گئتمز و اكدیگی تخملار جوجره بیملزدی. مشروطه حركتی نین یاراتدیغی ملی انتباه دالغاسی بوتون ایران توركلری، داخلینده، ملی‌حسه مالك بیرجوان ادبی نسل‌ یاراتمیشدی. بوجوان ادبی نسل، مركزی حكومت طرفیندن حمایت اولماسادا، دولت طرفیندن فشارا معروض قالسادا سس سیز شكیلده جوجه ریب علم عالمینه معلوم اولمایان فیدانلار شكلینده بوی آتمالی‌ایدی. بوفیدانلارین ان گؤركملی سی و ان عنادلیسی شبسترلی میرزه علی معجزایدی. اما مشروطه انقلابی‌نین یئتیردیگی ادبی نسل معجز له محدودلاشماز. بوادبی شخصیلتردن، ایرانین هر یئرینده یاییلمیش آذربایجان توركلری داخلینده اولموش، سس سیز یازیب ‌یاراتمیش واثرلرینی ال یازماسی شكلینده اوز خانواده لرینده یادگار قویموشلار.” روحو شاد و یولو دوام لی اولسون!

“اولسون گرك”

مجلس عشرتده دایم ساز و یار اولسون گرك،

عارضی  گولناره بنزه ر بیر نیگار اولسون گرك.

دلبرین زولفو شبِ یلدا ، جمالی چیلچیراغ

لبلری خوشرنگ، وضعی آبدار اولسون گرك.

یازدیلار بو مصراعی  بیر نامرادین داشینا،

“نفسینه مغلوب اولان خاك ایچره خوار اولسون گرك”

صاحبِ ویجدان اولان هم نوعونو خوار ایسته مز،

بیر پریشانحال گؤرجك بیقرار اولسون گرك.

بیر جوانین من دونن گؤردوم جیبینده یوز تومن،

ایندی بیر دیناری یوخ، باعث قومار اولسون گرك.

واعظ بی مدرآین باشی نه قدری زنده دیر،

آنج غربتده  جوانلار اختیار اولسون گرك.

برفی  آنبار ائیله میش گؤیلرده چون خلاقیمیز

یئرده ده اعیانیمیز آنباردار اولسون گرك.

در حقیقت آرخاسیندا اولسا یئتمیش مین هؤره ك

حور عینین  آله سی مثل چنار اولسون گرك.

بیغلاری متروش بیر اوغلانا باخدیم غیضله

سؤیله دی: بیغ ساققال ایله همعیار اولسون گرك.

حق اؤزو عالمدی صنعتكار یوخ ایراندا

ایستكان و نلبكی گؤیدن نثار اولسون گرك.

مصلحت بیلسه دی خالق، خلق ائدردی ماشینی

خلق ائدیب ائششكلری، ملت سوار اولسون گرك.

دائما بیز ملتِ نادانی ارشاد ائتمگه،

بیر پیمبر، بیر علی ، بیر ذوالفقار اولسون گرك.

یا گرك تزویر ائدم، یا باش و جانیمدان آئچم،

عؤمرو باشا وئرمه گه شام و ناهار اولسون گرك.

رخنه دار اولسون شریعت، پایمال اولسون وطن

هر نولور اولسون، مریدیم بیشمار اولسون گرك.

گئتدی اسلامیت الدن، ای قولاغی توآلولر

تازه مكتبلر بیناسی تار و مال اولسون گرك.

ای جماعت جمع اولون  جیغ بیغ صدا سین قطع ائدین

لام زبرله، جیم زبرجین  پایدار اولسون گرك.

تازه چیخمیش بو آتابه بیر تماشا ائیله یین،

بو ایلان، بو قورباغا، بو سوسمار  اولسون گرك.

بو یوغون قویروقلو حیوانی تانیرسیز، یا خئییر؟

آلنینا یازمیشلا تولكی،حیله آار اولسون گرك.

بو شكیللر شیرآدیرباشدان آیاغا خالقه،

تیلكینی خلق ائیله ین پروردگار  اولسون گرك.

بوش یئره آللاه بلا گؤنده رمیری بیز ملته،

یوز بلا و محنته فاسیق  دچار اولسون گرك.

ای گول گولزار ایران  ، ای فداآار وطن،

ای “علیزاده” رقیبین خوار و زار  اولسون گرك.

معجز گمنامی  سن مشهور آفاق ائیله دین

نام پاآین  دفتریمده یادگار اولسون گرك

محترم بیر شخصدیر” میرزا حسن خان” خامنه ای،

ایستیرم لطف خدادن  بختیار اولسون گرك.

معجز شبستری 

bidotech banner

نظر بدهید

Please enter your comment!
Please enter your name here