وضع ادبی افغانستان از زمان امیر حبیب‌الله تا…

0
59

حبیب عثمان/ در سال ۱۳۱۹ هجری قمری امیرعبدالرحمن وفات یافت. این امیر سیه کار و تاریک نهاد که ۲۱سال با عمل کردهای جاهلانه کین توزانه‌اش مملکت را در یک تاریکی قرار داده بود جای خود را به فرزند ارشدش سردارحبیب الله خان داد.

امیرحبیب الله در ساحه سیاست خارجی همان روش پدرش … را ادامه داد. ولی در امور داخلی کشور دست به یک سلسله اصلاحات مفید و ارزش‌مند زد، که مهم‌ترین آن تأسیس مکتب حبیبیه، نشریه سراج الاخبار و نگارش تاریخ معاصر کشور به نام سراج التواریخ است.

با به پادشاهی رسیدن او حلقه‌ی از شاعران دربار نیز به وجود آمد و مرحوم شیرمحمدجلال آبادی به حیث ملک‌الشعرای دربار تعیین شد. این عمل کرد که پس از یک دوره تاریک ۲۱ ساله‌ی امیرعبدالرحمن صورت گرفت یک گام مهم در راه احیأ و پاس‌داری شعر و ادب دری به شمار می‌رود.

در زمان امارت امیرحبیب الله که ۱۸ سال را در بر می‌گیرد جهان شاهد حوادث و رویدادهای بس مهم و قابل دقت و توجه بود. جنگ جهانی اول به وقوع پیوست، نظام مشروطه در کشور همسایه ما ایران پیروز شد. و در اخیر آن دوره انقلاب کمونیستی در روسیه صورت پذیرفت و اتحاد جمهوریت‌های شوروی که آسیای میانه را نیز در بر می‌گرفت ایجاد گردید.

 در همین دوره بود که جوانه‌هایی از افکار استقلال‌طلبی از یوغ استعمار غرب و اندیشه‌های آزادی‌خواهی از ستم حکومت‌های استبدادی پا به عرصه‌ی حیات اجتماعی ملت‌ها گذاشت. در افغانستان نیز این هر دو اندیشه که به صورت آهسته و آرام‌آرام جان می‌گرفت طبعا بالای وضع ادبی و فرهنگی کشور تأثیر خود را به جای می‌گذاشت.

سراج الاخبار:

در سال ۱۲۸۳ هجری قمری لیسه عالی حبیبیه که در آن وقت دارالعلوم حبیبیه نامیده می‌شد به حیث نخستین کانون فرهنگی در مطابقت با تقاضای عصر تأسیس یافت. استادان این مدرسه با استادان مدرسه شاهی (مدرسه علوم دینی) یک‌جا منظوری انجمنی را به نام سراج الاخبار از امیرحبیب الله خان بدست آوردند و سپس به پیشنهاد همین انجمن استیذان انتشار نشریه‌یی به نام سراج الاخبار به امضای امیر رسید و اولین شماره آن در سال ۱۲۸۴ هجری قمری به ریاست مولوی عبدالرؤف قندهاری متخلص به خاکی و دبیری مولانا محمد سرور واصف قندهاری انتشار یافت.

طبق نوشته‌ی علامه استاد عبدالحی حبیبی اعضای انجمن سراج اخبار از اشخاص آتی عبارت بودند:

  • عنوان گذار: مولوی عبدالرؤوف خاکی.
  • معاون عنوان گذار: مولوی نجف علی.
  • محرر زیر دست: مولوی محمد سرور واصف قندهاری
  • ترجمان زبان ترکی: حاجی باشی غلام نقشبندخان
  • مهتمم مترجم اخبار اردو:حافظ حیدرعلی خان.
  • معاون ترجمه ی اخبار اردو : عبدالرحمن بیگ و عبدالرحیم بیگ.
  • مصحح: قاری نیک محمدخان.

جریده سراج الاخبار که به خاطر بیداری ملت و ارتقای کشور راه‌اندازی شده بود پس از نشر اولین شماره‌ی آن تعطیل گردید به گفته بعضی‌ها جریده موصوف در اثر مداخله و ممانعت انگلیس‌ها از نشر باز ماند.

این جریده در سال ۱۳۲۹ هجری قمری یعنی دو سال پس از اعدام و حبس مشروطه خواهان اول که عده‌یی از آن‌ها عضویت انجمن سراج الاخبار را هم داشتند دوباره به سردبیری محمود طرزی به فعالیت آغاز کرد و تا کشته شدن امیر حبیب الله در سال ۱۲۹۷خورشیدی اهداف فرهنگی خود را دنبال کرد. در زمان امان الله خان این جریده به نام امان افغان به نشرات خود ادامه داد.

جنبش مشروطه:

یکی از رویدادهای مهم زمان حبیب الله خان پایه‌گذاری جنبش مشروطه در کشور است. افغانستان که پس از گذشتاندن یک دوره سیاه و مرگبار ۲۱ساله‌ی امیرعبدالرحمن اندک فرصت تنفس کرده بود در اثر روابط بازرگانی با هند و ایران از راه آن کشورها به صورت غیرمستقیم با ممالک اروپایی تماس و آشنایی برقرار نموده بود وارد مرحله نوینی در حیات اجتماعی خود می‌شد و این مرحله یی از روشن فکری طبعا مبارزه‌ی روشن‌گرانه را نیز در قبال داشت. روی همین اصل حرکت روشن‌فکرانه یی مشروطه‌خواهی در بین جوانان کشور پدیدار شد که غرض از آن ایجاد یک حکومت مشروطه و رهایی از چنگال حکومت‌های مطلقه و مستبد بود. این جنبش در همان سال‌های نخست دهه دوم سده جاری در مکتب حبیبیه بوجود آمد و رهبری آن را مولانا محمد سرور واصف قندهاری استاد آن مکتب به عهده داشت. این جنبش در اندک مدت توانست اشخاص زیادی را جلب و جذب نماید. عده‌یی از اعضای این جنبش عبارت بودند از:

میر محمدقاسم، مولوی عبدالرب، مولوی غلام محی الدین افغان، پروفیسور غلام محمد میمنه گی، فیض محمدکاتب، کاکا سیدمحمدلودین، استاد محمدانور بسمل، بابا عزیز، تاج محمد و دیگران.

این نهضت در سال ۱۳۲۷قمری با اعدام مولانا محمد سرور واصف و به شهادت رسیدن و زندانی شدن چند تن از اعضای خانواده و همکاران او پایان یافت.

مشروطه خواهان دوم:

نخستین جنبش مشروطه درسال ۱۲۸۸خورشیدی سرکوب شد و اعضای آن یا اعدام شدند یا روانه‌ی زندان گردیدند. ولی این حرکت روشن‌گرانه ملی آن‌گونه که امیر و درباریانش فکر می‌کردند برای ابد خفه نشد بلکه دوباره توسط محمود طرزی سیاست‌مدار روشن‌نگری که پس از ۲۳سال تبعید در کشور وارد شده بود به صورت بسیار مسؤولانه و آگاه راه‌اندازی شد.

این جنبش که به نام مشروطه‌خواهان دوم یاد می‌شود بدون این که حلقات طرفدار دولت را به واهمه اندازد مرام خود را با هوشیاری و آگاهانه دنبال نمود. و چون نشریه سراج الاخبار را نیز در اختیار خود داشتند از آن به حیث قوه‌ی محرکه در تنویر و بیداری جوانان استفاده می‌نمودند.

اعضای مشروطه‌خواهان دوم از اشخاص ذیل بودند:

محمود طرزی، عبدالهادی داوی، میر محمد قاسم، محمد انور بسمل، غلام محمد غبار، عبدالرحمن لودین، سیداحمد لودین، آدم خان لوگری، مهدی چندوالی، سید حسن فرقه مشر و ….

گروه مشروطه خواهان دوم در زمان پادشاهی محمد نادرشاه (۱۳۰۸– ۱۳۱۲ )خورشیدی یا کشته شدند و یا در زندان‌های رژیم جان سپردند.

منبع : تاریخ ادبیات دری، مؤلف محمداکبرسناغزنوی.

bidotech banner

نظر بدهید

Please enter your comment!
Please enter your name here