قسمت اول از دو بخش/

حبیب عثمان/ در شماره‌های قبلی مجله «هفته» صفحه آریانا یادآوری شد که:

گذشته‌ها، تاریخ، فرهنگ، طبیعت زیبا، میراث فرهنگی، آبادات تاریخی، مشاهیر و همچو برازنده‌گی‌های افغانستان معرفی خواهد شد. هر گوشه و کنار این کشور از خود قصه‌ها، دردها، افتخارات و گفتنی‌ها دارد که باید بیان شود. بعضی از ولایات کنونی افغانستان زمانی مرکز فرمان‌روایان و پادشاهان بود که می‌توان از بلخ، هرات، قندهار، غزنی، کابل، قندهار، کاپیسا و ننگرهار نام برد. که شهرهای؛ کابل، بلخ یا بخُدی، غزنی، هرات و قندهار معرفی شد. این‌بار به شهر تاریخی کاپیسا می‌رویم.

 

موقعیت جغرافیایی کاپیسا:

در شمال وادی کابل جلگه سرسبز و حاصل‌خیزی است که حصار کوهستانی قشنگی آن را احاطه کرده و چهار رودخانه‌ی خروشان و سیلابی غوربند، شُتُل، پنجشیر و سالنگ از دامنه‌های جنوبی هندوکش فرود آمده و از زاویه شمال غربی وارد این جلگه زیبا و بی‌مانند می‌گردد، بعد از کمی فاصله به هم یک‌جا می‌شوند. قسمت همجواری که به طرف جنوب و جنوب غربی مجرای این رودخانه بزرگ افتاده امروز به نام کوه دامن و حصه کوهستانی که در امتداد شمالی آن واقع است به نام کوهستان یاد می‌شود و در دوره‌های پیش از اسلام مجموع آن را معمولا کاپیسا یاد می‌کنند.

کاپیسا از جمله ۳۴ ولایت افغانستان است که در شمال شرق کشور واقع شده. مساحت این ولایت ۱۸۴۲ کیلومترمربع است. مرکز ولایت کاپیسا محمود راقی است. بیشتر مردم این ولایت به ترتیب اقوام تاجک ۶۷ فیصد، پشتون ۲۵ فیصد بقیه پشه‌ای و نورستانی هستند.

به طرف شرق کاپیسا ولایت لغمان در سمت غرب آن ولایت پروان، شمال آن پنجشیر و جنوب آن ولایت کابل قرار دارد. دریای پنجشیر از شمال به سوی جنوب و جنوب شرق در جریان بوده، ولایت کاپیسا را از پروان جدا می‌سازد.

کوه‌های سنجن، خم زرگر، ریگ روان، بولغین و شیرخان خیل در این ولایت قرار گرفته‌اند.

اقلیم کاپیسا سرد، خشک و معتدل است. حیوانات وحشی مانند: شغال، خرس قهوه ای، کفتارخط دار و پلنگ در ارتفاعات کوه بندها و کوه‌های نجراب زیست دارند.

خاک کاپیسا از خاک‌های چمنی و دشتی ترکیب گردیده است و منابع معدنی در این ولایت عبارت است؛ آهن، ابرک و بریلیم.

آبیاری در این ولایت به وسیله جوی‌های صورت می‌گیرد که از رودخانه پنجشیر، رود شتل و رودخانه غوربند سرچشمه می‌گیرند. نهرهای بزرگ این ولایت در ولسوالی‌های مرکزی آن قرار دارد، عبارت از نهرخواجه، نهر رازق، نهر ریگ روان و نهر افغان است.

 

ذکر نام کاپیسا در آثار مؤرخین و جغرافیه‌نگاران قدیم

کاپیسا یکی از ولایات کوهستانی است که دارای آب و هوای معتدل و زراعتی بوده و با قدامت تاریخی‌اش در عصر تمدن آریایی‌های قدیم شگوفایی خاصی داشته است.

کاپیسا یا کپیس که به نام نیسا در دفتر خاطرات اسکندر مقدونی درج گردیده، به معنی باغ خدا (ج) سرزمین سبز و شاداب آمده است. که در دامنه سلسله جبال هندوکش موسوم به « پاراپامیزوس » قرار دارد.

مؤرخین چینی کاپیسا را به نام (کی‌پس) و (کی‌پن) و جغرافیه‌نگاران یونان و روم آن را به (کیپسا) یاد نموده‌اند.

شهر کاپیسا در سال‌های۱۵۰قبل از میلاد تا ۴۷۵ میلادی مدت ۶۲۵ سال پایتخت امپراتوران افغانستان بود. نام کاپیسا یا بگرام امروزی را بعضی علما ویگرام نامیده‌اند که گرام در سانسکریت به معنی شهر و (وی) تعریف است که آن را فضیلت می‌دهد.

این شهر از نظر فرهنگی و هنری به ویژه صنعت (گریک و بودایک) تجلی خاصی داشته، هیوان تسنگ زوار (زایر) چینایی در مورد کاپیسا یاداشت‌های ثبت کرده، قرار گفته‌ی او در کاپیسای امروزی ۱۰۰ معبد و ۶,۰۰۰ راهب بودایی وجود داشت.

 

پیشینه و اهمیت تاریخی کاپیسا:

کاپیسا همان‌طور که امروز حاصل‌خیز و شاداب و یک قطعه باغ و تاکستان قشنگ است. در زمان‌های باستان هم از این نقطه نظر شهرت زیاد داشته، چون کاپیسا از نقطه نظر جغرافیایی میدانی‌ست در مقابل دروازه‌های هندوکش مرکزی و مجرای رودخانه پنجشیر که آن را به صورت مستقیم به وادی اندوس (سند) وصل می‌کند و راه‌های پکتیا و اراکوزی یعنی حصص جنوبی و جنوب غربی آریانا هم بدان منتهی می‌شود و از نقطه نظر مراودات و سوق الجیشی مستعد هرگونه آبادی بود و مرکزیت آن سبب شده که شهرهای در آن جا آباد گردد از این قبیل است: نیکابا، اوپیانه، اسکندریه قفقاز، حصارسکندری و غیره که خرابه‌های آن‌ها هنوز باقی و از سال‌های اول قرن ۱۹ توجه محققین را به خود جلب نموده است.

کاپیسا در عصر کوشانی ها مخصوصا در دوره سلطنت امپراتوری کنیشکا پایتخت تابستانی بود. به روایت اکثر مورخین و باستان‌شناسان در بگرام موقعیت داشت.

در تاریخ، حوزه‌های کوه‌دامن، چاریکار، تگاب و نجراب را به نام کاپیسا ذکر گردیده در حالی که کاپیسا  تنها پایتخت بوده حومه شهر کاپیسا در تاریخ به نام کاپیسا یاد شده است.

روی هم رفته ما دو نقطه‌ی مشخص داریم که یکی عبارت از «برج عبدالله» و دیگر بقایای شهر وسیع‌تری است که تقریبآ ۶۰۰ متر دورتر به طرف جنوب واقع شده است.

در اثر حفریات و تحقیقات عملی که در محوطه برج عبدالله شده به ثبوت رسید که این جا در عصر اسکندر از طرف یونانی‌ها قلعه مستحکمی به اصول محلی که چهار گرد خود حصار، باره، بروج و خندق داشت آباد شده بود و این محل همان شهر نیکایا که موقعیت آن را در بگرام قرار می‌دهند و آن را شهر «شهر قدیمی شاهی» هم خوانده‌اند.

تاریخ بعدی‌تری مقر و قلعه مستحکم تقریبا ۵۰۰ متر به طرف جنوب در محوطه‌ی مستطیل شکل دیگری انتقال یافت که جهات موقعیت آن با محوطه‌ی آن شهر قدیمی شاهی برج عبدالله تفاوتی ندارد. تنها از نقطه نظر تناسب از آن بزرگ‌تر است.

این محوطه مستطیل شکل را موسیو هاکن «شهر جدید شاهی» می‌خواند و هر دو مدققین آن را شهری می‌دانند که زایر چین هیوان تسنگ در سال ۶۲۲ مسیحی به نام «کاپسی» مرکز کاپیسا یاد کرده‌اند.

 

پژوهش ها و حفریات باستان‌شناسان در ولایت کاپیسا:

در حفریات ۱۹۳۶ تا ۱۹۴۱مرتب در قسمت‌های مختلف آن از طرف اعضای حفریات فرانسوی به عمل آمد. آثار گران بهای کشف شده مسکوکات مسی شاهان کوشانی، ویماکدفیزس، کنیشکا، هوویشکا و اسودوا به اسقرار و تمرکز قدرت کوشانی‌های بزرگ در این جا از قرن اول تا قرن سوم مسیحی شهادت می‌دهد.

بر اساس گفته تاریخ‌نویسان چینی رئیس قبیله کوشان در سال‌های ۳۹ تا ۲۷ قبل از میلاد کیو، تسیو و گیو نام داشت که پس از پیروزی بر چهار قبیله‌ی دیگر خود را کوشان شاه خواند. یاکوجولاکره کدفیزس  پس از تصرف همه‌ی ایالت بلخ با سپاه خود از هندوکش گذشت و نواحی کابل و کاپیسا را گشود و پس از آن تا کناره‌ی چپ رود سند پیش رفت و این سرزمین‌ها را از دست آخرین پادشاه سکایی، جانشینان گندفر به در آورد و بنیاد شاهنشاهی کوشانی را در مشرق استوار کرد.

کاپیسا و پوراشاپورا پایتخت‌های تابستانی و زمستانی کنیشکا خیلی آباد و به حیث مراکز امپراتوری با دنیای خارج علایق زیاد داشتند زیرا در حفریات که از طرف موسیو کرل باستان‌شناس در محوطه کاپیسا در بازار شهر به عمل آمده در نتیجه یک سلسله دکان‌ها با ظروف گلی که مخصوص نهادن حبوبات و غیره بود کشف شد. از دکان‌های این رسته بازار مسکوکات زیاد به دست آمده همه مربوط به پادشاهان مختلف کوشانی است.

گنجینه بگرام در چند اتاق از ویرانه‌های ساختمان باستانی مربوط به عصر کوشانیان کشف شده که شامل ظروف شیشه‌ای، اشیایی برنزی، آثار ساخته شده در سنگ سماق از مصر، رومیان، ظروف لاکی چینی و اسباب‌خانه که عاج هندی تزیین شده‌اند.

حفریات گریشمن عجالتآ در یک مسئله معلومات را راجع به شهر کاپیسا وسعت می‌دهد و آن معابد بودایی و مؤوسسات مذهبی نظر به انزوا پسندی راهبین همه خارج حصار شهر وقوع داشت و منجمله معروف‌ترین آن در دامنه‌های کوه پهلوان که نزدیک‌ترین گوشه آن دو کیلومتر ازحصار شهر فاصله دارد آباد شده بود./ ادامه دارد.

 

 

bidotech banner

نظر بدهید

Please enter your comment!
Please enter your name here