تاثیر جنبش مشروطه در ادبیات افغانستان

0
48

حبیب عثمان/ پا به پای جنبش مشروطه‌خواهی مفکوره استقلال‌طلبی و کسب آزادی از قید استعمار انگلیس نیز در افغانستان جان می‌گرفت. همان‌گونه که گفته آمدیم در زمان امیرحبیب الله خان در اوضاع و احوال جهان تغییرات چشم‌گیری به وجود آمد. انقلاب مشروطه در ایران صورت گرفت و جراید آزاد با طرح اندیشه‌های استقلال‌خواهی و آزادی‌طلبی به کشور سرازیر شد. که در اذهان مردم خاصتا جوانان تحصیل‌یافته جامعه ما تأثیر به سزای می‌گذاشت. در اثر مجاهدت و مبارزه‌ی جنبش مشروطه‌ی دوم حلقه سریی در دربار نیز بوجود آمد که هدف آن از بین بردن امیرحبیب الله خان و اعلان استقلال کشور بود. شهزاده امان الله خان داماد محمود طرزی را که جوان روشن و دارای اندیشه‌های ملی بود برای پیش‌برد اهداف خود برگزیدند.

این گروه توانستند که در شکارگاه کله گوش لغمان امیر را توسط شجاع الدوله غوربندی به قتل برسانند و زمینه را برای به قدرت رسیدن امان الله خان که در کابل از پدر خود نیابت می‌کرد مساعد گردانند. دوره‌ی ده ساله‌ی امیر امان‌الله خان با اصلاحات چشم‌گیری که داشت در اثر توطئه انگلیس به دست حبیب الله کلکانی سقوط کرد. او هم پس از نه ماه با دستیاران خود توسط نادرخان اعدام شد.

در وقت نادرشاه با این که بعضی مکاتبی که در زمان نهضت امانی بوجود آمده بود دوباره احیاء شد، جراید و روزنامه‌ها نیز در سال ۱۳۱۰خورشیدی تأسیس یافت و مجله‌ی کابل انتشار پیدا کرد ولی سانسور به حدی طاقت فرسا بود که به غیر از منافع رژیم درباره چیز دیگری حرفی به لب آورده نمی‌شد.

نادرشاه در سال ۱۳۱۲خورشیدی توسط عبدالخالق یکی از شاگردان لیسه نجات (امانی) به قتل رسید و فرزندش محمدظاهر وارث تخت و تاج او گردید. ولی قدرت واقعی دولت به دست کاکایش سردار محمد هاشم خان صدراعظم که مرد سخت‌گیر و ظالم بود. هاشم‌خان با پلان گرسنه نگه داشتن و سرکوب بی‌رحمانه‌ی ملت می‌خواست قدرت خانواده‌اش را بر یک ملت ضعیف و ناتوان خلل ناپذیر سازد.

در سال ۱۳۲۵خورشیدی سردار شاه محمودخان سپه سالار و وزیر دفاع کشور کرسی صدارت را اشغال کرد. شاه محمود خان یک نوع دموکراسی نیم‌بندی را در سال ۱۳۲۹خورشیدی اعلام داشت. این دموکراسی نیم‌بند مصادف بود با دوره‌ی هفتم شورای ملی.

مردم برای بار اول به نماینده‌گان خود در شورای ملی رأی دادند. جراید آزاد به وجود آمد و احزاب تشکیل گردید. اما این دموکراسی نیم بند یک سال بعد در اثر مظاهره که مردم برای احقاق حقه‌شان برپا داشته بودند در نطفه خفه شد و رهبران احزاب و مجریان جراید آزاد در زندان افتادند و دیگر تا سال ۱۳۴۳سخنی از دموکراسی به میان نیآمد. دموکراسی که در سال ۱۳۴۳به میان آمده بود آن هم توسط کودتای سردار محمد داوود خان در سال ۱۳۵۲خورشیدی جایش را به جمهوریت خودکامه داد.

سردار محمد داوود خان که با حفظ سلطهٔ شخصی‌اش می‌خواست افغانستان را به شاهراه ارتقا برساند در سال ۱۳۵۷خورشیدی با کودتای کمونیستی که از طرف مسکو حمایه می‌شد مواجه گردید و با تمام اعضای خانواده‌ی خود قتل عام شد.

برگزیده شعری از یک شاعر روشن فکر و مبارز، دوران جنبش‌های مشروطه‌خواهی و آزادی‌طلبی:

تا کی از جور و ستم، شکوه و فریاد کنید

سعی برهم زدن منشاء بیداد کنید

دست ما دامن‌تان باد، جوانان غیور

که ازین ذلت و خواری، همه آزاد کنید

صد هزاران چو منت، آتش بی داد بسوخت

نه نشینید ز پا، دم به دم ارشاد کنید

فتنه انگیخته تبعیض نژادی در خلق

فکر آینده‌ی ملک خود و اولاد کنید

چندی از خوان نعم، سرخوش و شیرین کامند

گریه بر فاقه کشان خود و فریاد کنید

خانمان کرد تبه، تا شود آباد خودش

خانه‌ی ظلم و ستم یک سره برباد کنید

تا شود برهمگان امن و عدالت قایم

عالمی نو ز مساوات و حق ایجاد کنید

ای جوانان ستم مرتجعان چند کشید؟

تا به کی رحم به این دسته‌ی شیاد کنید

ننگ دارد بشریت ز چنین کهنه رژیم

طرح ویرانی این بنگه ز بنیاد کنید

آشیان همه مرغان ز ستم آتش زد

قصد آتش زدن خانه‌ی صیاد کنید

ندهند ارزش کاهی به حقوق بشری

تکیه به، برخود و بازوی چو فولاد کنید

غازه سازید ز خون شاهد آزادی را

تا ز خود روح شهیدان وطن شاد کنید

سوخت ای هم نفسان آتش استبدادم

شرح این سوخته را بر همه انشاد کنید

چشم امید به تو نسل جوان دوخته‌ام

در خور شان و شرف مملکت آباد کنید

روزی آید که شود خلق به خلق حاکم و ما

رفته باشیم ازین ورطه، زما یاد کنید

می‌برم در دل زار حسرت آزادی را

کاش خاکم به بر سایه‌ی شمشاد کنید

شعر من لاله ی باغ دل خونین من‌ست

مهوشان زیب لب و حسن خدا داد کنید

هر کجا لاله رخی با قد سروی دیدید

یک نفس یاد ازین (جلوه) ناشاد کنید

منبع : تاریخ ادبیات دری، اثر محمد اکبر سناغزنوی

شعر گرفته شده از کتاب «افغانستان در مسیر تاریخ».

bidotech banner

نظر بدهید

Please enter your comment!
Please enter your name here