جامعه سالم؛ خانواده سالم / انضباط به معنی تنبیه نیست! بخش دوم و پایانی

0
7
دکتر زهرا بازرگان/

 

چرا کودکان دست به رفتارهای نامطلوب می­زنند؟

پیش از انتخاب روش مطلوب تربیتی برای آموزش رفتار صحیح یا اصلاح رفتار کودکان باید به این نکته مهم توجه داشته باشیم که دلایل بروز رفتارهای ناپسند در کودکان چیست؟ نتایج برخی از تحقیقات یونسکو نشان می­دهد که کودکان رفتارهای خود را به دلایل زیر انتخاب می­کنند:

  1. ناآشنایی با رفتار مورد انتظار

بسیاری از کودکان با رفتارهای مورد انتظار بزرگسالان به خصوص در محیط­های جدید آشنا نیستند. کودکی که در خانه با آداب و رسوم و فرهنگی سنتی مبننی بر تشویق و تنبیه پروزش یافته یا برعکس با نظارت مادر و پدری بشدت حما­یت­گر تربیت شده است کمتر می­تواند در مدرسه رفتاری حاکی از همدردی و توجه به منافع دیگران را نشان دهد.

  1. جلب توجه

هر کودک سالمی به دنبال توجه است و بیشتر رفتارهای نامعقول او به دلیل نیاز او به توجه انجام می­گیرد.

ما معمولا به رفتارهای مثبت کودکان کمتر توجه و آن را تشویق می­کنیم. اما به مجردی که رفتار ناپسند از او سر زد بلافاصله به آن توجه کرده واکنش نشان می‌دهیم. برخی از کودکان برای جلب توجه بیشتر به رفتارهایی دست می‌زنند که برای ما قابل پذیرش نیست و حتی میدانند مجازاتی نیز دربرخواهد داشت. اما برای این کودکان که به دنبال تایید موجودیت و هویت خود هستند و به توجه بیشتری نیاز دارند، توجه منفی نیز بهتر از بی‌توجهی است.

  1. قدرت طلبی

بعضی از کودکان احساس می‌کنند زمانی که در کلاس شلوغ می‌کنند، عضو مهمی از کلاس محسوب خواهند شد. آنان قدرت پدر، مادر و معلم­ها را به چالش می‌کشند تا ببینند تا چه حد می‌توانند آنان را به عقب برانند.

  1. انتقام جویی

زمانی که کودک (دانش آموز) به این نتیجه رسیده باشد که با او بدرفتاری شده یا شکست خورده است، به سبب احساس نارضایتی از خود، آگاهانه یا ناآگاهانه به جستجوی انتقام برمی‌آید. انتقامجویی کودک را می‌توان به صورت بدنی، کلامی یا به صورت منفعل و بی‌تحرک با نگاه و حرکات کینه‌­توزانه در رفتار او مشاهده کرد.

  1. پرهیز از شکست یا بی‌کفایتی

برخی از کودکان از شکست­ خوردن می‌ترسند یا احساس می‌کنند که لیاقت ندارند و نمی‌توانند مطابق انتظارات اولیا یا معلم‌های خود عمل کنند. این احساس بی‌کفایتی برای کودکان مایوس، نوعی گریز محسوب می‌شود زیرا انصراف از هر گونه کوشش، راحت‌­تر از تلاش­‌کردن و دوباره شکست‌­خوردن است.

 

به‌­کارگیری انضباط مثبت در خانه و مدرسه

لازمه استفاده از روش‌های موثر و مثبت تربیتی در زندگی روزمره شناخت نیازهای هر مرحله از رشد کودکان و داشتن نگرشی مثبت به آنهاست. از طرفی تربیت کودکان بیش از هر چیز صبر، آرامش و حوصله‌ی فراوان اولیا و مربیان را می‌طلبد. توجه به نکات زیر می‌تواند استفاده از روش‌های تربیتی مثبت و سازنده را در خانه و مدرسه تسریع کند:

 

برقراری ارتباط خوب و صمیمانه با کودکان و نوجوانان

وجود آرامش و هماهنگی در زندگی خانوادگی و اجتماعی منوط به ایجاد رابطه‌ای مثبت، مبتنی بر اعتماد، احترام و همدلی با کودکان است. زمانی که کودکان احساس می‌کنند مورد علاقه‌اند، وجودشان برای شما ارزشمند و قابل احترام است و تامین نیاز‌های آنان در اولویت شما قرار دارد، میل به همکاری و تلاش برای تامین انتظارات شما در آنان تقویت خواهد شد.

 

تعیین و بیان صریح و روشن انتظارات

انتظارهای اولیا و مربیان از فرزندان و دانش‌­آموزان باید روشن، واقع‌گرایانه و متناسب با سن و توانایی آنها باشد. ذکر دلایل انجام رفتار مورد نظر از کودک او را به انجام آن راغب‌تر خواهد کرد. در حالی که برعکس، استفاده از جملاتی در پاسخ به کودک از قبیل «هر چه می­گویم انجام بده» یا «من خیر ترا می‌­خواهم» یا «وقتی بزرگ­تر شدی دلیلش را می‌­فهمی»، مقاومت کودک را در مورد رفتاری که برای او قابل درک و توجیه نیست برمی­‌انگیزد.

 

ثبات و استمرار قوانین و مقررات

اگر مقررات و انتظارها در خانه و مدرسه متغیر و بر اساس شرایط روز با حالات و خلق و خوی بزرگسالان تعیین گردد کودکان و نوجوانان چاره‌­ای ندارند جز اینکه رفتار خود را با توسل به حدس و گمان تنظیم کنند. در این صورت تلاش مداوم کودک برای جلب رضایت بزرگسال و احتمال عدم موفقیت در آن او را دچار اضطراب خواهد کرد.

برقراری روتین و دنیال کردن برنامه­‌های قابل پیش‌­بینی در فعالیت‌­های روزانه، هفتگی و ماهیانه، قابلیت پیش‌­بینی و احساس امنیت بیشتری در کودکان بوجود خواهد آورد.

 

به کودکان فرصت دهید تا اشتباهات خود را جبران کنند

بسیاری از بزرگسالان در مقابل خطاها و اشتباهات سهوی کودکان، بلافاصله آنها را به ‌‌بی‌­دقتی، بی‌­احتیاطی یا بی­عرضگی متهم می­کنند. واکنشی که غالبا به احساس شرم و حقارت در کودک منتهی می­شود و جرات و جسارت وی را برای کسب تجربه‌­های تازه کاهش خواهد داد.

در اینطور مواقع لازم است فرصتی به او برای جبران یا ترمیم رفتار خود داده شود. به عنوان مثال پس از شکستن یک لیوان توسط کودک، ریختن نوشیدنی روی میز، خیس یا کثیف کردن لباس خود و سایر موارد می­توان از کودک خواست تا با انجام کار مفیدی مانند کمک به جمع‌­آوری قطعات، یا تعویض رومیزی، یا لباس خود برحسب سن و توانائی­اش، به جلب رضایت شما و اصلاح کار خود بپردازد.

 

اولیا و مربیان مهم­ترین الگوهای ارزشی کودکان و نوجوانان

بر اساس آنچه گفته شد برخورداری کودکان از روش­های تربیتی مثبت در محیط زندگی خود، از حقوق مسلم آنان محسوب می­شود و رعایت آن از وظایف اصلی بزرگسالان است. یکی از مسئولیت­های ما انتقال ارزش­های اخلاقی به فرزندان و نظارت بر تمرین آنهاست. ارزش­‌هایی مانند ادب و احترام، توجه به شان و کرامت انسان هر فرد در هر مرحله سنی، رعایت حقوق و منافع دیگران بدون چشم­‌پوشی از منافع خود، راستگویی، خویشتن­‌داری و غیره. این ارزش­ها به زندگی خانوادگی و اجتماعی ما معنا می­‌بخشند. و در همه جای دنیا برای همه‌­ی مردم مفید و مورد تایید است.

شخصیت سالم و هویت کودک تنها در طی روابطی متقابل در خانواده مبتنی بر دادوستد عاطفی یعنی گرفتن و دادن شکل می­گیرد. این نوع رابطه احساس مفید بودن را در کودک بعنوان عضو موثری در خانواده و جامعه تداعی میکند و توانائی خلاقیت و حل مسائل زندگی را در او تقویت خواهد کرد.

 

 

به اشتراک بگذارید

نظر بدهید

Please enter your comment!
Please enter your name here